Sura ya 21

Udhibiti wa Kikemikali na Usalama wa Viuatilifu

Dawa ni chombo, si suluhisho. Chombo kinachotumika vibaya huumiza zaidi kuliko kinavyosaidia.

Malengo ya kujifunza

Baada ya kusoma sura hii, utaweza:

Kutofautisha dawa za kinga na za kutibu na kujua wakati wa kutumia kila moja.
Kusoma lebo na kuelewa taarifa zake muhimu.
Kupima dozi kwa usahihi kwa kutumia njia ya kipimo cha eneo.
Kuvaa na kutumia vifaa vya kujikinga.
Kufuata muda wa kusubiri kabla ya kuvuna.
Kuhifadhi na kutupa dawa na vifungashio kwa usalama.

Aina za dawa na jinsi zinavyofanya kazi

Dawa za kuvu zimegawanywa katika makundi mawili makuu kwa jinsi zinavyosafiri ndani ya mmea.

Dawa za kufunika (contact au protectant) hubaki juu ya uso wa jani. Huzuia spora kuota na kuingia. Hazifiki ndani ya tishu, kwa hiyo hazina uwezo wa kutibu maambukizi yaliyokwisha tokea. Faida yake ni kwamba zina njia nyingi za kufanya kazi, kwa hiyo usugu hutokea polepole. Hasara ni kwamba huoshwa na mvua na hazilindi ukuaji mpya unaotokea baada ya kunyunyizia.

Dawa za kupenya (systemic) huingia ndani ya tishu na kusafiri kiasi ndani ya mmea. Zina uwezo mdogo wa kutibu maambukizi ya mapema na hulinda ukuaji mpya. Hasara ni kwamba mara nyingi zina njia moja tu ya kufanya kazi, kwa hiyo usugu hutokea kwa haraka zaidi.

Dawa za bakteria ni chache na dhaifu. Dawa za shaba hupunguza bakteria juu ya uso lakini hazifikii walioko ndani ya mishipa. Antibiotiki hazipendekezwi kwa matumizi ya kawaida ya kilimo kwa sababu ya hatari ya usugu unaoweza kuathiri dawa za binadamu.

Kwa oomycetes, dawa maalum zinahitajika. Dawa nyingi za kuvu wa kweli hazina athari kabisa dhidi ya Phytophthora na Pythium.

Uamuzi wa kutumia au kutotumia dawa

Kabla ya kununua dawa yoyote, jibu maswali haya sita kwa uaminifu:

Nimethibitisha tatizo ni nini? Ikiwa jibu ni hapana, dawa ni kubahatisha.
Chanzo ni kimelea kinachodhibitiwa na dawa? Virusi, upungufu wa madini, maji na chumvi havidhibitiwi na dawa yoyote.
Hatua ya ukuaji inaruhusu faida? Kunyunyizia baada ya punje au matunda kukomaa mara nyingi hakuna faida.
Hali ya hewa inaunga mkono ugonjwa kuendelea? Ikiwa mvua zimeisha na hali ni kavu, magonjwa mengi ya kuvu husimama yenyewe.
Thamani ya mazao yatakayookolewa inazidi gharama? Kwa mazao ya kaya ya thamani ndogo, mara nyingi jibu ni hapana.
Nimeshafanya hatua zisizo za kemikali? Kunyunyizia kwenye shamba lenye msongamano, lisilo na mifereji na linalomwagiliwa juu ni kumwaga fedha.

Kumbuka

Kunyunyizia kwa kalenda, yaani kila wiki bila kujali hali, ni mfumo unaotumika sana Tanzania kwa nyanya na viazi. Unagharimu fedha nyingi, unaongeza usugu, unaacha mabaki kwenye chakula, na mara nyingi hauongezi mavuno kuliko mfumo unaotegemea ufuatiliaji. Badilisha kutoka kalenda kwenda kwenye maamuzi yanayotegemea kile kinachoonekana shambani na hali ya hewa inayotarajiwa.

Kusoma lebo

Lebo ni hati ya kisheria, si tangazo. Kila taarifa iliyopo imethibitishwa na mamlaka ya usajili. Kutumia dawa kinyume na lebo ni kosa la kisheria na ni hatari.

Sehemu za lebo na maana yake
Sehemu ya lebo	Maana	Kwa nini ni muhimu
Jina la kibiashara	Jina la bidhaa	Bidhaa nyingi zenye majina tofauti zinaweza kuwa na kiambato kilekile
Kiambato hai (active ingredient)	Kemikali halisi inayofanya kazi	Ndicho kinachotumika kupanga mzunguko wa dawa dhidi ya usugu
Kundi la usugu (FRAC code)	Namba au herufi inayoonyesha njia ya kufanya kazi	Dawa za kundi moja zisizungushwe kati yao
Mazao yaliyosajiliwa	Mazao ambayo dawa imeidhinishwa	Kutumia kwenye zao lisilosajiliwa ni kosa na hatari
Magonjwa yaliyosajiliwa	Magonjwa yanayodhibitiwa	Dawa haifanyi kazi dhidi ya magonjwa yasiyoorodheshwa
Dozi	Kiasi kwa eneo au kwa lita	Kuzidisha hakuongezi ufanisi; huongeza mabaki na usugu
Muda wa kusubiri (PHI)	Siku kati ya kunyunyizia na kuvuna	Hii ndiyo inayolinda afya ya mlaji
Muda wa kuingia shambani (REI)	Siku kabla ya kuingia bila vifaa	Inalinda afya ya mfanyakazi
Alama ya sumu	Rangi na maneno ya onyo	Nyekundu ni hatari zaidi; kijani ni hatari ndogo zaidi
Huduma ya kwanza	Hatua za dharura	Lazima ijulikane kabla ya kuanza, si baada ya ajali

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Tahadhari

Usinunue dawa isiyokuwa na lebo, iliyo kwenye chupa isiyo yake, au inayouzwa kwa kumwaga kwenye mfuko. Dawa bandia na zilizochanganywa ni tatizo halisi Tanzania. Nunua kutoka kwa muuzaji aliyesajiliwa, dai risiti, na hakikisha kifungashio ni cha awali kisichofunguliwa.

Kupima dozi kwa usahihi

Kosa la kawaida ni kuchanganya kwa kudhania: kifuniko kimoja kwa pampu moja. Njia hii husababisha kutumia kidogo mno (dawa haifanyi kazi na usugu huongezeka) au kupita kiasi (mabaki, gharama na hatari).

Njia sahihi inaitwa kipimo cha eneo. Fanya hivi:

Jaza pampu yako kwa maji safi peke yake, bila dawa.
Nyunyizia eneo dogo la shamba lako kama unavyofanya kawaida, kwa kasi na mwendo unaotumia kila siku.
Pima eneo ulilonyunyizia kwa hatua au tepu, na hesabu ukubwa wake kwa mita za mraba.
Angalia ni lita ngapi za maji zilitumika kwa eneo hilo.
Hesabu ni lita ngapi zitahitajika kwa ekari au hekta moja.
Sasa tumia dozi ya lebo, ambayo mara nyingi imeandikwa kwa kiasi kwa hekta, na uigawe kwa idadi ya pampu utakazotumia.

Rudia kipimo hiki mara moja kila msimu, na kila unapobadilisha pua ya pampu au mfanyakazi anayenyunyizia. Watu tofauti hutembea kwa kasi tofauti, na hiyo hubadilisha kiasi kinachotumika kwa eneo.

Wakati wa kuchanganya: jaza pampu nusu kwa maji, ongeza dawa, koroga, kisha ongeza maji yaliyobaki. Usimimine dawa kwenye pampu tupu. Changanya kiasi utakachotumia siku hiyo tu; mchanganyiko uliobaki hupoteza nguvu na ni tatizo kutupa.

Kujilinda wakati wa kunyunyizia

Sumu huingia mwilini kwa njia tatu: kupitia ngozi, kupitia kupumua, na kupitia kinywa. Ngozi ndiyo njia kuu inayosahaulika zaidi, na mikono ndiyo sehemu inayoathirika zaidi.

Vaa: ovaroli au nguo ndefu, glavu zisizopitisha maji, buti, kofia, miwani au kinga ya uso, na barakoa inayofaa aina ya dawa.
Kagua pampu kabla ya kuanza; pampu inayovuja mgongoni ni chanzo kikuu cha sumu kupitia ngozi.
Nyunyizia asubuhi au jioni wakati upepo ni mdogo, na daima ukiwa upepo unakupeleka mbali, si kukurudia.
Usile, usinywe wala usivute sigara wakati wa kunyunyizia.
Usiziba pua ya pampu kwa mdomo ikiziba; tumia waya au maji.
Osha vifaa na mwili mara baada ya kumaliza. Fua nguo za kunyunyizia peke yake, si pamoja na nguo za familia.
Weka watoto, wajawazito, wagonjwa na mifugo mbali na eneo la kunyunyizia.
Weka alama shambani ikionyesha kwamba shamba limenyunyiziwa na tarehe.

Tahadhari

Wajawazito na wanaonyonyesha hawapaswi kunyunyizia dawa au kuosha vifaa vya kunyunyizia. Watoto chini ya miaka 18 hawapaswi kushiriki katika kunyunyizia. Ikiwa mtu ameonyesha dalili za sumu kama kizunguzungu, kutapika, kutokwa jasho jingi, kifua kubana au kutetemeka, mpeleke kituo cha afya haraka na uchukue lebo au chupa ya dawa ili daktari ajue kiambato hai.

Muda wa kusubiri kabla ya kuvuna

Muda wa kusubiri (Pre-Harvest Interval au PHI) ni idadi ya siku ambazo lazima zipite kati ya kunyunyizia na kuvuna. Umewekwa ili mabaki ya dawa yashuke chini ya kiwango kinachochukuliwa kuwa salama.

Hii ndiyo sehemu inayokiukwa zaidi Tanzania, hasa kwenye nyanya na mboga za majani zinazovunwa kila siku au kila wiki. Mkulima anayenyunyizia leo na kuvuna kesho anauza sumu, hata kama hakusudii.

Matokeo yake si ya kinadharia. Ni pamoja na hatari ya afya kwa familia yake mwenyewe na kwa walaji, na kwa wanaouza nje, mizigo kukataliwa kwa sababu ya mabaki yanayozidi viwango.

Kanuni ya vitendo kwa mazao yanayovunwa mfululizo: gawanya shamba katika sehemu. Nyunyizia sehemu moja wakati unavuna nyingine, kwa mzunguko unaozingatia muda wa kusubiri. Andika tarehe ya kunyunyizia kila sehemu kwenye daftari au kwenye ubao shambani.

Kuhifadhi na kutupa kwa usalama

Kuhifadhi vibaya ni chanzo cha ajali nyingi, hasa kwa watoto.

Hifadhi dawa kwenye chumba au kabati inayofungwa kwa kufuli, mbali na nyumba ya kuishi.
Weka mbali kabisa na chakula, chakula cha mifugo, mbegu na maji ya kunywa.
Acha dawa kwenye kifungashio chake cha awali chenye lebo. Usimimine kwenye chupa za soda.
Weka mahali penye hewa, pasipo jua moja kwa moja, na pasipofikiwa na watoto au mifugo.
Osha vifungashio tupu mara tatu (triple rinse), na mimina maji ya kuosha kwenye pampu utakayotumia shambani, si kwenye mto au kisima.
Toboa au ponda vifungashio vilivyoshwa ili visitumike tena, kisha vipeleke kwenye mfumo wa kukusanya ikiwa upo, au vizike mbali na vyanzo vya maji na mbali na maeneo ya kilimo.
Usitumie vifungashio vya dawa kubebea maji, chakula au nafaka. Hii ni chanzo cha kawaida cha sumu vijijini.
Dawa zilizoisha muda au zilizoharibika zipelekwe kwa mamlaka husika; usizimwage.

Muhtasari wa sura

Dawa za kufunika huzuia tu; za kupenya zina uwezo mdogo wa kutibu maambukizi ya mapema.
Oomycetes zinahitaji dawa maalum; dawa za kawaida za kuvu hazina athari.
Uamuzi wa kunyunyizia utegemee utambuzi, hatua ya ukuaji, hali ya hewa na thamani ya zao.
Lebo ni hati ya kisheria; kiambato hai na kundi la usugu ndivyo vinavyotumika kupanga mzunguko.
Kipimo cha eneo kwa maji peke yake ndiyo njia sahihi ya kupata dozi; kifuniko kimoja si kipimo.
Muda wa kusubiri kabla ya kuvuna ndio unaolinda mlaji; kugawanya shamba huwezesha kuufuata.

Maneno muhimu na maana zake

Kiambato haiKemikali halisi inayofanya kazi ndani ya bidhaa ya dawa.

PHIPre-Harvest Interval; siku zinazotakiwa kati ya kunyunyizia na kuvuna.

REIRe-Entry Interval; muda kabla ya kuingia shambani bila vifaa vya kujikinga.

Dawa ya kufunikaDawa inayobaki juu ya uso wa jani na kuzuia spora kuota.

Dawa ya kupenyaDawa inayoingia ndani ya tishu na kusafiri kiasi ndani ya mmea.

Triple rinseKuosha kifungashio tupu mara tatu na kumimina maji kwenye pampu.

FRAC codeNamba inayoonyesha njia ya kufanya kazi ya dawa ya kuvu, inayotumika kupanga mzunguko.

Maswali ya kujipima

Mkulima wa nyanya ananyunyizia kila wiki bila kujali hali. Ni matatizo gani matatu?
Eleza njia ya kipimo cha eneo na kwa nini ni bora kuliko kupima kwa vifuniko.
Mtu amepata dalili za sumu baada ya kunyunyizia. Utafanya nini?
Kwa nini vifungashio tupu vya dawa havipaswi kutumika kubebea maji?
Kwa nini mkulima anayevuna nyanya kila wiki anapaswa kugawanya shamba lake?

Majibu

Kwanza, gharama isiyo ya lazima kwa sababu wiki nyingi hakuna hatari halisi. Pili, huongeza shinikizo la usugu kwa kuwapa vimelea nafasi nyingi za kuzoea dawa. Tatu, huacha mabaki mengi kwenye matunda na huvuruga muda wa kusubiri kabla ya kuvuna, jambo linaloweka afya ya mlaji hatarini.
Nyunyizia maji safi peke yake kwenye eneo dogo kwa kasi unayotumia kawaida, pima eneo hilo, na hesabu lita zilizotumika kwa hekta. Kisha gawa dozi ya lebo kwa idadi ya pampu. Njia hii ni bora kwa sababu inazingatia kasi ya mtembeaji na aina ya pua, ambavyo hubadilisha kiasi cha maji kinachotumika kwa eneo. Kifuniko kimoja hakizingatii chochote kati ya hivyo.
Mtoe kwenye eneo la dawa, mvue nguo zilizochafuliwa, osha ngozi kwa maji mengi na sabuni, na mpeleke kituo cha afya mara moja. Muhimu zaidi, chukua lebo au chupa ya dawa uende nayo ili daktari ajue kiambato hai; tiba hutofautiana kwa makundi tofauti ya kemikali.
Kwa sababu mabaki ya dawa hubaki kwenye kuta za kifungashio hata baada ya kumwaga, na hayaondoki kwa kuosha kwa kawaida. Maji au chakula kilichowekwa humo huchukua sumu. Hii ni chanzo cha kawaida cha sumu vijijini. Vifungashio vioshwe mara tatu, vitobolewe ili visitumike, na vitupwe kwa usalama.
Kwa sababu muda wa kusubiri unahitaji siku kadhaa kati ya kunyunyizia na kuvuna. Ikiwa shamba zima hunyunyiziwa kwa pamoja, hakuna sehemu inayoweza kuvunwa kwa usalama. Kugawanya shamba kunamruhusu kunyunyizia sehemu moja wakati anavuna nyingine iliyokwisha maliza muda wake.

Marejeo ya kuaminika

TPHPA. Kanuni za usajili na matumizi ya viuatilifu Tanzania.
FAO na WHO. International Code of Conduct on Pesticide Management.
FRAC (Fungicide Resistance Action Committee). Miongozo ya makundi ya dawa za kuvu.
PAN Africa na taasisi za afya ya kazini. Miongozo ya usalama wa wanyunyiziaji.

Rudi kwenye ukurasa mkuu wa kitabu ↑ Rudi juu