Karantini ya Mimea, Usafi wa Shamba na Uthibitishaji wa Mbegu
Ugonjwa ambao haujaingia nchini ni rahisi kudhibitiwa kuliko wowote uliopo tayari.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kueleza maana na aina za karantini ya mimea.
- Kutaja wajibu wa TPHPA na wa mkulima.
- Kuelewa mfumo wa uthibitishaji wa mbegu na madaraja yake.
- Kujua namna ya kutoa taarifa ya ugonjwa mpya au usio wa kawaida.
Karantini ya mimea
Karantini ni hatua za kisheria zinazolenga kuzuia vimelea vipya kuingia eneo au nchi, na kuzuia vilivyoingia kuenea zaidi. Ni mojawapo ya hatua chache ambazo mkulima mmoja hawezi kutekeleza peke yake; zinahitaji mfumo wa taifa.
Msingi wake ni ukweli rahisi: gharama ya kuzuia ugonjwa usiingie ni ndogo mno ikilinganishwa na gharama ya kuishi nao milele. Baada ya kimelea kuingia na kujistawisha, huwezi tena kukiondoa; unaweza tu kukisimamia kila msimu, kwa gharama, kwa maisha yote.
Aina mbili kuu ni karantini ya nje, inayozuia vimelea kuingia nchini kupitia mipaka, bandari na viwanja vya ndege; na karantini ya ndani, inayozuia kuenea kutoka eneo moja la nchi kwenda lingine.
Nchini Tanzania, Mamlaka ya Afya ya Mimea na Viuatilifu (TPHPA) ndiyo yenye jukumu hili. Kazi zake ni pamoja na kukagua mizigo ya mimea mipakani, kutoa vyeti vya afya ya mimea (phytosanitary certificates) kwa mazao yanayosafirishwa nje, kufanya uchunguzi wa kubaini vimelea vipya, na kutangaza hatua za dharura pale ugonjwa hatari unapogunduliwa.
Kubeba miche, mbegu, matunda au udongo kuvuka mipaka bila kibali ni kosa la kisheria na ni njia kuu ya kuingiza magonjwa mapya. Magonjwa makubwa yaliyoingia Afrika Mashariki, ikiwemo mnyauko wa bakteria wa migomba na baadhi ya magonjwa ya mahindi, yalisafiri kwa njia hii. Kama unahitaji kuleta vipando kutoka nje, wasiliana na TPHPA kwanza.
Wajibu wa mkulima na afisa ugani
Mfumo wa karantini hutegemea macho ya wengi. Mkulima ndiye wa kwanza kuona kitu kisicho cha kawaida, mara nyingi miezi au miaka kabla ya mfumo rasmi kugundua.
Toa taarifa mara moja kwa afisa ugani au TPHPA ukiona:
- Dalili ambazo hujawahi kuziona kwenye zao hilo katika eneo lako.
- Ugonjwa unaoenea kwa kasi isiyo ya kawaida.
- Ugonjwa unaoshambulia aina ambazo zilikuwa zikistahimili hapo awali.
- Mimea inayokufa ghafla bila sababu inayoeleweka.
- Wadudu au dalili zinazoonekana baada ya kupokea vipando au mbegu kutoka mbali.
Wakati wa kutoa taarifa, toa taarifa kamili: eneo halisi, zao, aina, tarehe, idadi ya mimea iliyoathirika, na picha ikiwezekana. Usiondoe wala kuchoma kila kitu kabla ya ukaguzi, kwa sababu ushahidi unahitajika; lakini pia usisambaze vipando au mimea kutoka eneo hilo.
Kuchelewa kutoa taarifa ni kosa la gharama. Ugonjwa mpya unaogunduliwa mapema unaweza kuzuiwa kwenye eneo dogo. Ukigunduliwa baada ya miaka miwili, kwa kawaida umeshaenea kiasi kwamba kuuondoa haiwezekani tena.
Uthibitishaji wa mbegu na vipando
Mbegu na vipando ndivyo njia kuu za kusafirisha vimelea umbali mrefu. Ndiyo maana mfumo wa uthibitishaji ni mojawapo ya nguzo kuu za afya ya mimea.
Nchini Tanzania, Taasisi ya Kudhibiti Ubora wa Mbegu (TOSCI) ndiyo yenye jukumu la kuthibitisha mbegu. Mchakato unahusisha ukaguzi wa shamba la kuzalisha mbegu wakati wa msimu, vipimo vya maabara vya usafi na uotaji, na ufuatiliaji wa ufungashaji na lebo.
| Daraja | Maana | Matumizi |
|---|---|---|
| Mbegu ya mtafiti (breeder seed) | Inayozalishwa na mtafiti aliyeanzisha aina | Chanzo cha madaraja yote yanayofuata |
| Mbegu ya msingi (basic au foundation) | Kizazi cha kwanza kutoka mbegu ya mtafiti | Huzalisha mbegu iliyothibitishwa |
| Mbegu iliyothibitishwa (certified) | Iliyokaguliwa na kuthibitishwa kwa kuuzwa | Ndiyo mkulima anayotakiwa kununua |
| Mbegu ya ubora uliodhibitiwa (QDS) | Inayozalishwa na wakulima chini ya usimamizi | Mbadala wa gharama nafuu kwa maeneo yasiyofikiwa na mbegu iliyothibitishwa |
| Mbegu ya kuokoa (farm-saved) | Iliyochaguliwa na mkulima kutoka mavuno yake | Hatari kubwa ya kubeba magonjwa isipokaguliwa na kutibiwa |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kwa mkulima anayelazimika kutumia mbegu ya kuokoa, hatua tatu hupunguza hatari kwa kiasi kikubwa. Kwanza, chagua mbegu kutoka mimea iliyokuwa bila dalili msimu mzima, si kutoka lundo la mavuno. Pili, tenga na tupa mbegu zilizobadilika rangi, zilizovunjika au zilizonyauka. Tatu, tibu mbegu kwa dawa iliyosajiliwa au kwa maji ya moto kwa utaratibu uliopendekezwa kwa zao lako.
Kwa mazao ya vipando kama muhogo, viazi vitamu na ndizi, mfumo wa uzalishaji wa vipando safi katika ngazi ya kijiji au wilaya una thamani kubwa. Shamba moja la vipando linalofuatiliwa linaweza kuhudumia wakulima wengi na kuvunja mnyororo wa magonjwa ya virusi.
Usafi kama mfumo, si tukio
Usafi wa shamba mara nyingi hufundishwa kama orodha ya vitu vya kufanya. Ni bora kuufikiria kama mfumo unaozuia vimelea kuvuka mipaka mitatu.
Mpaka wa kwanza: kuingia shambani. Vitu vinavyoingia ni mbegu, vipando, miche, samadi, udongo, zana, magari, viatu na wanyama. Kila kimoja kinaweza kubeba kimelea. Uliza kila kitu kinachoingia: kimetoka wapi?
Mpaka wa pili: kuenea ndani ya shamba. Hapa ndipo zana, mikono, maji ya umwagiliaji na mpangilio wa kazi vinapohesabika. Kanuni ya kuanza safi kwenda kwenye lililoathirika inaokoa mengi.
Mpaka wa tatu: kuishi kati ya misimu. Hapa ndipo mabaki, mimea ya kujitokeza, magugu mwenyeji na vifaa vya kuhifadhi vinapohesabika.
Kufikiria kwa mipaka hii mitatu kunakusaidia kutambua pengo lako. Mkulima anayeondoa mabaki kwa bidii lakini akinunua miche kutoka kitalu chochote ana pengo kwenye mpaka wa kwanza, na juhudi zake nyingine hazitatosha.
Muhtasari wa sura
- Karantini huzuia vimelea vipya kuingia; gharama ya kuzuia ni ndogo mno ikilinganishwa na kuishi na ugonjwa.
- TPHPA husimamia karantini na vyeti vya afya ya mimea; TOSCI huthibitisha mbegu.
- Mkulima ndiye wa kwanza kuona kitu kisicho cha kawaida; kutoa taarifa mapema ni muhimu.
- Madaraja ya mbegu huanzia ya mtafiti hadi iliyothibitishwa; ya kuokoa ina hatari kubwa zaidi.
- Mbegu ya kuokoa itumike tu baada ya kuchagua kutoka mimea yenye afya, kutenga zilizoharibika na kutibu.
- Usafi ni mfumo wa mipaka mitatu: kuingia shambani, kuenea ndani, na kuishi kati ya misimu.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Rafiki anakuletea vipando vya ndizi kutoka nchi jirani. Utafanya nini?
- Kwa nini kutoa taarifa ya ugonjwa mpya mapema ni muhimu?
- Mkulima analazimika kutumia mbegu ya kuokoa. Taja hatua tatu za kupunguza hatari.
- Eleza mipaka mitatu ya usafi wa shamba na mfano wa hatua kwa kila moja.
Majibu
- Usivipande. Kubeba vipando kuvuka mipaka bila kibali ni kosa la kisheria na ni njia kuu ya kuingiza magonjwa mapya kama mnyauko wa bakteria wa migomba. Wasiliana na TPHPA kwa ushauri. Ikiwa vipando vinahitajika, kuna utaratibu rasmi wa kuagiza unaohusisha ukaguzi na karantini.
- Kwa sababu ugonjwa mpya unaogunduliwa ukiwa kwenye eneo dogo unaweza kuzuiwa au kuangamizwa kabisa. Ukigunduliwa baada ya miaka kadhaa, kwa kawaida umeshaenea kiasi kwamba kuuondoa haiwezekani, na nchi inalazimika kuishi nao na kulipia gharama za udhibiti milele.
- Kwanza, chagua mbegu kutoka mimea iliyokuwa bila dalili msimu mzima, si kutoka lundo la mavuno. Pili, tenga na tupa mbegu zilizobadilika rangi, zilizovunjika au zilizonyauka. Tatu, tibu mbegu kwa dawa iliyosajiliwa au kwa maji ya moto kwa utaratibu uliopendekezwa kwa zao hilo.
- Mpaka wa kuingia shambani: kununua miche kutoka vitalu vilivyothibitishwa. Mpaka wa kuenea ndani: kusafisha zana kati ya mimea na kuanza kufanya kazi kwenye maeneo safi kabla ya yaliyoathirika. Mpaka wa kuishi kati ya misimu: kuondoa au kuzika mabaki na mimea ya kujitokeza baada ya kuvuna.
Marejeo ya kuaminika
- IPPC (International Plant Protection Convention). Viwango vya kimataifa vya hatua za afya ya mimea.
- TPHPA. Sheria na kanuni za afya ya mimea Tanzania.
- TOSCI. Taratibu za uthibitishaji wa mbegu na madaraja yake.
- FAO. Miongozo ya mifumo ya mbegu kwa wakulima wadogo.
