Majibu ya Maswali Yote ya Kujipima
Majibu ya maswali ya kila sura yamewekwa pia chini ya kila sura. Ukurasa huu unaunganisha yote mahali pamoja kwa ajili ya marejeo na maandalizi ya mitihani.
Sura 1: Sayansi ya Magonjwa ya Mimea: Maana, Historia na Umuhimu Wake Tanzania
- Eleza tofauti kati ya kazi ya sayansi ya magonjwa ya mimea na kazi ya elimu ya wadudu waharibifu.
Sayansi ya magonjwa ya mimea inachunguza magonjwa yanayosababishwa na vimelea kama kuvu, bakteria, virusi na nematoda, pamoja na visababishi visivyo hai. Elimu ya wadudu inachunguza wadudu wenyewe kama waharibifu. Zinaingiliana pale wadudu wanapokuwa waenezaji wa vimelea, kwa mfano inzi weupe wanaoeneza virusi vya muhogo. - Kwa nini baa la njaa la Ayalandi linatajwa mara kwa mara katika taaluma hii?
Kwa sababu lilionyesha kwa vitendo matokeo ya kutegemea zao moja lenye msingi mwembamba wa kijenetiki. Ugonjwa mmoja wa kuvu wa maji uliweza kuangamiza chakula cha taifa zima kwa sababu hakukuwa na aina mbadala zenye ustahimilivu. - Taja wadau watatu wa afya ya mimea Tanzania na kazi ya kila mmoja.
TPHPA husimamia karantini ya mimea, usajili wa viuatilifu na ukaguzi wa mipakani. TARI hufanya utafiti na kuzalisha teknolojia za kilimo. TOSCI huthibitisha ubora wa mbegu zinazouzwa. - Shamba la mahindi lina majani ya njano yaliyoenea kwa usawa shamba zima, hasa majani ya chini. Uwezekano gani unaongoza na kwa nini?
Upungufu wa nitrojeni unaongoza. Nitrojeni ni kirutubisho kinachohamishwa ndani ya mmea kutoka majani ya zamani kwenda machanga, kwa hiyo dalili huanza chini. Usawa wa shamba zima unaonyesha sababu isiyoambukiza badala ya kimelea kinachoenea kutoka sehemu moja. - Kwa nini aflatoxin ni tatizo kubwa kuliko upotevu wa kawaida wa mazao?
Kwa sababu haigusi tu kiasi cha mazao bali usalama wa chakula chenyewe. Sumu hii haiharibiki kwa joto la kupika, hujilimbikiza mwilini, huhusishwa na saratani ya ini na udumavu kwa watoto, na husababisha mazao kukataliwa sokoni. - Eleza kwa nini kuzuia ugonjwa kwa kawaida ni nafuu kuliko kutibu.
Kwa sababu gharama za pembejeo, kazi na muda tayari zimeshatumika kabla ugonjwa haujaonekana. Dawa hulinda tishu ambazo bado hazijaathirika lakini hairudishi tishu iliyoharibika, na mavuno yaliyopotea hayarudi hata baada ya kunyunyizia.
Sura 2: Afya ya Mmea, Maana ya Ugonjwa na Kutofautisha na Matatizo Mengine
- Mkulima anaonyesha jani lenye mashimo makali yenye ukingo uliotafunwa. Je, ni ugonjwa au la?
Uwezekano mkubwa ni uharibifu wa wadudu, si ugonjwa. Ukingo uliotafunwa na usio laini ni sifa ya wadudu wanaokula tishu. Doa la ugonjwa kwa kawaida huwa na mpaka laini na mara nyingi pete au rangi inayobadilika taratibu. - Eleza kwa nini ugonjwa wa virusi ni mgumu kuthibitisha shambani.
Kwa sababu virusi havina ishara zinazoonekana kwa macho wala kwa kioo cha kukuza. Dalili zake kama njano, vipande vipande na kudumaa zinafanana na upungufu wa madini au athari za dawa. Uthibitisho wa uhakika unahitaji vipimo vya maabara kama ELISA au PCR. - Majani machanga ya mmea wa nyanya yana njano wakati majani ya chini ni ya kijani. Hii inaelekeza wapi?
Inaelekeza kwenye upungufu wa madini yasiyohama kwa urahisi ndani ya mmea, kwa mfano chuma, zinki au kalisiamu. Kwa sababu madini haya hayahamishwi kutoka majani ya zamani, upungufu huonekana kwenye ukuaji mpya kwanza. - Shamba la maharage lina mabaka mawili ya duara yaliyokuwa madogo mwezi uliopita na sasa yamepanuka. Kigezo gani hiki kinathibitisha?
Kinathibitisha ugonjwa wa kuambukiza unaoenea kutoka kitovu, si jeraha wala upungufu. Kuongezeka kwa ukubwa kwa muda ni sifa ya kimelea kinachozalisha na kusambaa, mara nyingi kuvu au bakteria wa udongoni. - Kwa nini kunyunyizia dawa ya kuvu wiki mbili kabla ya kuvuna mahindi mara nyingi ni hasara?
Kwa sababu punje tayari zimeshajaa na majani hayahitajiki tena kulisha punje kwa kiwango kikubwa. Gharama ya dawa na kazi hairudishwi na ongezeko lolote la mavuno, na muda wa kusubiri kabla ya kuvuna unaweza kukiukwa. - Taja mipangilio mitatu ya dalili shambani na chanzo kinachoelekezwa na kila mmoja.
Mabaka ya duara yanayopanuka huelekeza kwenye kimelea cha udongoni au nematoda. Dalili za kando za shamba huelekeza kwenye wadudu waenezaji wanaoingia kutoka nje. Mistari mikamilifu huelekeza kwenye kitendo cha binadamu kama dawa ya magugu au mbolea isiyosambaa sawa.
Sura 3: Kuvu na Oomycetes: Kundi Kubwa Zaidi la Vimelea vya Mimea
- Kwa nini dawa ya kuvu ya kawaida haiwezi kudhibiti baka jani la viazi mviringo?
Kwa sababu ugonjwa huo unasababishwa na Phytophthora infestans, ambaye ni oomycete si kuvu wa kweli. Ukuta wa seli zake ni cellulose badala ya chitin, na njia zake za kimetaboliki ni tofauti, kwa hiyo dawa zinazolenga kuvu wa kweli hazina athari. Zinahitajika dawa zilizoundwa mahsusi kwa oomycetes. - Eleza umuhimu wa kipindi cha kuatamia kwa mkulima anayeamua kunyunyizia dawa.
Kinamaanisha kwamba dalili zinazoonekana leo zinatokana na maambukizi ya siku au wiki zilizopita. Kwa hiyo dawa haiwezi kurekebisha madoa yaliyopo; inalinda tishu ambazo bado hazijaambukizwa. Uamuzi wa kunyunyizia unapaswa kufanywa kwa kuzingatia hatari inayokuja, si uharibifu uliopo. - Taja njia tatu ambazo kuvu hutumia kuingia ndani ya mmea.
Kupenya moja kwa moja kupitia safu ya nta kwa kutumia appressorium; kupitia matundu ya asili kama stomata na hydathodes; na kupitia majeraha yanayotokana na zana, wadudu, mvua ya mawe au kuvuna. - Ni kwa nini kuvu wa kutu hawezi kuishi kwenye mabaki ya mazao yaliyokufa?
Kwa sababu wao ni vimelea vinavyohitaji mmea hai (obligate parasites). Wanachukua chakula kutoka kwenye seli hai bila kuziua mara moja. Mabaki yaliyokufa hayana seli hai, kwa hiyo hawawezi kuendelea kuishi humo. Hii inaeleza kwa nini kuondoa mabaki hakusaidii sana dhidi ya kutu, lakini kuondoa mimea ya kujitokeza na magugu mwenyeji husaidia. - Kwa nini hatua ya kujamiiana ya kuvu ni hatari zaidi kuliko hatua isiyo ya kujamiiana?
Kwa sababu huchanganya jeni na kuzalisha aina mpya. Aina mpya inaweza kushinda ustahimilivu wa mbegu iliyokuwa ikifanya kazi au kustahimili dawa. Hatua isiyo ya kujamiiana huzalisha nakala zinazofanana, kwa hiyo huleta kuenea kwa kasi lakini si mabadiliko ya kimsingi. - Mkulima anaona unga mweupe unaofutika kwa kidole juu ya majani ya matango wakati hakuna mvua. Ni kundi gani la kuvu na kwa nini hali kavu haikuzuia?
Ni ukungu unga (powdery mildew). Kundi hili ni la kipekee kwa sababu spora zake zinaweza kuota kwa unyevu wa hewa pekee bila kuhitaji tabaka la maji juu ya jani. Ndiyo maana huonekana wakati wa joto na usiku wenye unyevu hata bila mvua.
Sura 4: Bakteria na Phytoplasma: Vimelea Vidogo Vinavyoenea kwa Maji na Wadudu
- Kwa nini milipuko ya magonjwa ya bakteria hufuata mvua ya upepo?
Kwa sababu upepo na matone hutengeneza majeraha madogo kwenye majani, na maji husafirisha bakteria kutoka mmea mmoja kwenda mwingine. Bakteria hawawezi kutoboa uso wa jani wenyewe, kwa hiyo wanategemea majeraha hayo kama mlango wa kuingilia. - Eleza hatua za kipimo cha mtiririko na maana ya matokeo yake.
Kata shina lililonyauka urefu wa sentimita mbili, liweke wima ndani ya glasi ya maji safi, na tazama bila kutikisa kwa dakika tatu hadi tano. Nyuzi nyeupe zinazotiririka kama moshi zinaonyesha bakteria. Kutokuwepo kwa mtiririko kunaelekeza kwenye kuvu kama Fusarium au Verticillium. - Kwa nini antibiotiki hazipendekezwi kudhibiti magonjwa ya bakteria shambani?
Kwa sababu matumizi yake kwa wingi huchochea usugu ambao unaweza kuhamia kwa bakteria wanaoathiri binadamu, na hivyo kuhatarisha dawa muhimu za tiba. Pia hazifikii bakteria walio ndani ya mishipa na gharama yake ni kubwa kuliko faida yake. - Ni tofauti gani kuu kati ya phytoplasma na bakteria wa kawaida?
Phytoplasma hawana ukuta wa seli, hawawezi kukuzwa kwenye media za maabara za kawaida, na huishi ndani ya phloem pekee. Kwa hiyo hawaenei kwa maji au majeraha bali kwa wadudu wanaonyonya utomvu na kwa vipando. - Kwa nini kuondoa ua la kiume la mgomba kwa mkono ni bora kuliko kwa kisu?
Kwa sababu kisu kinaweza kubeba bakteria kutoka mmea mmoja kwenda mwingine na kutengeneza jeraha kubwa la kuingilia. Kuvunja kwa mkono huacha jeraha dogo linalopona haraka na huondoa hatari ya kusambaza kwa chombo.
Sura 5: Virusi na Viroidi: Vimelea Visivyoonekana Vinavyotegemea Waenezaji
- Kwa nini kunyunyizia dawa ya wadudu mara nyingi hakuzuii virusi vinavyoenezwa kwa muda mfupi?
Kwa sababu mdudu anahitaji sekunde chache tu kunyonya na kuingiza virusi. Dawa huchukua muda kumuua, na kufikia wakati huo maambukizi tayari yametokea. Hatua bora ni kuzuia mdudu asifike kabisa kwa kutumia mimea ya kizuizi, matandazo na kuondoa vyanzo. - Mkulima anasema muhogo wake ulitoa mavuno mazuri, kwa hiyo atatumia mashina yaleyale mwaka ujao. Ushauri wako ni upi?
Mavuno mazuri hayathibitishi kutokuwepo kwa virusi, hasa CBSD ambao unaweza kuwepo kwenye shina bila kuharibu mizizi kwa kiwango kikubwa msimu huo. Mashina hayo yanaweza kuanzisha shamba jipya likiwa na maambukizi kamili. Ushauri ni kupata vipando kutoka chanzo kilichothibitishwa au kutoka mimea iliyokaguliwa mara kadhaa msimu mzima. - Eleza kwa nini virusi havioneshi ishara.
Kwa sababu virusi si viumbe vyenye mwili unaoonekana. Ni kifurushi cha nyenzo za urithi ndani ya ganda la protini, kidogo mno kuonekana kwa darubini ya kawaida. Kinachoonekana ni jinsi mmea unavyoitikia, yaani dalili tu. - Taja njia tatu ambazo virusi vya mimea huenea na hatua moja ya kukata kila njia.
Wadudu waenezaji, hukatwa kwa kudhibiti wadudu na kuondoa magugu mwenyeji. Vipando, hukatwa kwa kutumia vipando kutoka vyanzo vilivyothibitishwa. Mguso wa kimitambo, hukatwa kwa kunawa mikono na kusafisha zana. - Kwa nini roguing ni bora ikifanywa mapema katika msimu?
Kwa sababu mmea wenye virusi ni chanzo kinachoendelea kusambaza msimu mzima. Ukiondolewa mapema, idadi ya wadudu wanaobeba virusi hupungua na maambukizi mapya hupungua. Ukisubiri hadi mwisho wa msimu, shamba lote litakuwa limeshaambukizwa.
Sura 6: Nematoda na Mimea Vimelea: Adui Waliojificha Chini ya Ardhi
- Mkulima anaona vinundu kwenye mizizi ya maharage na anataka kununua dawa. Ushauri wako?
Kwanza thibitisha aina ya vinundu. Vinundu vya rhizobia hutoka kwa urahisi kwa kidole na vina rangi ya waridi ndani; hivi ni vya manufaa na havitakiwi kudhibitiwa. Vinundu vya nematoda ni sehemu ya mzizi wenyewe, havitoki, na mzizi huvimba. Dawa haihitajiki kwa vinundu vya rhizobia. - Kwa nini uharibifu wa Striga hutokea kabla haijaonekana juu ya ardhi?
Kwa sababu Striga hujishikiza kwenye mzizi wa mwenyeji na kuanza kunyonya maji na chakula wakati bado iko chini ya udongo, kabla ya kutoa majani yake. Mmea mwenyeji huathirika na kudumaa katika kipindi hicho, kwa hiyo hasara imeshafanyika unapoona maua. - Eleza kanuni ya kuota kwa kujiua na jinsi inavyotumika.
Mbegu za Striga huota tu zikipata dutu kutoka mizizi ya mwenyeji. Baadhi ya mikunde kama soya na kunde hutoa dutu inayofanana inayochochea mbegu kuota, lakini mikunde hiyo si mwenyeji, kwa hiyo Striga hukosa mahali pa kujishikiza na hufa. Kwa hiyo kupanda mikunde hupunguza akiba ya mbegu udongoni. - Kwa nini sampuli ya nematoda inachukuliwa kando ya baka?
Kwa sababu katikati ya baka mizizi mingi tayari imekufa na nematoda wamehama kutafuta mizizi hai. Kando ni mahali ambapo nematoda wanashambulia mizizi hai kwa sasa, kwa hiyo idadi yao ni kubwa na matokeo ya uchunguzi ni ya kuaminika zaidi. - Taja njia mbili zisizo za kemikali za kupunguza nematoda kwenye kitalu cha miche ya nyanya.
Solarization, yaani kufunika udongo ulioloweshwa kwa plastiki wazi kwa wiki nne hadi sita wakati wa jua kali ili joto liue nematoda. Na kuongeza mboji au samadi iliyooza vizuri ambayo huongeza viumbe vya udongoni vinavyoshindana na nematoda.
Sura 7: Magonjwa Yasiyo ya Kuambukiza: Udongo, Hali ya Hewa, Lishe na Kemikali
- Shamba lina eneo lenye mimea ya njano, na magugu katika eneo hilohilo pia ni ya njano. Hitimisho lako?
Uwezekano mkubwa ni tatizo lisilo la kuambukiza kama maji yaliyotuama, chumvi au upungufu wa lishe. Vimelea vingi huchagua jamii fulani ya mimea, kwa hiyo magugu ya jamii tofauti kuathirika sawa kunaelekeza kwenye udongo au maji. - Majani ya chini ya mahindi yana njano yenye umbo la V kuanzia ncha. Chanzo kipi kinaongoza?
Upungufu wa nitrojeni. Nitrojeni ni kirutubisho kinachohama, kwa hiyo dalili huanza majani ya zamani, na umbo la V kutoka ncha kuelekea shina ni sifa ya kipekee ya mahindi. - Eleza kwa nini kumwagilia bila mpangilio kunaweza kusababisha kuoza kwa ncha ya nyanya.
Kalisiamu husafiri na maji kupitia mfumo wa xylem. Maji yakiwa mengi kisha kidogo ghafla, usafirishaji huvurugika na tunda linalokua kwa kasi hukosa kalisiamu kwenye ncha yake, sehemu iliyo mbali zaidi na mfumo wa maji. Tishu hufa na kuwa nyeusi. - Mkulima wa nyanya anaona majani yamejikunja kama kikombe na shina limepinda, na miti ya kando ya shamba ina dalili kama hizo. Chanzo?
Dalili hizi ni tabia ya dawa za magugu za jamii ya homoni kama 2,4-D iliyopeperuka. Ushahidi unaothibitisha ni kwamba mimea ya jamii tofauti kabisa, ikiwemo miti ya kando, imeathirika, na athari inafuata mwelekeo kutoka chanzo cha kunyunyizia. - Taja sifa mbili zinazotofautisha kunyauka kwa ukame na kunyauka kwa ugonjwa wa mishipa.
Kunyauka kwa ukame huathiri shamba lote au eneo lote kwa usawa na hupona baada ya kumwagilia au mvua. Kunyauka kwa ugonjwa wa mishipa huathiri mimea michache iliyotawanyika, mara nyingi huanza upande mmoja wa mmea, na haiponi kwa maji; pia ukikata shina unaona rangi ya kahawia ndani.
Sura 8: Pembetatu ya Ugonjwa, Mzunguko wa Ugonjwa na Epidemiolojia
- Shamba la nyanya lina matukio ya asilimia 90 lakini ukali wa asilimia 3. Je, ni dharura?
Sio dharura ya haraka. Matukio makubwa yanaonyesha kwamba kimelea kimeenea shamba zima, lakini ukali mdogo unaonyesha uharibifu bado ni mdogo. Hatua inayohitajika ni ufuatiliaji wa karibu, kwa sababu ikiwa hali ya hewa itafaa ugonjwa unaweza kupanda kwa kasi kutoka msingi huo mpana. - Kwa nini kunyunyizia dawa katikati ya msimu hakusaidii dhidi ya kunyauka kwa Fusarium?
Kwa sababu Fusarium ni ugonjwa wa mzunguko mmoja unaoingia kupitia mizizi mwanzoni mwa msimu na kuenea ndani ya mishipa ya mmea. Dawa inayonyunyiziwa juu ya majani haifiki kwenye mishipa wala mizizi, na maambukizi tayari yamekwisha tokea. Udhibiti ni kabla ya kupanda. - Eleza kwa nini umande wa usiku mrefu ni hatari zaidi kuliko mvua fupi ya mchana.
Kwa sababu kinachohitajika si kiasi cha maji bali muda ambao jani linabaki mbichi. Spora nyingi zinahitaji masaa kadhaa mfululizo ya unyevu ili kuota na kuingia. Mvua ya mchana hukaushwa na jua haraka, wakati umande unabaki kuanzia usiku hadi asubuhi. - Taja hatua tatu za mzunguko wa ugonjwa na hatua moja ya udhibiti inayolenga kila moja.
Kuishi kati ya misimu, hudhibitiwa kwa kuondoa mabaki na mzunguko wa mazao. Kusafiri, hudhibitiwa kwa matandazo yanayozuia matone kurushika na kudhibiti wadudu waenezaji. Kuingia, hudhibitiwa kwa kuepuka majeraha na kutumia dawa ya kinga kabla ya mvua. - Mabadiliko ya tabianchi yanaathiri vipi hatari ya aflatoxin Tanzania?
Ukame wakati wa kujaza punje husababisha msongo unaofungua njia kwa Aspergillus flavus kuingia shambani. Mvua zisizotabirika wakati wa kuvuna huongeza unyevu wa nafaka, na unyevu huo ndio unaowezesha kuvu kukua na kutoa sumu wakati wa kuhifadhi.
Sura 9: Kinga za Asili za Mimea na Uhusiano Kati ya Mmea na Kimelea
- Mkulima ananunua mbegu ya nyanya iliyoandikwa ‘tolerant to TYLCV’ na anaona dalili shambani. Je, alidanganywa?
Hapana. Uvumilivu haumaanishi kutokuwepo kwa dalili. Unamaanisha kwamba mmea unaweza kuendelea kutoa mavuno ya kuridhisha licha ya maambukizi. Matarajio sahihi ni mavuno mazuri, si shamba lisilo na dalili. Kununua dawa kwa hofu ya dalili hizo ni matumizi yasiyo ya lazima. - Kwa nini kupanda aina moja tu ya mbegu yenye jeni moja ya ustahimilivu ni hatari?
Kwa sababu hutengeneza shinikizo kubwa la uteuzi. Aina yoyote ya kimelea inayoweza kushinda jeni hiyo hupata eneo kubwa bila ushindani na huongezeka kwa kasi. Ndani ya misimu michache, ustahimilivu unaweza kuvunjika kabisa katika eneo lote. - Eleza jinsi kimelea kinaweza kushinda ustahimilivu kwa kupoteza jeni.
Mmea hutambua kimelea kupitia molekuli inayotokana na jeni ya Avr ya kimelea. Kimelea kikipoteza jeni hiyo, hakiwezi kutambuliwa na vipokezi vya mmea, kwa hiyo kinga za mmea haziamshwi na maambukizi huendelea bila kizuizi. - Kwa nini nitrojeni ya kupita kiasi huongeza magonjwa ya majani?
Kwa sababu hutengeneza majani mengi, laini na yenye maji mengi ambayo ni rahisi kutobolewa na yenye virutubisho vingi kwa kimelea. Pia msongamano wa majani hupunguza mzunguko wa hewa na kuongeza muda ambao majani hubaki mabichi. - Doa dogo jeusi lisilokua kwenye jani la aina inayostahimili linamaanisha nini?
Linamaanisha kinga inafanya kazi. Ni matokeo ya hypersensitive response, ambapo mmea umeua seli chache zilizoshambuliwa ili kimelea kikose seli hai za kuendelea. Doa lisilokua ni ishara ya mafanikio, si ya kushindwa.
Sura 10: Kusoma Dalili, Kukagua Shamba na Kuchukua Sampuli
- Kwa nini sampuli ya tishu iliyooza kabisa haifai kwa maabara?
Kwa sababu tishu iliyooza kabisa imejaa viumbe wa pili wanaokula mabaki, si kimelea cha msingi kilichosababisha ugonjwa. Maabara itakuza viumbe hao na kutoa jibu lisilo sahihi. Sehemu ya mpaka ndipo kimelea halisi bado kiko hai na kinaweza kutengwa. - Mkulima anataka kutuma sampuli ya majani. Anaweka majani kwenye mfuko wa plastiki na kuongeza maji kidogo ili yasikauke. Ni sahihi?
Sio sahihi. Maji ya ziada husababisha kuoza kwa haraka na kukuza bakteria wa pili ambao huharibu sampuli ndani ya masaa machache. Njia sahihi ni kufunga majani kwenye gazeti kavu kisha kuweka ndani ya mfuko wa plastiki bila kuongeza maji. - Taja hatua tatu za kukagua sehemu ya mmea ambazo hupuuzwa mara nyingi.
Kugeuza majani na kuangalia upande wa chini, ambako ukungu wa chini na kutu hukaa. Kukata shina kwa urefu ili kuona rangi ya ndani ya mishipa. Na kuchimba mizizi badala ya kuvuta mmea, kwa sababu kuvuta huacha mizizi muhimu udongoni. - Kwa nini ni muhimu kuangalia mimea yenye afya wakati wa ukaguzi?
Kwa sababu bila kulinganisha huwezi kujua kilicho cha kawaida kwa aina hiyo, hatua hiyo ya ukuaji na msimu huo. Baadhi ya mabadiliko ya rangi au umbo ni ya kawaida, na kulinganisha kunakuzuia kutafsiri hali ya kawaida kama ugonjwa. - Ni taarifa zipi tano muhimu zinazopaswa kuambatana na sampuli?
Eneo na mawasiliano ya mtoa sampuli; zao na chanzo cha mbegu au vipando; tarehe ya kupanda na ya kuchukua sampuli; mpangilio wa dalili shambani na asilimia ya mimea iliyoathirika; na historia ya pembejeo, dawa na hali ya hewa ya wiki zilizopita.
Sura 11: Utambuzi wa Maabara, Kanuni za Koch na Teknolojia za Kisasa
- Kwa nini kupatikana kwa kuvu kwenye tishu iliyokufa hakuthibitishi kwamba ndiye chanzo cha ugonjwa?
Kwa sababu kuvu wengi ni wale wanaokula mabaki (saprophytes) na hukoloni tishu yoyote iliyokwisha kufa bila kuhusika na kifo chake. Uthibitisho wa chanzo unahitaji kanuni za Koch, hasa hatua ya kurudisha kimelea kwenye mmea wenye afya na kuona ugonjwa uleule ukitokea. - Ni kanuni ipi ya Koch isiyoweza kutimizwa kwa virusi na kwa nini?
Kanuni ya pili, yaani kutenga na kukuza kimelea peke yake nje ya mmea. Virusi haviwezi kuzaliana bila seli hai ya mwenyeji, kwa hiyo haviwezi kukuzwa kwenye media. Wataalamu hutumia njia mbadala kama kuhamisha moja kwa moja kwa kupandikiza au kwa mdudu mwenezaji, pamoja na vipimo vya molekuli. - Mkulima anataka kupima sampuli 200 za mbegu kwa virusi kwa bajeti ndogo. Kipimo kipi kinafaa?
ELISA. Kinaweza kupima sampuli nyingi kwa wakati mmoja kwenye sahani moja, gharama kwa sampuli ni ndogo, na kinatosha kwa uchunguzi wa awali. PCR ingekuwa ghali sana kwa idadi hiyo, na inafaa zaidi kuthibitisha sampuli chache zilizoonyesha matokeo chanya. - Programu ya simu imesema muhogo wako una batobato. Utafanya nini kabla ya kung’oa shamba?
Kwanza, thibitisha kwa ukaguzi wa mwenyewe kwa kutumia sifa za dalili: vipande vipande vya rangi mchanganyiko na kujikunja. Pili, angalia kama dalili zinaweza kuwa za CBSD au za upungufu wa madini. Tatu, kwa uamuzi mkubwa kama kung’oa, peleka sampuli maabara au wasiliana na afisa ugani kwa uthibitisho wa pili. - Eleza kwa nini uso wa tishu husafishwa kabla ya kuweka kwenye media.
Kwa sababu uso wa mmea una viumbe wengi wa nje, hasa bakteria na kuvu wanaokula mabaki, ambao hukua haraka kuliko kimelea halisi na huufunika. Kusafisha kwa sekunde chache huua viumbe wa juu bila kufikia kimelea kilicho ndani ya tishu.
Sura 12: Magonjwa ya Mazao ya Nafaka: Mahindi, Mpunga, Ngano, Mtama na Ulezi
- Mahindi yana madoa marefu ya umbo la mashua kwenye majani ya chini yasiyozuiliwa na mishipa. Ni ugonjwa gani na hatua gani ni ya kwanza?
Ni baka jani kubwa (MH-04). Hatua ya kwanza ni kutathmini kama madoa yamefika kwenye majani matatu ya juu na hatua ya ukuaji ya mmea. Ikiwa bado yako chini na mmea unakaribia kukomaa, hatua ya haraka haihitajiki; mkakati ni kuondoa mabaki na kuchagua aina inayostahimili msimu ujao. - Kwa nini kutibu mbegu ni hatua bora kuliko kunyunyizia kwa smut ya mtama?
Kwa sababu smut ni ugonjwa wa mzunguko mmoja unaoingia pamoja na mbegu inapoota. Kuvu hukua ndani ya mmea bila dalili hadi wakati wa kutoa suke. Dawa inayonyunyiziwa juu ya majani haifiki kimelea kilicho ndani, na maambukizi tayari yametokea tangu kuota. - Eleza kwa nini nitrojeni ya kupita kiasi huongeza ubwiri wa mpunga.
Nitrojeni nyingi hutengeneza majani mengi, laini na yenye maji mengi ambayo ni rahisi kutobolewa na kuvu na yenye virutubisho vingi kwa ukuaji wake. Pia msongamano wa majani hupunguza hewa na huongeza muda ambao majani hubaki mabichi kwa umande. - Mkulima anavuna mahindi yenye unyevu mkubwa kwa sababu ya mvua na anayahifadhi akitegemea yatakauka ghalani. Hatari ni ipi?
Unyevu wa juu ndani ya ghala unawezesha Aspergillus flavus na kuvu wengine wa hifadhi kukua na kutoa aflatoxin. Sumu hii haiondoki kwa kupika, huhusishwa na saratani ya ini na udumavu, na husababisha mahindi kukataliwa sokoni. Mahindi lazima yakaushwe hadi unyevu wa asilimia 13 au chini kabla ya kuhifadhi. - Tofautisha kutu ya shina na kutu ya majani ya ngano kwa dalili.
Kutu ya shina hutoa vidoti virefu vya rangi ya kutu-nyekundu kwenye mashina na magamba, ambavyo hupasua ngozi ya shina na kuacha kando zilizochanika. Kutu ya majani hutoa vidoti vidogo vya duara vya rangi ya machungwa kwenye majani pekee, bila kupasua tishu kwa kiwango hicho. - Ni kwa nini MLN inahitaji mkakati wa kanda badala ya wa shamba moja?
Kwa sababu virusi vyake huishi kwenye mabaki na mahindi ya kujitokeza katika eneo lote, na wadudu waenezaji huhama kutoka shamba hadi shamba. Ikiwa jirani anapanda mahindi mfululizo, shamba lako litakuwa likipokea maambukizi mapya kila msimu bila kujali hatua ulizochukua. Kipindi cha mapumziko kilichokubaliwa na kijiji kina athari kubwa zaidi.
Sura 13: Magonjwa ya Muhogo, Viazi Vitamu, Viazi Mviringo na Ndizi
- Muhogo unaonekana na majani mazuri lakini mkulima anahofia CBSD. Utafanya nini?
Kata mizizi mitatu au minne kwa vipande vya sentimita tano na uangalie tishu ya ndani. CBSD husababisha sehemu ngumu za rangi ya kahawia ndani ya mizizi hata pale majani yanapoonekana mazuri. Utambuzi kwa majani peke yake haujakamilika kwa ugonjwa huu. - Kwa nini fungicide ya kawaida haifanyi kazi dhidi ya late blight ya viazi?
Kwa sababu chanzo chake ni Phytophthora infestans, ambaye ni oomycete si kuvu wa kweli. Ukuta wake wa seli ni cellulose na njia zake za kimetaboliki ni tofauti, kwa hiyo dawa zinazolenga kuvu wa kweli hazina athari. Zinahitajika dawa zilizosajiliwa mahsusi kwa oomycetes. - Mgomba una majani ya nje yaliyokauka yakining’inia kama sketi wakati majani ya kati ni ya kijani, na shina limepasuka wima. Ni ugonjwa gani?
Ni mnyauko wa Panama unaosababishwa na Fusarium. Kuanzia kwa majani ya nje ya zamani na kupasuka kwa shina wima ni sifa zake. BXW huanza kwa majani ya kati na hutoa utomvu wa manjano-krimu ndani ya sekunde chache baada ya kukata shina. - Eleza kwa nini kuondoa ua la kiume la mgomba kwa mkono ni hatua yenye thamani kubwa dhidi ya BXW.
Kwa sababu wadudu wanaotembelea maua ya kiume ndio waenezaji wakuu wa bakteria. Kuondoa ua mara tu ndizi zinapotokea huondoa mahali pa kuvutia wadudu. Kutumia mkono badala ya kisu huepusha jeraha kubwa na huondoa hatari ya panga kubeba bakteria kutoka mgomba mmoja kwenda mwingine. Hatua hii haina gharama yoyote. - Kwa nini mnyauko wa bakteria wa viazi hauwezi kutatuliwa kwa dawa?
Kwa sababu Ralstonia solanacearum huishi ndani ya mfumo wa mishipa ya mmea ambako dawa hazifiki, na huishi udongoni kwa miaka mingi. Hakuna dawa iliyothibitishwa inayoiondoa. Udhibiti unategemea kabisa mbegu iliyothibitishwa, kuepuka mashamba yenye historia, mzunguko mrefu na usafi wa zana na maji. - Kwa nini kukata matawi ya viazi wiki mbili kabla ya kuvuna kunapendekezwa?
Kwa sababu kunaruhusu mizizi kutengeneza ngozi ngumu inayozuia spora za late blight na bakteria kuingia wakati wa kuvuna. Pia kunaondoa majani yaliyoathirika ambayo yangeweza kusambaza spora kwenye mizizi wakati wa kuchimba.
Sura 14: Magonjwa ya Mikunde: Maharage, Kunde, Mbaazi, Choroko, Dengu, Karanga na Soya
- Mkulima anaona vinundu kwenye mizizi ya maharage na anataka kununua dawa ya nematoda. Ushauri wako?
Thibitisha kwanza aina ya vinundu. Vinundu vya rhizobia hutoka kwa urahisi kwa kidole na ni vya waridi ndani; hivi ni vya manufaa kwa sababu hufunga nitrojeni. Vinundu vya nematoda ni sehemu ya mzizi wenyewe na havitoki. Kudhibiti rhizobia ni kupoteza faida kubwa na fedha. - Kwa nini kupalilia maharage asubuhi wakati wa umande ni kosa?
Kwa sababu spora za anthracnose na bakteria wa halo blight husambazwa kwa mguso wakati majani ni mabichi. Nguo, mikono na zana hubeba vimelea kutoka mmea mmoja kwenda mwingine. Ni bora kusubiri jua likaushe majani kabla ya kufanya kazi shambani. - Karanga zinaonekana nzuri kabisa. Je, ni salama dhidi ya aflatoxin?
Hapana. Aflatoxin haina rangi, harufu wala ladha, na karanga zilizoathirika zinaweza kuonekana za kawaida kabisa. Uthibitisho pekee ni kipimo cha maabara au kadi ya haraka. Hata hivyo, kuchagua na kutenga karanga zilizovunjika, zilizonyauka au zilizobadilika rangi hupunguza sumu kwa kiasi kikubwa kwa sababu hizo ndizo zenye viwango vya juu. - Eleza kwa nini kupanda karanga kwa nafasi kubwa mno huongeza rosette.
Vidukari wanaoeneza virusi huvutiwa na mashamba yenye udongo unaoonekana kati ya mimea. Msongamano unaopendekezwa hufunika udongo mapema na hupunguza kuvutia vidukari. Kwa hiyo msongamano sahihi ni hatua ya udhibiti wa ugonjwa, si suala la mavuno tu. - Mbaazi zina tawi moja lililonyauka na mstari wa zambarau kwenye shina kutoka ardhini. Ni nini?
Ni mnyauko wa Fusarium wa mbaazi. Mstari wa rangi unaopanda kutoka ardhini na kunyauka kwa upande mmoja ni sifa zake. Udhibiti ni kwa aina inayostahimili na mzunguko wa miaka mitatu; hakuna dawa ya kunyunyizia inayofaa.
Sura 15: Magonjwa ya Alizeti, Ufuta, Pamba na Tumbaku
- Kwa nini kuzungusha alizeti na maharage si mzunguko mzuri?
Kwa sababu Sclerotinia sclerotiorum hushambulia mazao yote mawili, pamoja na kabichi na karoti. Vidonge vyake huishi udongoni miaka mitano hadi minane, kwa hiyo kupanda zao lingine mwenyeji hakupunguzi idadi ya vidonge. Mzunguko lazima utumie nafaka au mazao yasiyo mwenyeji. - Ufuta unanyauka ghafla baada ya kipindi cha ukame. Ni nini na hatua gani?
Uwezekano mkubwa ni charcoal rot inayosababishwa na Macrophomina. Kwangua ngozi ya shina karibu na ardhi; ukiona vidoti vyeusi kama vumbi la mkaa, umethibitisha. Hakuna dawa; hatua ni kupunguza msongo wa ukame kwa wakati sahihi wa kupanda, msongamano unaofaa na kuongeza mabaki ya viumbe. - Kwa nini wafanyakazi wa tumbaku hawaruhusiwi kutumia tumbaku wakati wa kushughulikia miche?
Kwa sababu TMV hubaki hai kwenye tumbaku iliyosindikwa na inaweza kuhamishwa kwa mikono kwenda kwenye miche. Virusi hivi huenea kwa mguso wa kimitambo pekee, bila wadudu, kwa hiyo mikono ya binadamu ndiyo njia kuu ya kuenea. - Alizeti michanga imedumaa na ina utando mweupe chini ya majani asubuhi. Ni nini na kwa nini kunyunyizia hakusaidii?
Ni ukungu wa chini wa alizeti unaosababishwa na Plasmopara halstedii. Kunyunyizia hakusaidii kwa sababu maambukizi hutokea kupitia mizizi katika wiki mbili za kwanza, na kimelea kiko ndani ya mmea mzima. Udhibiti ni mbegu iliyotibiwa, aina inayostahimili, mzunguko na mifereji mizuri.
Sura 16: Magonjwa ya Korosho, Kahawa, Chai, Miwa, Kakao na Nazi
- Kwa nini ubwiri unga wa korosho huonekana wakati wa kiangazi ambapo hakuna mvua?
Kwa sababu ubwiri unga ni kundi la kipekee la kuvu ambao spora zake huota kwa unyevu wa hewa pekee bila kuhitaji tabaka la maji juu ya jani. Ukungu wa asubuhi wakati wa kiangazi hutosha kabisa, na hii ndiyo sababu wakulima wengi hushangazwa. - Eleza kwa nini hasara ya kutu ya kahawa huchukua misimu miwili.
Msimu wa kwanza, mti hupoteza majani na hivyo hushindwa kulisha matunda vizuri. Msimu wa pili, mti uliopoteza majani mengi hutoa maua machache kwa sababu hakuwa na majani ya kutosha kutengeneza akiba ya chakula. Kwa hiyo mkulima anayeona matunda mazuri mwaka huu bado anaweza kupata hasara kubwa mwaka ujao. - Mkulima anataka kupanda chai kwenye ardhi iliyokuwa msitu. Ushauri wa msingi ni upi?
Ondoa mizizi yote mikubwa ya miti iliyokatwa kabla ya kupanda. Mizizi hiyo ndiyo hubeba kuvu wa kuoza mizizi kama Armillaria, ambao huishi humo kwa miaka mingi na huenea kwa mguso hadi kwenye mizizi ya chai, ukitengeneza mabaka ya vichaka vilivyokufa yanayopanuka. - Kwa nini kusafisha visu ni hatua kuu dhidi ya ratoon stunting ya miwa?
Kwa sababu bakteria wanaosababisha ugonjwa huu huenea karibu peke yao kupitia utomvu unaobaki kwenye kisu cha kukata. Hawana mwenezaji wa asili wa nguvu, kwa hiyo kukata mnyororo huu wa chombo hupunguza kuenea kwa kiasi kikubwa. Ugonjwa hauna dalili wazi za nje, kwa hiyo unaweza kuenea bila kutambuliwa.
Sura 17: Magonjwa ya Parachichi, Embe, Machungwa, Papai, Nanasi, Tikiti na Zabibu
- Mti wa parachichi una majani ya njano na mkulima anaongeza maji. Je, ni sahihi?
Uwezekano mkubwa si sahihi. Njano na majani madogo katika parachichi mara nyingi ni dalili ya kuoza kwa mizizi kunakosababishwa na Phytophthora, ambako huchochewa na maji mengi. Kuongeza maji kunazidisha ugonjwa. Hatua ni kuchimba na kuangalia mizizi midogo, kisha kuboresha mifereji na kupunguza umwagiliaji. - Tofautisha njano ya greening na njano ya upungufu wa zinki kwenye machungwa.
Njano ya greening haina ulinganifu; upande mmoja wa jani unaweza kuwa na njano tofauti na mwingine, na inaweza kuathiri tawi moja tu. Njano ya zinki ina ulinganifu kati ya pande mbili za jani na huathiri mti mzima kwa mpangilio unaofanana. Pia greening husababisha matunda kubaki ya kijani chini na mbegu kuharibika. - Kwa nini maembe yanaonekana mazuri wakati wa kuvuna lakini yanaoza siku tatu baadaye?
Kwa sababu anthracnose huingia kwenye tunda changa bustanini na kubaki kimya bila kukua. Tunda linapoanza kuiva, kemia yake hubadilika na kuvu huamka na kukua haraka. Kwa hiyo ubora sokoni unaamuliwa na hatua zilizochukuliwa bustanini miezi kadhaa iliyopita. - Kwa nini kunyunyizia dawa ya wadudu hakuzuii ringspot ya papai?
Kwa sababu PRSV huenezwa na vidukari kwa muda mfupi. Mdudu anahitaji sekunde chache tu kunyonya na kuingiza virusi, kabla dawa haijamuua. Hatua zenye ufanisi ni kutenganisha shamba jipya na la zamani, mimea ya kizuizi, na kuondoa mimea yenye dalili mapema.
Sura 18: Magonjwa ya Nyanya, Pilipili, Bilinganya, Bamia na Matango
- Nyanya inanyauka ghafla na majani yamebaki ya kijani. Ni nini na utathibitishaje?
Uwezekano mkubwa ni mnyauko wa bakteria unaosababishwa na Ralstonia solanacearum. Thibitisha kwa kipimo cha mtiririko: kata shina karibu na ardhi, weka wima kwenye glasi ya maji safi, na tazama kwa dakika tatu hadi tano. Nyuzi nyeupe zinazotiririka kama moshi zinathibitisha. - Mkulima ananunua dawa ya kuvu kwa ajili ya kuoza kwa ncha ya nyanya. Ushauri wako?
Dawa haitasaidia kwa sababu tatizo hili si la kimelea. Ni matokeo ya kalisiamu kutofika kwenye tunda kwa sababu ya usafirishaji wa maji usio wa mpangilio. Suluhisho ni kuweka matandazo, kumwagilia kwa mpangilio wa kawaida badala ya mara chache kwa wingi, na kuepuka nitrojeni ya kupita kiasi. - Kwa nini kuzungusha nyanya na bilinganya si mzunguko wa mazao?
Kwa sababu vyote ni jamii moja ya Solanaceae, pamoja na pilipili na viazi mviringo. Vimelea vikuu kama Ralstonia, Fusarium na Alternaria hushambulia jamii nzima. Mzunguko halisi lazima utumie jamii tofauti kama nafaka, mikunde au mboga za jamii ya kabichi. - Kwa nini kulea miche ya nyanya chini ya neti kunapunguza TYLCV?
Kwa sababu miche mingi huambukizwa kitaluni kabla ya kupandwa shambani, ambapo inzi weupe wanaweza kuifikia kwa urahisi. Neti yenye matundu madogo huzuia inzi weupe kufikia miche. Miche isiyoambukizwa huanza shamba ikiwa safi, na kuchelewesha maambukizi kwa wiki kadhaa kunaongeza mavuno sana. - Tofautisha baka la mapema na baka la baadaye la nyanya.
Baka la mapema hutoa madoa ya kahawia yenye pete zilizopangwa, huanzia majani ya chini, na hukua polepole. Baka la baadaye hutoa madoa ya kijani-giza yaliyolowa maji yanayokua kwa kasi bila mpaka mkali, na hutoa utando mweupe chini ya jani asubuhi. Baka la baadaye ni oomycete linalohitaji dawa maalum.
Sura 19: Magonjwa ya Kabichi, Vitunguu, Karoti, Mbogamboga za Majani na Viungo
- Jani la kabichi lina njano yenye umbo la V kutoka ukingoni na mishipa myeusi. Ni nini?
Ni kuoza kweusi (black rot) kunakosababishwa na Xanthomonas campestris pv. campestris. Umbo la V linatokana na bakteria kuingia kupitia matundu ya majimaji kwenye ukingo wa jani na kuenea ndani ya mishipa. Hakuna dawa inayotibu; udhibiti ni mbegu iliyotibiwa na kitalu safi. - Kwa nini kuacha kumwagilia vitunguu wiki mbili kabla ya kuvuna ni muhimu?
Kwa sababu huruhusu shingo ya kitunguu kuanza kukauka. Shingo laini ni mlango wa bakteria wa kuoza laini. Balbu zenye shingo iliyokauka kabisa huhifadhika miezi mingi, wakati zenye shingo laini huoza ndani ya wiki chache na huambukiza zilizo karibu. - Mkulima wa mchicha anataka kunyunyizia dawa leo na kuvuna kesho. Ushauri wako?
Asifanye hivyo. Kila dawa ina muda wa kusubiri unaotakiwa kati ya kunyunyizia na kuvuna, na mboga za majani huliwa mbichi au kupikwa kidogo, kwa hiyo mabaki ya dawa ni hatari ya moja kwa moja kwa mlaji. Kwa mboga za majani, hatua za kilimo kama matandazo, umwagiliaji chini na kuondoa majani yaliyoathirika ndizo zinazopendekezwa. - Kwa nini kitalu ni mahali muhimu zaidi pa kudhibiti black rot ya kabichi?
Kwa sababu miche hulelewa kwa msongamano mkubwa, hunyunyiziwa maji juu mara kwa mara, na hushikwa kwa mikono wakati wa kupandikiza. Hali hizi ni bora kabisa kwa bakteria kuenea. Mche mmoja ulioambukizwa kitaluni unaweza kusambaza kwa mamia ya miche mingine kabla hata haijapandikizwa.
Sura 20: Udhibiti wa Kitamaduni, Kijenetiki, Kibiolojia na Kimazingira
- Kwa nini mzunguko wa mazao haufai kama hatua kuu dhidi ya mnyauko wa Panama wa migomba?
Kwa sababu Fusarium oxysporum f. sp. cubense huishi udongoni kwa miaka thelathini au zaidi kwa spora ngumu za kupumzika. Mzunguko wa miaka michache hauwezi kupunguza idadi yake. Suluhisho la kudumu ni kubadilisha aina ya ndizi kwenda inayostahimili. - Mkulima anasema anazungusha nyanya na pilipili. Ni sahihi?
Sio mzunguko halisi. Nyanya, pilipili, bilinganya na viazi mviringo ni jamii moja ya Solanaceae. Vimelea vikuu kama Ralstonia, Fusarium na Alternaria hushambulia jamii nzima, kwa hiyo idadi yao haipungui. Mzunguko lazima utumie jamii tofauti kama nafaka au mikunde. - Eleza kwa nini Trichoderma haitasaidia mmea uliokwisha nyauka.
Kwa sababu udhibiti wa kibiolojia unafanya kazi kwa kushindania nafasi na chakula na kwa kuamsha kinga kabla kimelea hakijaanzisha maambukizi. Mmea uliokwisha nyauka una kimelea ndani ya mishipa yake, mahali ambapo viumbe wa udongoni hawafiki. Hizi ni hatua za kuzuia, si tiba. - Taja hatua tatu za kimazingira zisizogharimu fedha zinazopunguza magonjwa ya nyanya.
Kumwagilia asubuhi badala ya jioni ili majani yakauke kabla ya usiku. Kuweka matandazo ya mabaki ya mimea ili kuzuia matone kurushika kutoka udongoni. Na kuegemeza mimea kwenye vijiti ili majani yasigusane na udongo wala kila mmoja. - Kwa nini kupanda mfululizo wa mashamba kwa nyakati tofauti katika kijiji kimoja ni tatizo?
Kwa sababu hutengeneza daraja linaloendelea. Shamba lililopandwa mapema linapokomaa, wadudu waenezaji na vimelea huhama kwenda shamba jipya lililopandwa baadaye. Mzunguko wa ugonjwa haukatiki kamwe. Kipindi cha mapumziko kilichokubaliwa na kijiji kizima huvunja mnyororo huu.
Sura 21: Udhibiti wa Kikemikali na Usalama wa Viuatilifu
- Mkulima wa nyanya ananyunyizia kila wiki bila kujali hali. Ni matatizo gani matatu?
Kwanza, gharama isiyo ya lazima kwa sababu wiki nyingi hakuna hatari halisi. Pili, huongeza shinikizo la usugu kwa kuwapa vimelea nafasi nyingi za kuzoea dawa. Tatu, huacha mabaki mengi kwenye matunda na huvuruga muda wa kusubiri kabla ya kuvuna, jambo linaloweka afya ya mlaji hatarini. - Eleza njia ya kipimo cha eneo na kwa nini ni bora kuliko kupima kwa vifuniko.
Nyunyizia maji safi peke yake kwenye eneo dogo kwa kasi unayotumia kawaida, pima eneo hilo, na hesabu lita zilizotumika kwa hekta. Kisha gawa dozi ya lebo kwa idadi ya pampu. Njia hii ni bora kwa sababu inazingatia kasi ya mtembeaji na aina ya pua, ambavyo hubadilisha kiasi cha maji kinachotumika kwa eneo. Kifuniko kimoja hakizingatii chochote kati ya hivyo. - Mtu amepata dalili za sumu baada ya kunyunyizia. Utafanya nini?
Mtoe kwenye eneo la dawa, mvue nguo zilizochafuliwa, osha ngozi kwa maji mengi na sabuni, na mpeleke kituo cha afya mara moja. Muhimu zaidi, chukua lebo au chupa ya dawa uende nayo ili daktari ajue kiambato hai; tiba hutofautiana kwa makundi tofauti ya kemikali. - Kwa nini vifungashio tupu vya dawa havipaswi kutumika kubebea maji?
Kwa sababu mabaki ya dawa hubaki kwenye kuta za kifungashio hata baada ya kumwaga, na hayaondoki kwa kuosha kwa kawaida. Maji au chakula kilichowekwa humo huchukua sumu. Hii ni chanzo cha kawaida cha sumu vijijini. Vifungashio vioshwe mara tatu, vitobolewe ili visitumike, na vitupwe kwa usalama. - Kwa nini mkulima anayevuna nyanya kila wiki anapaswa kugawanya shamba lake?
Kwa sababu muda wa kusubiri unahitaji siku kadhaa kati ya kunyunyizia na kuvuna. Ikiwa shamba zima hunyunyiziwa kwa pamoja, hakuna sehemu inayoweza kuvunwa kwa usalama. Kugawanya shamba kunamruhusu kunyunyizia sehemu moja wakati anavuna nyingine iliyokwisha maliza muda wake.
Sura 22: Usugu wa Vimelea Dhidi ya Viuatilifu na Namna ya Kuuzuia
- Dawa iliyofanya kazi mwaka jana haifanyi kazi mwaka huu. Taja hatua tatu za uchunguzi kabla ya kuhitimisha ni usugu.
Kwanza, hakiki utambuzi; huenda ugonjwa ni tofauti au ni virusi au upungufu wa madini. Pili, pima dozi kwa njia ya kipimo cha eneo na uangalie kama ufunikaji ulifikia chini ya majani. Tatu, angalia kama mvua ilifuata mara baada ya kunyunyizia au kama dawa ilinunuliwa kutoka chanzo kisichosajiliwa. - Kwa nini kupunguza dozi kunaharakisha usugu?
Kwa sababu dozi ndogo huua vimelea dhaifu tu na huacha wale wenye usugu wa kiwango cha kati waendelee kuzaliana. Kundi linalobaki lina uwezo mkubwa zaidi wa kustahimili, na kila kunyunyizia kunachagua wenye uwezo zaidi hadi usugu kamili unafikiwa. - Mkulima anazungusha dawa tatu zenye majina tofauti. Je, hii inatosha kuzuia usugu?
Si lazima. Bidhaa zenye majina tofauti zinaweza kuwa na kiambato hai kilekile au kuwa kwenye kundi lilelile la njia ya kufanya kazi. Kinachohesabika ni namba ya kundi kwenye lebo (FRAC code), si jina la kibiashara. Mzunguko halisi unahitaji makundi tofauti. - Eleza kwa nini matumizi ya antibiotiki shambani yana hatari inayovuka kilimo.
Kwa sababu bakteria wanaweza kubadilishana vipande vya nyenzo za urithi vinavyobeba usugu, hata kati ya jamii tofauti. Usugu unaozalishwa kwenye shamba unaweza kuhamia kwa bakteria wanaoathiri binadamu, na hivyo kupunguza ufanisi wa antibiotiki zinazotumika hospitalini.
Sura 23: Karantini ya Mimea, Usafi wa Shamba na Uthibitishaji wa Mbegu
- Rafiki anakuletea vipando vya ndizi kutoka nchi jirani. Utafanya nini?
Usivipande. Kubeba vipando kuvuka mipaka bila kibali ni kosa la kisheria na ni njia kuu ya kuingiza magonjwa mapya kama mnyauko wa bakteria wa migomba. Wasiliana na TPHPA kwa ushauri. Ikiwa vipando vinahitajika, kuna utaratibu rasmi wa kuagiza unaohusisha ukaguzi na karantini. - Kwa nini kutoa taarifa ya ugonjwa mpya mapema ni muhimu?
Kwa sababu ugonjwa mpya unaogunduliwa ukiwa kwenye eneo dogo unaweza kuzuiwa au kuangamizwa kabisa. Ukigunduliwa baada ya miaka kadhaa, kwa kawaida umeshaenea kiasi kwamba kuuondoa haiwezekani, na nchi inalazimika kuishi nao na kulipia gharama za udhibiti milele. - Mkulima analazimika kutumia mbegu ya kuokoa. Taja hatua tatu za kupunguza hatari.
Kwanza, chagua mbegu kutoka mimea iliyokuwa bila dalili msimu mzima, si kutoka lundo la mavuno. Pili, tenga na tupa mbegu zilizobadilika rangi, zilizovunjika au zilizonyauka. Tatu, tibu mbegu kwa dawa iliyosajiliwa au kwa maji ya moto kwa utaratibu uliopendekezwa kwa zao hilo. - Eleza mipaka mitatu ya usafi wa shamba na mfano wa hatua kwa kila moja.
Mpaka wa kuingia shambani: kununua miche kutoka vitalu vilivyothibitishwa. Mpaka wa kuenea ndani: kusafisha zana kati ya mimea na kuanza kufanya kazi kwenye maeneo safi kabla ya yaliyoathirika. Mpaka wa kuishi kati ya misimu: kuondoa au kuzika mabaki na mimea ya kujitokeza baada ya kuvuna.
Sura 24: Usimamizi Jumuishi wa Magonjwa ya Mimea na Mpango wa Shamba
- Kwa nini mpango unaopangwa kwa hatua ya ukuaji ni bora kuliko wa tarehe za kalenda?
Kwa sababu mimea hukua kwa kasi tofauti kulingana na hali ya hewa, aina na rutuba. Hatua nyeti kama kutoa maua zinaweza kufika wiki mbili mapema au baadaye kuliko ilivyotarajiwa. Kupanga kwa hatua kunahakikisha ulinzi unafika wakati mmea unauhitaji, si wakati kalenda inasema. - Taja vipengele vitano vinavyopaswa kuandikwa kwenye daftari la shamba.
Tarehe ya kupanda pamoja na aina na chanzo cha mbegu; tarehe ambazo dalili za kwanza za kila ugonjwa zilionekana; kila kunyunyizia pamoja na kiambato hai, kundi na dozi; matukio ya hali ya hewa kama mvua kubwa au ukungu wa muda mrefu; na tarehe na kiasi cha mavuno. - Mkulima ametumia dawa mara kumi na mbili na bado amepoteza asilimia 40. Nini kinapaswa kubadilika?
Msingi wa mkakati, si aina ya dawa. Anahitaji kuthibitisha magonjwa yaliyopo, kwa sababu mnyauko wa bakteria haudhibitiwi na dawa yoyote. Kisha ahamishe zao kwenye kipande kingine, atengeneze matuta, atumie miche kutoka kitalu safi, aweke matandazo na aegemeze mimea. Dawa itumike kwa magonjwa ya majani pekee na kwa kuzingatia ufuatiliaji. - Kwa nini kumbukumbu ya kundi la dawa ni muhimu zaidi kuliko jina la kibiashara?
Kwa sababu bidhaa zenye majina tofauti zinaweza kuwa kwenye kundi lilelile la njia ya kufanya kazi. Bila kumbukumbu ya kundi, mkulima anaweza kudhani anazungusha dawa wakati kwa kweli anatumia kundi lilelile mara kwa mara, jambo linaloharakisha usugu.
Sura 25: Magonjwa Baada ya Mavuno, Uchumi wa Magonjwa, Utafiti na Wajibu wa Wadau
- Kwa nini kupepeta na kuosha mahindi hakutoshi kuondoa aflatoxin?
Kwa sababu aflatoxin tayari imeingia ndani ya punje na haiondoki kwa maji wala kwa kutenganisha vumbi. Pia haiharibiki kwa joto la kupika, kuchoma au kukaanga. Njia yenye ufanisi ni kuchagua na kutenga punje zilizobadilika rangi, zilizovunjika na zilizonyauka, kwa sababu hizo ndizo zenye viwango vya juu zaidi, na muhimu zaidi ni kuzuia tangu shambani na wakati wa kukausha. - Eleza kwa nini hasara ya ubora mara nyingi ni kubwa kuliko hasara ya kiasi.
Kwa sababu mkulima anaweza kuvuna kiasi kizuri lakini akauza kwa bei ndogo au mazao yakakataliwa kabisa. Korosho zenye madoa, maembe yenye anthracnose au mahindi yenye aflatoxin yote yapo na yamepimwa kwenye magunia, lakini thamani yake sokoni imeshuka. Gharama za uzalishaji tayari zimetumika kikamilifu. - Kwa nini hatua kama kuondoa ua la kiume la mgomba zina uwiano mzuri wa faida kwa gharama?
Kwa sababu gharama yake ni ya kazi ya sekunde chache tu bila fedha yoyote, wakati faida yake ni kupunguza ugonjwa usio na dawa unaoweza kuangamiza shamba zima. Hakuna dawa inayoweza kufikia uwiano huo, na hii inaonyesha kwamba maarifa sahihi yana thamani ya moja kwa moja ya kifedha. - Ni hatua ipi ya mtiririko wa utafiti inayovuja zaidi, na kwa nini?
Hatua ya mwisho, yaani kusambaza teknolojia kwa mkulima. Teknolojia nyingi nzuri hukwama kwenye ripoti kwa sababu idadi ya maafisa ugani ni ndogo ikilinganishwa na wakulima, na wakulima wengi hupata ushauri kutoka kwa wauzaji wa pembejeo wenye nia ya kuuza. Mifumo kama shule za wakulima shambani na kliniki za mimea husaidia kuziba pengo hili. - Kwa nini afya ya mimea inahitaji hatua za pamoja badala ya juhudi za shamba moja?
Kwa sababu vimelea na waenezaji hawasimami kwenye mipaka ya mashamba. Spora hubebwa na upepo, wadudu huhama kutoka shamba hadi shamba, na maji ya umwagiliaji husafirisha bakteria. Mkulima anayechukua hatua zote wakati majirani hawachukui atapokea maambukizi mapya kila msimu. Ndiyo maana kipindi cha mapumziko cha kijiji, mifumo ya vipando safi na karantini ya taifa vina nguvu ambayo hatua za mtu mmoja hazina.
