Bakteria na Phytoplasma: Vimelea Vidogo Vinavyoenea kwa Maji na Wadudu
Kundi dogo kwa idadi lakini kubwa kwa uharibifu, hasa katika mazao ya mboga na migomba.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kueleza muundo wa bakteria na kwa nini wanahitaji maji na majeraha.
- Kutaja makundi makuu ya bakteria wa mimea na dalili zao za kipekee.
- Kufanya kipimo cha mtiririko wa bakteria (ooze test) shambani.
- Kueleza phytoplasma ni nini na huenezwaje.
- Kuelewa kwa nini udhibiti wa bakteria hutegemea usafi zaidi ya dawa.
Bakteria ni nini na wanaingiaje
Bakteria ni viumbe vyenye seli moja, visivyo na kiini kilichofungwa, na vidogo mno kiasi kwamba haviwezi kuonekana bila darubini yenye ukuzaji mkubwa. Wa mimea wengi wana umbo la fimbo na baadhi wana mikia midogo inayowawezesha kuogelea kwenye tabaka jembamba la maji.
Tofauti kubwa kati ya bakteria na kuvu ni hii: bakteria hawana uwezo wa kutoboa uso wa jani. Hawana appressorium wala nyuzi zenye nguvu. Lazima wapate mlango uliopo tayari. Milango hiyo ni matundu ya asili (stomata, hydathodes) na majeraha ya aina yoyote.
Hii ndiyo sababu magonjwa ya bakteria hulipuka baada ya mvua ya upepo, mvua ya mawe, kupalilia kwa jembe wakati majani ni mabichi, au kuvuna kwa kisu kisichosafishwa. Kila tukio linalotengeneza jeraha dogo ni fursa ya maambukizi.
Bakteria huzaliana kwa kugawanyika. Katika hali nzuri, idadi inaweza kuongezeka maradufu kila dakika ishirini hadi thelathini. Kwa hiyo maambukizi machache yanaweza kuwa mamilioni ndani ya siku moja au mbili. Kasi hii inaeleza kwa nini ugonjwa wa bakteria mara nyingi huonekana kama umelipuka ghafla.
Dalili zinazoashiria bakteria
Kuna sifa nne zinazoelekeza kwenye bakteria badala ya kuvu.
Kwanza, mwonekano wa majimaji. Madoa ya bakteria mara nyingi huanza yakiwa yamelowa maji, yanaonekana kama sehemu iliyochovywa mafuta, hasa asubuhi. Ukilishika jani kwenye mwanga, doa huonekana wazi kuliko sehemu nyingine.
Pili, harufu. Kuoza kunakosababishwa na bakteria mara nyingi kuna harufu mbaya kali. Kuoza kwa kuvu mara nyingi hakuna harufu au kuna harufu ya ukungu. Ukikata kitunguu au kiazi kilichooza na harufu ikakushinda, fikiria bakteria kwanza.
Tatu, mpaka wa doa unaofuata mishipa. Bakteria husafiri ndani ya mishipa ya jani, kwa hiyo doa mara nyingi huwa na pembe (angular) badala ya duara, likizuiliwa na mishipa midogo ya jani.
Nne, halo ya njano. Madoa mengi ya bakteria yana pete ya njano inayozunguka sehemu iliyokufa, inayotokana na sumu wanazotoa.
Kipimo cha mtiririko (ooze test): Kata kipande cha shina lililonyauka kwa urefu wa sentimita mbili. Weka ndani ya glasi ya maji safi ukiwa umeshikilia wima. Angalia bila kutikisa kwa dakika tatu hadi tano. Ukiona nyuzi nyeupe au za maziwa zikitiririka chini kutoka kwenye shina kama moshi ndani ya maji, huo ni ushahidi wa nguvu wa bakteria. Kunyauka kwa kuvu hakutoi mtiririko huo. Kipimo hiki hakihitaji vifaa vyovyote na ni mojawapo ya zana muhimu zaidi kwa afisa ugani.
Makundi makuu ya bakteria wa mimea
| Kundi | Dalili kuu | Mifano ya magonjwa Tanzania |
|---|---|---|
| Xanthomonas | Madoa yenye pembe na halo ya njano; kunyauka kwa mishipa | Mnyauko wa migomba (BXW), madoa ya bakteria ya nyanya na pilipili, blight ya mpunga |
| Ralstonia solanacearum | Kunyauka kwa ghafla bila njano; mtiririko wa bakteria | Mnyauko wa bakteria wa nyanya, viazi mviringo, bilinganya, karanga |
| Pseudomonas | Madoa ya majimaji, kuoza kwa vichipukizi | Doa la bakteria la nyanya, blight ya maharage (halo blight) |
| Erwinia / Pectobacterium | Kuoza laini kwa harufu mbaya | Kuoza laini kwa viazi, vitunguu, kabichi na karoti hifadhini |
| Agrobacterium | Uvimbe mgumu (gall) kwenye shina na mizizi | Crown gall kwenye miti ya matunda na waridi |
| Candidatus (phytoplasma) | Kudumaa, maua kuwa majani, kupungua kwa majani | Lethal yellowing ya nazi, kudumaa kwa mihogo baadhi ya maeneo |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kundi la Ralstonia solanacearum linastahili tahadhari maalum Tanzania. Bakteria huyu huishi udongoni kwa miaka mingi, hushambulia mazao ya jamii ya nyanya na pia karanga na ndizi, na hakuna dawa yoyote inayomdhibiti mara akiwa ameingia kwenye mmea. Udhibiti wake ni wa kuzuia pekee: mbegu safi, mzunguko mrefu, kuepuka kuhamisha udongo kutoka shamba lililoathirika, na kutotumia maji ya umwagiliaji yanayotoka kwenye shamba lenye ugonjwa.
Phytoplasma na spiroplasma
Phytoplasma ni bakteria wa aina ya kipekee: hawana ukuta wa seli, hawawezi kukuzwa kwenye media za kawaida za maabara, na huishi ndani ya mishipa ya kusafirisha chakula (phloem) pekee.
Kwa sababu wanaishi ndani ya phloem, hawaenei kwa upepo, maji au majeraha. Huenezwa karibu peke yake na wadudu wanaonyonya utomvu wa phloem, hasa leafhoppers na planthoppers. Pia huenezwa kwa vipando vilivyoathirika na kwa kupandikiza.
Dalili zao ni za kipekee na mara nyingi ni rahisi kutambua: majani kuwa madogo mno na kusongamana kama ufagio (witches’ broom), maua kubadilika kuwa majani ya kijani (phyllody), matunda kutokomaa, na mmea mzima kudumaa. Ugonjwa wa lethal yellowing wa minazi katika ukanda wa pwani ya Afrika Mashariki unahusishwa na phytoplasma.
Udhibiti hauwezekani kwa dawa. Hatua ni kuondoa mimea iliyoathirika mara moja, kudhibiti wadudu waenezaji, na kutumia vipando kutoka vyanzo visivyo na ugonjwa.
Kanuni za udhibiti wa magonjwa ya bakteria
Ukweli mgumu ni kwamba hakuna dawa ya kutibu ugonjwa wa bakteria uliokwisha ingia ndani ya mmea. Dawa za shaba (copper) zinaweza kupunguza idadi ya bakteria juu ya uso wa jani na hivyo kupunguza maambukizi mapya, lakini hazifikii bakteria walioko ndani ya mishipa. Antibiotiki za kilimo hazipendekezwi kwa matumizi ya kawaida kwa sababu ya hatari ya usugu unaoweza kuathiri dawa za binadamu.
Kwa hiyo udhibiti unategemea kanuni tano:
- Anza safi. Mbegu na vipando visivyo na maambukizi ndio hatua yenye nguvu zaidi.
- Punguza majeraha. Epuka kupalilia, kupogoa au kuvuna wakati majani ni mabichi kwa umande au mvua. Subiri jua likaushe shamba.
- Dhibiti maji. Umwagiliaji wa matone ni bora kuliko wa kunyunyizia juu. Epuka maji kutuama na kuhakikisha shamba lina mifereji.
- Safisha zana. Kisu au shears kilichotumika kwenye mmea mgonjwa ni chombo cha kusambaza. Kwa mnyauko wa migomba, kusafisha panga kati ya kila shina ni hatua muhimu kuliko hatua nyingine yoyote.
- Ondoa vyanzo. Ng’oa na choma mimea iliyoathirika sana; usiitupe kando ya shamba wala kuiweka kwenye lundo la mboji lisilopata joto la kutosha.
Mnyauko wa bakteria wa migomba (BXW) uliingia Kanda ya Ziwa na Kagera na kusababisha hasara kubwa. Utafiti ulionyesha kwamba kuondoa ua la kiume (male bud) kwa mkono, si kwa kisu, mara tu vitinga vinapotoka, hupunguza sana maambukizi yanayoenezwa na wadudu wanaotembelea maua. Hii ni hatua isiyo na gharama kabisa lakini yenye athari kubwa, na inaonyesha jinsi kuelewa mzunguko wa ugonjwa kunavyotoa suluhisho nafuu.
Muhtasari wa sura
- Bakteria hawawezi kutoboa jani; huingia kwa matundu ya asili na majeraha, ndiyo maana mvua ya upepo huchochea milipuko.
- Dalili za bakteria: mwonekano wa majimaji, madoa yenye pembe, halo ya njano, na harufu mbaya wakati wa kuoza.
- Kipimo cha mtiririko kwenye glasi ya maji hutofautisha kunyauka kwa bakteria na kwa kuvu bila maabara.
- Ralstonia solanacearum huishi udongoni miaka mingi na hana dawa; udhibiti ni wa kuzuia pekee.
- Phytoplasma huishi kwenye phloem, huenezwa na leafhoppers, na husababisha ufagio na maua kuwa majani.
- Udhibiti wa bakteria hutegemea mbegu safi, kupunguza majeraha, kudhibiti maji, kusafisha zana na kuondoa vyanzo.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Kwa nini milipuko ya magonjwa ya bakteria hufuata mvua ya upepo?
- Eleza hatua za kipimo cha mtiririko na maana ya matokeo yake.
- Kwa nini antibiotiki hazipendekezwi kudhibiti magonjwa ya bakteria shambani?
- Ni tofauti gani kuu kati ya phytoplasma na bakteria wa kawaida?
- Kwa nini kuondoa ua la kiume la mgomba kwa mkono ni bora kuliko kwa kisu?
Majibu
- Kwa sababu upepo na matone hutengeneza majeraha madogo kwenye majani, na maji husafirisha bakteria kutoka mmea mmoja kwenda mwingine. Bakteria hawawezi kutoboa uso wa jani wenyewe, kwa hiyo wanategemea majeraha hayo kama mlango wa kuingilia.
- Kata shina lililonyauka urefu wa sentimita mbili, liweke wima ndani ya glasi ya maji safi, na tazama bila kutikisa kwa dakika tatu hadi tano. Nyuzi nyeupe zinazotiririka kama moshi zinaonyesha bakteria. Kutokuwepo kwa mtiririko kunaelekeza kwenye kuvu kama Fusarium au Verticillium.
- Kwa sababu matumizi yake kwa wingi huchochea usugu ambao unaweza kuhamia kwa bakteria wanaoathiri binadamu, na hivyo kuhatarisha dawa muhimu za tiba. Pia hazifikii bakteria walio ndani ya mishipa na gharama yake ni kubwa kuliko faida yake.
- Phytoplasma hawana ukuta wa seli, hawawezi kukuzwa kwenye media za maabara za kawaida, na huishi ndani ya phloem pekee. Kwa hiyo hawaenei kwa maji au majeraha bali kwa wadudu wanaonyonya utomvu na kwa vipando.
- Kwa sababu kisu kinaweza kubeba bakteria kutoka mmea mmoja kwenda mwingine na kutengeneza jeraha kubwa la kuingilia. Kuvunja kwa mkono huacha jeraha dogo linalopona haraka na huondoa hatari ya kusambaza kwa chombo.
Marejeo ya kuaminika
- Agrios, G. N. (2005). Plant Pathology, sura ya magonjwa ya bakteria.
- Blomme, G. na wenzake. Utafiti wa Banana Xanthomonas Wilt Afrika Mashariki, Bioversity International.
- Hayward, A. C. Biology and epidemiology of bacterial wilt caused by Ralstonia solanacearum.
- TARI Maruku na Bioversity International. Miongozo ya udhibiti wa mnyauko wa migomba.
