Sura ya 10

Kusoma Dalili, Kukagua Shamba na Kuchukua Sampuli

Sampuli mbaya hutoa jibu baya, hata kwenye maabara nzuri. Sura hii inaeleza namna ya kuifanya vizuri.

Malengo ya kujifunza

Baada ya kusoma sura hii, utaweza:

Kutaja na kuelezea aina kuu za dalili za magonjwa ya mimea.
Kufuata utaratibu wa kukagua shamba unaoweza kurudiwa.
Kukagua sehemu zote za mmea kwa mpangilio sahihi.
Kuchukua, kufungasha na kusafirisha sampuli bila kuiharibu.
Kuandaa taarifa zinazoambatana na sampuli.

Aina kuu za dalili

Aina za dalili, maana yake na mifano
Dalili	Maana	Mfano Tanzania
Chlorosis	Njano kutokana na klorofili kupungua	Njano ya mahindi kwa upungufu wa nitrojeni
Necrosis	Kifo cha tishu, huonekana kahawia au nyeusi	Madoa ya baka jani la viazi
Kunyauka (wilt)	Mmea kupoteza ugumu kwa maji kukosekana kwenye tishu	Mnyauko wa bakteria wa nyanya
Kuoza (rot)	Tishu kuvunjika na kuwa laini au yenye maji	Kuoza laini kwa vitunguu hifadhini
Madoa (leaf spot)	Sehemu ndogo zilizokufa zenye mpaka	Cercospora ya karanga
Baka (blight)	Kufa kwa haraka kwa eneo kubwa la tishu	Baka jani la mapema la nyanya
Kudumaa (stunting)	Mmea kubaki mdogo kuliko kawaida	Batobato ya muhogo
Uvimbe (gall)	Ukuaji usio wa kawaida wa tishu	Vinundu vya nematoda kwenye mizizi
Ukungu (mildew)	Utando au unga juu au chini ya jani	Ukungu unga wa matango
Kutu (rust)	Poda ya rangi ya kutu kwenye jani	Kutu ya kahawa
Utomvu (gummosis)	Utomvu kutoka kwenye shina au tunda	Utomvu wa michungwa na maembe
Vipande vipande (mosaic)	Rangi mchanganyiko ya kijani na njano isiyo na mpaka	Batobato ya muhogo na maharage
Kudondoka (dieback)	Kufa kwa matawi kuanzia ncha kurudi ndani	Dieback ya korosho na machungwa
Uotaji hafifu (damping-off)	Miche kuanguka au kutochomoza	Miche ya kabichi na nyanya kitaluni

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Utaratibu wa kukagua shamba

Ukaguzi usio na utaratibu hutoa taarifa zisizoweza kulinganishwa. Fuata hatua hizi kila mara kwa njia ileile ili matokeo ya wiki tofauti yaweze kulinganishwa.

Simama pembezoni kwanza. Angalia shamba zima kwa dakika mbili kabla ya kuingia. Andika mpangilio unaouona: mabaka, kando, mistari au usawa.
Chagua njia ya kupita. Tumia umbo la W au zigizaga kupitia shamba, ili usiangalie sehemu moja tu. Tumia njia ileile kila ukaguzi.
Simama kwenye vituo vitano au zaidi. Katika kila kituo, angalia mimea kumi iliyo karibu, ikiwemo yenye afya na yenye dalili.
Angalia mimea yenye afya pia. Bila kulinganisha, huwezi kujua kilicho cha kawaida kwa aina hiyo, hatua hiyo ya ukuaji na msimu huo.
Chimba, usivute. Kwa mimea michache, chimba pamoja na udongo ili uone mizizi.
Piga picha tatu. Moja ya shamba lote, moja ya mmea mzima, moja ya karibu ya sehemu iliyoathirika. Weka kitu cha kupima ukubwa kama sarafu au kalamu kwenye picha ya karibu.
Andika. Tarehe, aina ya zao, tarehe ya kupanda, hali ya hewa ya wiki mbili zilizopita, pembejeo zilizotumika, na asilimia ya mimea yenye dalili.

Kumbuka

Kagua asubuhi kabla ya saa nne, hasa unapotafuta dalili za bakteria na ukungu wa chini. Utando wa kuvu na mwonekano wa majimaji huonekana vizuri wakati unyevu bado upo, na hupotea jua likizidi. Ukaguzi wa mchana wa saa saba unaweza kukukosesha ushahidi muhimu.

Kukagua sehemu za mmea kwa mpangilio

Fuata mpangilio kutoka juu kwenda chini kisha chini ya ardhi. Hii inazuia kusahau sehemu.

Majani ya juu: rangi, umbo, kujikunja, madoa mapya. Dalili hapa mara nyingi zinaelekeza kwenye virusi, madini yasiyohama, au magonjwa yanayoenea kwa upepo.
Majani ya chini: madoa ya zamani, njano, kukauka. Dalili hapa mara nyingi zinaelekeza kwenye madini yanayohama, au magonjwa yanayotoka udongoni kwa matone.
Chini ya majani: geuza majani. Ukungu wa chini, kutu na wadudu wengi hukaa chini. Hatua hii inasahaulika mara nyingi.
Shina: tafuta madoa, utomvu, kupasuka, au sehemu iliyodidimia. Kata shina kwa urefu kwa kisu safi na angalia rangi ya ndani. Rangi ya kahawia kwenye mishipa ni ushahidi wa magonjwa ya mishipa.
Maua na matunda: kudondoka, madoa, kuoza, umbo lisilo la kawaida.
Sehemu ya shina karibu na ardhi: mahali muhimu sana. Tafuta kudidimia, utando mweupe, au vidonge vidogo vya kuvu.
Mizizi: chimba, osha kwa maji kwa upole. Angalia rangi, vinundu, kuoza, na kama mizizi midogo ya kufyonza ipo au imepotea.

Kuchukua sampuli inayoweza kutumika

Kanuni ya dhahabu: chukua sehemu yenye mpaka kati ya tishu yenye afya na iliyoathirika, si sehemu iliyooza kabisa. Tishu iliyooza kabisa imejaa viumbe wa pili wanaokula mabaki. Maabara itakuta viumbe hao na kutoa jibu lisilo sahihi.

Chagua mimea mitatu hadi mitano inayowakilisha tatizo, si mmea mmoja uliokithiri.
Kwa magonjwa ya majani, chukua majani kadhaa yenye hatua tofauti: doa jipya, doa la kati na doa la zamani.
Kwa kunyauka, chukua mmea mzima pamoja na mizizi na udongo wake.
Kwa magonjwa ya mizizi na shina, chukua sehemu ya mpaka pamoja na udongo unaozunguka.
Kwa nematoda, chukua udongo kutoka kina cha sentimita 15 hadi 30, kando ya baka, pamoja na mizizi laini. Changanya sampuli ndogo kutoka sehemu kadhaa kupata kilo moja.
Kwa mbegu, chukua angalau gramu 200 kutoka sehemu tofauti za lundo, si kutoka juu tu.

Kufungasha na kusafirisha

Sampuli nyingi hufika maabara zikiwa hazina thamani kwa sababu ya kufungashwa vibaya. Kosa kubwa ni mbili: kuweka maji au taulo lenye maji ndani ya mfuko, na kuacha sampuli kwenye jua ndani ya gari.

Funga majani kwenye karatasi ya gazeti kavu, kisha weka ndani ya mfuko wa plastiki. Karatasi hufyonza unyevu wa ziada na kuzuia kuoza.
Usiongeze maji wala kitambaa chenye maji. Unyevu wa mmea wenyewe unatosha.
Kwa mimea mizima yenye mizizi, funga mizizi pamoja na udongo wake kwenye mfuko tofauti, kisha uweke mmea mzima kwenye mfuko mkubwa.
Weka lebo nje ya mfuko kwa kalamu isiyofutika, si ndani ambako itaharibiwa na unyevu.
Hifadhi kwenye baridi ikiwezekana, lakini usigandishe. Kugandisha huharibu muundo wa seli na hufanya utambuzi kuwa mgumu.
Peleka ndani ya masaa 24 hadi 48. Ikiwa itachukua muda mrefu, wasiliana na maabara kwanza.

Tahadhari

Usisafirishe sampuli za mimea kuvuka mipaka ya nchi bila kibali cha karantini. Kufanya hivyo ni kosa la kisheria na ni njia kuu ya kuingiza vimelea vipya nchini. Hata ndani ya nchi, kuhamisha udongo au vipando kutoka eneo lenye ugonjwa hatarishi kunaweza kuwa na vikwazo. Wasiliana na TPHPA.

Taarifa zinazopaswa kuambatana na sampuli

Maabara haiwezi kutoa jibu zuri bila muktadha. Andika taarifa hizi kwenye karatasi na weka ndani ya bahasha tofauti au tuma kwa simu:

Jina la mtoa sampuli, namba ya simu na eneo (kijiji, kata, wilaya, mkoa).
Zao, aina ya mbegu na chanzo cha mbegu au vipando.
Tarehe ya kupanda na tarehe ya kuchukua sampuli.
Ukubwa wa shamba na asilimia ya mimea yenye dalili.
Mpangilio wa dalili shambani (mabaka, kando, usawa, mistari).
Historia ya mazao ya misimu mitatu iliyopita katika shamba hilo.
Mbolea, dawa na viuatilifu vilivyotumika, pamoja na tarehe.
Hali ya hewa ya wiki mbili au tatu zilizopita.
Chanzo cha maji ya umwagiliaji, kama yapo.
Kile ambacho mtoa sampuli anadhani ni tatizo, na kwa nini.

Kipengele cha mwisho ni muhimu zaidi kuliko inavyoonekana. Mkulima anayeishi na shamba lake kila siku mara nyingi ana taarifa ambayo hakuna kipimo cha maabara kitakachoipata, kwa mfano kwamba tatizo lilianza baada ya kutumia maji kutoka kisima fulani.

Muhtasari wa sura

Dalili zina makundi maalum; kutumia majina sahihi hurahisisha mawasiliano na maabara.
Ukaguzi ufuate utaratibu uleule kila mara ili matokeo yaweze kulinganishwa.
Kagua asubuhi wakati unyevu upo; dalili nyingi hupotea jua likizidi.
Kata shina kwa urefu na angalia rangi ya ndani ili kutambua magonjwa ya mishipa.
Chukua sampuli kutoka mpaka wa tishu yenye afya na iliyoathirika, si iliyooza kabisa.
Funga kwenye gazeti kavu, usiongeze maji, usigandishe, na weka lebo nje ya mfuko.

Maneno muhimu na maana zake

Damping-offKufa kwa miche kabla au baada ya kuchomoza, mara nyingi kwa Pythium au Rhizoctonia.

DiebackKufa kwa matawi kuanzia ncha kurudi ndani ya mti.

GummosisKutoka kwa utomvu kutoka kwenye shina au tunda.

MosaicMchanganyiko wa rangi ya kijani na njano usio na mpaka, dalili ya virusi.

Sampuli ya mpakaSehemu ya tishu iliyo kati ya eneo lenye afya na lililoathirika.

Ukaguzi wa WNjia ya kupita shambani kwa umbo la W ili kupata sampuli inayowakilisha.

Maswali ya kujipima

Kwa nini sampuli ya tishu iliyooza kabisa haifai kwa maabara?
Mkulima anataka kutuma sampuli ya majani. Anaweka majani kwenye mfuko wa plastiki na kuongeza maji kidogo ili yasikauke. Ni sahihi?
Taja hatua tatu za kukagua sehemu ya mmea ambazo hupuuzwa mara nyingi.
Kwa nini ni muhimu kuangalia mimea yenye afya wakati wa ukaguzi?
Ni taarifa zipi tano muhimu zinazopaswa kuambatana na sampuli?

Majibu

Kwa sababu tishu iliyooza kabisa imejaa viumbe wa pili wanaokula mabaki, si kimelea cha msingi kilichosababisha ugonjwa. Maabara itakuza viumbe hao na kutoa jibu lisilo sahihi. Sehemu ya mpaka ndipo kimelea halisi bado kiko hai na kinaweza kutengwa.
Sio sahihi. Maji ya ziada husababisha kuoza kwa haraka na kukuza bakteria wa pili ambao huharibu sampuli ndani ya masaa machache. Njia sahihi ni kufunga majani kwenye gazeti kavu kisha kuweka ndani ya mfuko wa plastiki bila kuongeza maji.
Kugeuza majani na kuangalia upande wa chini, ambako ukungu wa chini na kutu hukaa. Kukata shina kwa urefu ili kuona rangi ya ndani ya mishipa. Na kuchimba mizizi badala ya kuvuta mmea, kwa sababu kuvuta huacha mizizi muhimu udongoni.
Kwa sababu bila kulinganisha huwezi kujua kilicho cha kawaida kwa aina hiyo, hatua hiyo ya ukuaji na msimu huo. Baadhi ya mabadiliko ya rangi au umbo ni ya kawaida, na kulinganisha kunakuzuia kutafsiri hali ya kawaida kama ugonjwa.
Eneo na mawasiliano ya mtoa sampuli; zao na chanzo cha mbegu au vipando; tarehe ya kupanda na ya kuchukua sampuli; mpangilio wa dalili shambani na asilimia ya mimea iliyoathirika; na historia ya pembejeo, dawa na hali ya hewa ya wiki zilizopita.

Marejeo ya kuaminika

CABI Plantwise. Mwongozo wa Plant Doctor kwa ukaguzi na uchukuaji wa sampuli.
Riley, M. B., Williamson, M. R. na Maloy, O. Plant disease diagnosis. The Plant Health Instructor, APS.
TPHPA. Taratibu za kupeleka sampuli kwenye maabara za uchunguzi wa afya ya mimea.
FAO. Miongozo ya ufuatiliaji wa afya ya mimea shambani.

Rudi kwenye ukurasa mkuu wa kitabu ↑ Rudi juu