Kamusi ya Istilahi za Sayansi ya Magonjwa ya Mimea
Maneno yote ya kitaalamu yaliyotumika katika kitabu hiki, pamoja na maana zake kwa lugha rahisi na sura ambayo neno limeelezwa kwa kina.
| Neno | Maana | Sura |
|---|---|---|
| Aflatoxin | Sumu inayotolewa na kuvu wa jamii ya Aspergillus kwenye nafaka na karanga; haiondoki kwa kupika. | Sura 1 |
| Alama ya F kwenye pakiti | Ishara kwamba aina ina ustahimilivu wa Fusarium. | Sura 18 |
| Appressorium | Kifuko kigumu kinachotumika na kuvu kutoboa uso wa jani kwa msukumo. | Sura 3 |
| Armillaria | Kuvu wa udongoni anayeoza mizizi na kuacha utando mweupe wenye harufu ya uyoga. | Sura 16 |
| Bacterial streaming | Mtiririko wa seli za bakteria kutoka kwenye tishu iliyokatwa, unaoonekana kwa darubini. | Sura 11 |
| Black rot | Kuoza kweusi kwa kabichi kunakosababishwa na Xanthomonas. | Sura 19 |
| Black shank | Ugonjwa wa oomycete wa tumbaku unaotoa shina jeusi lililodidimia. | Sura 15 |
| Blight ya mishipa | Kuenea kwa bakteria kando ya mishipa mikubwa ya jani. | Sura 15 |
| Blossom end rot | Kuoza kwa ncha ya tunda kutokana na kalisiamu kutofika, mara nyingi kwa sababu ya maji. | Sura 7 |
| Blotchy mottle | Njano isiyo na ulinganifu kati ya pande mbili za jani, dalili ya HLB. | Sura 17 |
| BXW | Banana Xanthomonas Wilt, mnyauko wa bakteria wa migomba. | Sura 13 |
| CBD | Coffee Berry Disease, ugonjwa wa matunda ya kahawa unaosababishwa na Colletotrichum kahawae. | Sura 16 |
| CBSD | Cassava Brown Streak Disease, ugonjwa wa michirizi ya kahawia unaoharibu mizizi ya muhogo. | Sura 5 |
| Chanzo cha msingi | Kimelea kilichoishi kutoka msimu uliopita na kuanzisha maambukizi ya kwanza. | Sura 8 |
| Charcoal rot | Kuoza kunakoacha vidoti vyeusi kama vumbi la mkaa ndani ya shina. | Sura 15 |
| Chlorosis | Njano ya tishu kutokana na upungufu wa klorofili. | Sura 7 |
| Chumvi ya udongo | Mkusanyiko wa chumvi unaozuia mmea kufyonza maji. | Sura 7 |
| Dalili (symptom) | Mabadiliko yanayoonekana kwenye mmea kutokana na ugonjwa. | Sura 2 |
| Damping-off | Kufa kwa miche kabla au baada ya kuchomoza, mara nyingi kwa Pythium au Rhizoctonia. | Sura 10 |
| Dawa ya kufunika | Dawa inayobaki juu ya uso wa jani na kuzuia spora kuota. | Sura 21 |
| Dawa ya kupenya | Dawa inayoingia ndani ya tishu na kusafiri kiasi ndani ya mmea. | Sura 21 |
| Dawa ya njia nyingi | Dawa inayoshambulia mchakato zaidi ya mmoja, kwa hiyo usugu hutokea polepole. | Sura 22 |
| Dieback | Kufa kwa matawi kuanzia ncha kurudi ndani ya mti. | Sura 10 |
| ELISA | Kipimo kinachotumia kingamwili kutambua protini za kimelea. | Sura 11 |
| Farmer field school | Mfumo wa mafunzo ambapo wakulima hujifunza kwa vitendo shambani. | Sura 25 |
| FRAC code | Namba inayoonyesha njia ya kufanya kazi ya dawa ya kuvu, inayotumika kupanga mzunguko. | Sura 21 |
| Fumonisin | Sumu ya Fusarium kwenye mahindi inayohusishwa na matatizo ya fahamu na ukuaji. | Sura 25 |
| Gene-for-gene | Dhana kwamba kila jeni ya ustahimilivu kwenye mmea inalingana na jeni maalum ya kimelea. | Sura 1 |
| Gummosis | Kutoka kwa utomvu kutoka kwenye shina au tunda. | Sura 10 |
| Halo | Pete ya njano inayozunguka doa lililokufa, inayosababishwa na sumu za bakteria. | Sura 4 |
| Hatua ya ukuaji | Kipindi cha maendeleo ya mmea kinachotumika kupanga hatua badala ya tarehe. | Sura 24 |
| Haustorium | Kifaa cha mmea vimelea kinachoingia kwenye mzizi wa mwenyeji kunyonya. | Sura 6 |
| Herbicide drift | Kupeperuka kwa dawa ya magugu kwenda shamba lisilokusudiwa. | Sura 7 |
| HLB | Huanglongbing au greening, ugonjwa hatari zaidi wa machungwa duniani. | Sura 17 |
| Hot water treatment | Kuoga matunda kwenye maji ya moto kwa muda uliopimwa ili kupunguza kuvu. | Sura 17 |
| Hydathodes | Matundu ya majimaji kwenye ncha za majani yanayotumiwa na bakteria kuingia. | Sura 4 |
| Hypersensitive response | Kifo cha haraka cha seli chache ili kuzuia kimelea kuenea. | Sura 9 |
| Hyphae | Nyuzi nyembamba zinazounda mwili wa kuvu. | Sura 3 |
| IDM | Integrated Disease Management; usimamizi jumuishi wa magonjwa. | Sura 24 |
| Incidence | Asilimia ya mimea yenye ugonjwa katika shamba. | Sura 8 |
| Ishara (sign) | Sehemu ya kimelea chenyewe inayoonekana, kwa mfano utando wa kuvu au utomvu wa bakteria. | Sura 2 |
| Jani la bendera | Jani la juu kabisa la ngano au mpunga, lenye mchango mkubwa katika kujaza punje. | Sura 12 |
| Jasi | Chanzo cha kalisiamu kinachotumika kuimarisha maganda ya karanga. | Sura 14 |
| Jeni ya R | Jeni ya ustahimilivu inayotambua jeni maalum ya kimelea. | Sura 9 |
| Jeraha (injury) | Uharibifu wa tukio moja usioendelea kuenea baadaye. | Sura 2 |
| Karantini | Hatua za kisheria za kuzuia vimelea kuingia au kuenea. | Sura 23 |
| Kiambato hai | Kemikali halisi inayofanya kazi ndani ya bidhaa ya dawa. | Sura 21 |
| Kipindi cha kuatamia | Muda kati ya maambukizi na kuonekana kwa dalili za kwanza. | Sura 3 |
| Kizingiti | Kiwango cha ugonjwa ambapo hatua inaanza kuwa na faida ya kiuchumi. | Sura 24 |
| Kizingiti cha hasara ya kiuchumi | Kiwango cha uharibifu ambapo gharama ya udhibiti inalingana na thamani ya mazao yanayookolewa. | Sura 2 |
| Kliniki ya mimea | Huduma ambapo wakulima huleta sampuli na kupata utambuzi na ushauri. | Sura 25 |
| Kresek | Kunyauka na kufa kwa mmea mchanga wa mpunga kutokana na baka la bakteria. | Sura 12 |
| Kuegemeza | Kufunga mimea kwenye vijiti au kamba ili isiguse udongo. | Sura 18 |
| Kuepuka (escape) | Kufanya mmea usikutane na kimelea kwa kubadilisha wakati au mahali. | Sura 20 |
| Kukata matawi | Kuondoa sehemu ya juu ya mmea wa viazi kabla ya kuvuna ili mizizi ipate ngozi ngumu. | Sura 13 |
| Kutibu mbegu kwa maji ya moto | Kuloweka mbegu kwenye maji ya joto lililopimwa ili kuua vimelea vya ndani. | Sura 19 |
| LAMP | Kipimo cha DNA kinachofanyika kwa joto moja bila mashine ghali. | Sura 11 |
| Latent infection | Maambukizi yanayokaa kimya ndani ya tunda hadi tunda linapoanza kuiva. | Sura 17 |
| Madini yanayohama | Virutubisho kama nitrojeni na potasiamu ambavyo mmea huvihamisha kutoka majani ya zamani kwenda machanga. | Sura 2 |
| Matandazo | Kifuniko cha udongo kinachozuia matone kurushika na kudumisha unyevu. | Sura 18 |
| Mbegu ya kuokoa | Mbegu iliyochaguliwa na mkulima kutoka mavuno yake mwenyewe. | Sura 23 |
| Meloidogyne | Jamii ya nematoda wanaosababisha vinundu kwenye mizizi. | Sura 6 |
| Microclimate | Hali ya hewa ndogo ndani ya shamba au taji la mti. | Sura 20 |
| Mimea ya kizuizi | Safu za mimea mirefu zinazopunguza wadudu waenezaji kuingia shambani. | Sura 20 |
| Mjeledi wa smut | Muundo mrefu mweusi unaotoka ncha ya mwa ulioathirika na smut. | Sura 16 |
| MLN | Maize Lethal Necrosis, ugonjwa unaotokana na virusi viwili kwa pamoja. | Sura 12 |
| Monocyclic | Ugonjwa wenye mzunguko mmoja tu kwa msimu. | Sura 8 |
| Mosaic | Mchanganyiko wa rangi ya kijani na njano usio na mpaka, dalili ya virusi. | Sura 10 |
| MSV | Maize streak virus, virusi vya michirizi ya mahindi vinavyoenezwa na leafhopper. | Sura 12 |
| Muda wa kusubiri | Kipindi kati ya kunyunyizia dawa na kuvuna kinachotakiwa kwa usalama. | Sura 19 |
| Mwenezaji (vector) | Kiumbe kinachosafirisha kimelea kutoka mmea mmoja kwenda mwingine, mara nyingi mdudu. | Sura 5 |
| Mycelium | Mtandao wa hyphae; mwili kamili wa kuvu. | Sura 3 |
| Mycotoxin | Sumu inayotolewa na kuvu kwenye mazao, isiyoharibika kwa joto la kupika. | Sura 25 |
| Mzunguko wa mazao | Kubadilisha mazao ya jamii tofauti kwenye shamba moja kwa misimu. | Sura 20 |
| Necrosis | Kifo cha tishu, mara nyingi huonekana kama sehemu ya kahawia au nyeusi kavu. | Sura 7 |
| Neti ya kitalu | Kifuniko chenye matundu madogo kinachozuia inzi weupe kufikia miche. | Sura 18 |
| Non-persistent | Kuenea ambapo virusi hukaa kwenye mdomo wa mdudu kwa muda mfupi tu. | Sura 5 |
| Ochratoxin | Sumu ya Aspergillus na Penicillium inayoathiri figo. | Sura 25 |
| Ooze test | Kipimo cha kuweka shina lililokatwa ndani ya maji ili kuona mtiririko wa bakteria. | Sura 4 |
| PCR | Kipimo kinachozidisha na kutambua vipande maalum vya DNA au RNA. | Sura 11 |
| PDA | Potato Dextrose Agar, media ya kawaida ya kukuza kuvu. | Sura 11 |
| Pembetatu ya ugonjwa | Muunganiko wa kimelea, mmea nyeti na mazingira unaohitajika ili ugonjwa utokee. | Sura 8 |
| Persistent | Kuenea ambapo virusi huingia mwilini mwa mdudu na hubaki kwa maisha yake. | Sura 5 |
| PHI | Pre-Harvest Interval; siku zinazotakiwa kati ya kunyunyizia na kuvuna. | Sura 21 |
| Phloem | Mishipa ya mmea inayosafirisha chakula kilichotengenezwa na majani. | Sura 4 |
| Phyllody | Hali ya maua kubadilika kuwa majani, dalili ya phytoplasma. | Sura 4 |
| Phytoalexins | Kemikali za kuua vimelea zinazotengenezwa na mmea wakati wa shambulio. | Sura 9 |
| Phytopathology | Jina la Kiingereza la sayansi ya magonjwa ya mimea. | Sura 1 |
| Phytosanitary certificate | Cheti kinachothibitisha kwamba mizigo ya mimea haina vimelea vilivyokatazwa. | Sura 23 |
| Polycyclic | Ugonjwa unaorudia mzunguko mara nyingi ndani ya msimu. | Sura 8 |
| Psyllid | Mdudu mdogo anayenyonya utomvu na kueneza bakteria wa greening. | Sura 17 |
| Pure culture | Utamaduni wenye aina moja tu ya kimelea kilichotengwa. | Sura 11 |
| QDS | Quality Declared Seed; mbegu inayozalishwa na wakulima chini ya usimamizi. | Sura 23 |
| Ramani ya shamba | Mchoro unaoonyesha mahali dalili zilipotokea, unaotumika msimu hadi msimu. | Sura 24 |
| Ratoon | Mavuno yanayotokana na machipukizi ya miwa baada ya kukata bila kupanda upya. | Sura 16 |
| REI | Re-Entry Interval; muda kabla ya kuingia shambani bila vifaa vya kujikinga. | Sura 21 |
| Resistance | Uwezo wa mmea kuzuia kimelea kuingia au kuenea. | Sura 9 |
| Rhizobia | Bakteria wa manufaa wanaotengeneza vinundu vya nitrojeni kwenye mizizi ya mikunde. | Sura 6 |
| Roguing | Kuondoa na kuharibu mimea yenye dalili za ugonjwa shambani. | Sura 5 |
| Rosette | Kusongamana kwa majani madogo, dalili ya ugonjwa wa virusi wa karanga. | Sura 14 |
| Sampuli ya mpaka | Sehemu ya tishu iliyo kati ya eneo lenye afya na lililoathirika. | Sura 10 |
| Sclerotia | Vidonge vigumu vya kuvu vinavyoishi udongoni kwa miaka mingi. | Sura 3 |
| Selective media | Media yenye dutu zinazozuia viumbe wasiotakiwa ili kimelea kinachotafutwa kipate nafasi. | Sura 11 |
| Severity | Asilimia ya tishu ya mmea iliyoathirika na ugonjwa. | Sura 8 |
| Shingo ya kitunguu | Sehemu inayounganisha majani na balbu; lazima ikauke kabla ya hifadhi. | Sura 19 |
| Shinikizo la uteuzi | Kiwango cha nguvu inayosukuma kundi kubadilika, huongezeka kwa matumizi ya mara kwa mara. | Sura 22 |
| Sketi ya majani | Majani yaliyokauka yakining’inia kuzunguka shina, dalili ya mnyauko wa Panama. | Sura 13 |
| Solarization | Kuchoma udongo kwa joto la jua chini ya plastiki ili kupunguza vimelea. | Sura 6 |
| Spora | Kiini kidogo cha kuzaliana kinachoenezwa na upepo, maji au wadudu. | Sura 3 |
| Stomata | Matundu madogo ya majani yanayoruhusu hewa kuingia; hutumiwa na baadhi ya vimelea kuingia. | Sura 3 |
| Striga | Mmea vimelea unaojulikana kama kiduha, unaoathiri nafaka. | Sura 6 |
| Stylet | Kifaa kama sindano mdomoni mwa nematoda kinachotumika kutoboa seli. | Sura 6 |
| Systemic acquired resistance | Kinga inayoenea mwili mzima baada ya shambulio la eneo moja. | Sura 9 |
| TaCRI | Taasisi ya Utafiti wa Kahawa Tanzania. | Sura 16 |
| TARI | Taasisi ya Utafiti wa Kilimo Tanzania, yenye vituo vya utafiti kanda mbalimbali. | Sura 1 |
| Tathmini ya hatari | Kupima uwezekano wa magonjwa kabla ya msimu kwa kutumia historia ya shamba. | Sura 24 |
| Tolerance | Uwezo wa mmea kutoa mavuno mazuri licha ya kuwa na maambukizi. | Sura 9 |
| TOSCI | Taasisi ya Kudhibiti Ubora wa Mbegu Tanzania. | Sura 1 |
| TPHPA | Mamlaka ya Afya ya Mimea na Viuatilifu Tanzania, inayosimamia karantini na usajili wa viuatilifu. | Sura 1 |
| Trellis | Mfumo wa kuegemeza mizabibu unaoruhusu hewa na mwanga. | Sura 17 |
| Trichoderma | Kuvu wa manufaa anayeshindana na vimelea vya udongoni. | Sura 20 |
| Triple rinse | Kuosha kifungashio tupu mara tatu na kumimina maji kwenye pampu. | Sura 21 |
| TYLCV | Tomato Yellow Leaf Curl Virus, virusi vinavyoenezwa na inzi weupe. | Sura 18 |
| Ubwiri unga | Powdery mildew; unga mweupe unaofutika unaokua bila kuhitaji maji juu ya jani. | Sura 16 |
| Ubwiri wa shingo | Kufa kwa sehemu inayoshikilia suke, hatua hatari zaidi ya blast. | Sura 12 |
| Ug99 | Aina ya kutu ya shina ya ngano iliyogunduliwa Uganda mwaka 1998 iliyoshinda jeni za ustahimilivu. | Sura 12 |
| Ukaguzi wa W | Njia ya kupita shambani kwa umbo la W ili kupata sampuli inayowakilisha. | Sura 10 |
| Usanisinuru | Mchakato wa mmea kutengeneza chakula kwa kutumia mwanga wa jua, maji na hewa ya kaboni. | Sura 2 |
| Usugu | Uwezo wa kimelea kuendelea kuishi licha ya dawa iliyokuwa ikiwaua. | Sura 22 |
| Uteuzi | Mchakato ambao dawa huua wanaoathiriwa na kuacha wasugu wazaliane. | Sura 22 |
| Uwiano wa faida kwa gharama | Kipimo cha kulinganisha thamani ya mazao yanayookolewa na gharama ya hatua. | Sura 25 |
| Vikonyo (rhizomes) | Mashina ya chini ya ardhi kama ya tangawizi yanayotumika kupanda. | Sura 19 |
| Vipando | Sehemu za mmea zinazotumika kupanda badala ya mbegu, kwa mfano mashina ya muhogo. | Sura 5 |
| Vipando safi | Vipando vilivyothibitishwa kutokuwa na vimelea muhimu. | Sura 23 |
| Vitanda vilivyoinuliwa | Vitanda vya kupandia vilivyoinuliwa juu ya usawa wa ardhi ili kutoa maji. | Sura 19 |
| Witches’ broom | Kusongamana kwa vichipukizi vidogo kama ufagio. | Sura 4 |
| Zoospora | Spora yenye mkia inayoogelea kwenye maji; hupatikana kwa oomycetes. | Sura 3 |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
