Magonjwa ya Mazao ya Nafaka: Mahindi, Mpunga, Ngano, Mtama na Ulezi
Nafaka hulisha Tanzania. Sura hii inashughulikia magonjwa yanayoathiri mahindi, mpunga, ngano, mtama na ulezi kwa mpangilio wa utambuzi na hatua.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutambua magonjwa makuu ya nafaka kwa dalili zake za kipekee.
- Kutofautisha magonjwa yanayofanana kama kutu na baka jani.
- Kujua hatua za kuzuia kabla ya kupanda kwa kila zao.
- Kuelewa uhusiano kati ya magonjwa ya nafaka na hatari ya sumu za kuvu.
- Kuandaa mpango wa usimamizi jumuishi kwa shamba la nafaka.
Kanuni za jumla za afya ya nafaka
Nafaka zote zina sifa zinazofanana zinazoathiri jinsi magonjwa yanavyotokea. Majani yake ni marefu na membamba, kwa hiyo yanashikilia matone kwa muda mrefu. Hupandwa kwa msongamano mkubwa, jambo linalopunguza hewa. Mabaki yake hubaki shambani kwa muda mrefu, na ndipo vimelea vingi vinakoishi kati ya misimu.
Kwa hiyo hatua tatu zinabeba uzito mkubwa kwa nafaka zote: kuondoa au kuvunja mabaki ya mazao, msongamano unaofaa, na mzunguko wa mazao unaotenganisha nafaka na nafaka.
Hatari ya pekee ya nafaka ni sumu za kuvu. Kuvu wa jamii ya Fusarium na Aspergillus hawaathiri tu mavuno, bali huacha sumu zinazobaki kwenye chakula. Kwa hiyo, kwa nafaka, udhibiti wa magonjwa ni sehemu ya usalama wa chakula, si suala la kiasi cha mavuno pekee.
Magonjwa ya mahindi
Mahindi ni zao kuu la chakula Tanzania na hulimwa karibu kila mkoa. Magonjwa yake hutofautiana kwa kanda: nyanda za juu za kusini zina baka jani na grey leaf spot, wakati maeneo ya joto na ukame yana hatari kubwa zaidi ya sumu za kuvu na michirizi.
Ugonjwa wa michirizi ya mahindiMaize Streak Disease (MSV)
Dalili za awali na za hatua za juu
Dalili huanza kwenye majani machanga kama vidoti vidogo vya njano vinavyofuata mishipa. Vidoti hivi huungana na kuunda michirizi myembamba, myeupe hadi ya njano, inayoenda sambamba na urefu wa jani bila kukatika. Michirizi ni ya upana usiobadilika, jambo linalotofautisha na dalili za upungufu wa madini.
Katika hatua za juu, mmea hudumaa sana, majani mapya hutoka yakiwa madogo na yenye michirizi mingi, na mmea unaweza kushindwa kabisa kutoa bunga. Mahindi yaliyoambukizwa mapema kabla ya wiki nne huwa hayatoi mavuno yoyote yenye thamani.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi huishi kwenye nyasi za asili na mahindi ya kujitokeza kati ya misimu. Leafhopper hunyonya kwenye mimea hiyo na kubeba virusi kwa maisha yake yote.
Wadudu hao huhamia kwenye mahindi machanga mwanzoni mwa msimu, hasa pale mvua zinapoanza. Mahindi yaliyopandwa kwa kuchelewa yanakutana na idadi kubwa ya wadudu waliozaliana kwenye mashamba yaliyopandwa mapema, ndiyo maana huathirika zaidi.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Michirizi ya MSV ni myembamba, sambamba na haikatiki, na huanzia kwenye majani machanga. Upungufu wa zinki hutoa mistari mipana ya njano isiyo na mpaka mkali, huanzia sehemu ya chini ya jani karibu na shina. Dalili za MLN huanza kama njano ya vipande vipande kutoka ncha na husababisha mmea kufa, si kudumaa peke yake.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Dalili ni za kipekee vya kutosha kwa utambuzi wa shambani na mtaalamu mwenye uzoefu. Kwa uthibitisho rasmi, kipimo cha ELISA au PCR kwenye majani machanga hutumika.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Panda kwa wakati unaopendekezwa kwa kanda yako; kuchelewa kupanda ndiyo sababu kuu ya milipuko mikali.
- Tumia aina zinazostahimili MSV zilizopendekezwa na TARI kwa kanda yako.
- Ondoa nyasi za asili na mahindi ya kujitokeza karibu na shamba kabla ya kupanda.
- Epuka kupanda mahindi mapya karibu na shamba la mahindi yaliyokomaa.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea yenye dalili kali mapema, hasa katika wiki nne za kwanza, ili kupunguza chanzo.
- Kudhibiti leafhopper kwa dawa kuna manufaa madogo kwa sababu virusi huingizwa haraka; kipaumbele kiwe kwenye aina zinazostahimili na wakati wa kupanda.
- Hakikisha lishe na maji ni ya kutosha ili mimea iliyoathirika kidogo iweze kuvumilia.
Udhibiti baada ya kuvuna
Hakuna athari ya moja kwa moja baada ya kuvuna kwa sababu virusi haviendelei kwenye punje zilizohifadhiwa. Hata hivyo, ondoa mabaki ya mimea iliyoathirika ili kupunguza mazalia ya wadudu waenezaji.
- Kupanda kwa kuchelewa kisha kutegemea dawa ya wadudu kurekebisha hali.
- Kutumia mbegu ya kuokoa kutoka shamba lililoathirika, ambayo mara nyingi ni aina isiyo na ustahimilivu.
- Kuchanganya dalili za MSV na upungufu wa madini na kutumia mbolea ya majani bila mafanikio.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Anza na aina inayostahimili na wakati sahihi wa kupanda. Ongeza usafi wa mazingira kwa kuondoa nyasi mwenyeji na mahindi ya kujitokeza. Fanya ukaguzi wa kila wiki katika wiki sita za kwanza na uondoe mimea yenye dalili. Epuka kupanda mfululizo wa mashamba kwa nyakati tofauti katika eneo moja, kwa sababu hutengeneza daraja la wadudu kutoka shamba hadi shamba.
Ugonjwa wa kufa kwa mahindiMaize Lethal Necrosis (MLN)
Dalili za awali na za hatua za juu
Dalili huanza kama vidoti vidogo vya njano kwenye majani machanga vinavyoungana na kuwa njano ya vipande vipande. Kisha njano huanza kutoka kwenye ncha za majani na kuenea kurudi kwenye shina, majani yakikauka na kuwa na rangi ya kahawia.
Katika hatua ya juu, majani ya juu yote hukauka wakati shina bado ni la kijani, hali inayoitwa kuungua kwa ncha. Bunga huwa dogo au halitoi poleni, na mabungo huwa matupu au yenye punje chache zilizotawanyika. Mmea unaweza kufa kabisa kabla ya kukomaa.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi huishi kwenye mabaki ya mahindi, mahindi ya kujitokeza, na kwenye mbegu kwa kiwango kidogo. MCMV pia huweza kubaki udongoni kwa muda.
Thrips na mabuu ya mizizi husambaza MCMV, wakati vidukari husambaza potyvirus. Ugonjwa mkali hutokea tu pale virusi vyote viwili vinapokutana kwenye mmea mmoja; kila kimoja peke yake husababisha dalili nyepesi.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
MSV hutoa michirizi myembamba isiyokatika bila kufa kwa ncha za majani. MLN huanza kwa njano ya vipande vipande na huendelea hadi kufa kwa mmea. Ukame mkali huathiri majani ya chini kwanza na hupona kwa mvua; MLN haiponi. Upungufu wa nitrojeni hutoa njano ya usawa bila vipande vipande.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Utambuzi wa shambani unategemea mchanganyiko wa njano ya vipande vipande, kufa kwa ncha na mabungo matupu. Uthibitisho unahitaji ELISA au PCR ya virusi vyote viwili, kwa sababu kutambua kimoja peke yake hakuthibitishi MLN.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zinazostahimili au kuvumilia MLN zilizotolewa na programu za CIMMYT na TARI.
- Tumia mbegu iliyothibitishwa; usitumie mbegu ya kuokoa kutoka shamba lililoathirika.
- Weka mzunguko wa mazao; acha angalau msimu mmoja bila mahindi, ukipanda mikunde au mizizi.
- Epuka kupanda mahindi ya umwagiliaji mwaka mzima katika eneo moja, kwa sababu hutoa daraja la kudumu kwa virusi na wadudu.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa na choma mimea yenye dalili mara moja unapoiona, hasa mapema msimu.
- Dhibiti thrips na vidukari mapema, ingawa hii peke yake haitoshi.
- Epuka kuhamisha mabaki ya mahindi kutoka shamba lililoathirika kwenda lisiloathirika.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki yote ya mahindi shambani au yalishe mifugo mbali na shamba. Usiache mabaki yakioza shambani ambako huhifadhi virusi na mabuu.
- Kuendelea kupanda mahindi msimu baada ya msimu katika shamba lililoathirika.
- Kudhani kwamba dawa ya wadudu inatosha kudhibiti MLN.
- Kutumia mbegu kutoka shamba lililoathirika kwa sababu mavuno yalionekana ya kutosha.
Mpango wa usimamizi jumuishi
MLN inahitaji mkakati wa kanda, si wa shamba moja. Katika ngazi ya shamba: aina inayovumilia, mbegu iliyothibitishwa, mzunguko wa angalau msimu mmoja bila mahindi, kuondoa mimea yenye dalili, na kusafisha mabaki. Katika ngazi ya kijiji: kuepuka mfululizo wa kupanda kwa nyakati tofauti na kukubaliana kipindi cha mapumziko bila mahindi.
Kutu ya kawaida ya mahindiCommon Rust (Puccinia sorghi)
Dalili za awali na za hatua za juu
Vidoti vidogo vya rangi ya kutu au kahawia-nyekundu huonekana pande zote mbili za jani. Vidoti hivi ni vya duara hadi mviringo na hupasuka, vikitoa poda inayopakaa mkononi au nguoni ukigusa.
Katika hatua za baadaye, vidoti hubadilika kuwa vyeusi kwa sababu kuvu hutengeneza spora za kuishi. Uambukizi mkali husababisha majani kukauka kabla ya wakati, hasa majani ya juu yanayolisha punje, na hivyo punje kubaki ndogo na nyepesi.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu wa kutu anahitaji mmea hai; hawezi kuishi kwenye mabaki yaliyokufa. Kwa hiyo huishi kwenye mahindi ya kujitokeza na mimea ya jamii yake, na spora hubebwa na upepo kutoka maeneo mengine.
Spora hutua kwenye jani lenye unyevu, huota ndani ya masaa machache, na huingia kupitia stomata. Mzunguko mpya hukamilika ndani ya siku saba hadi kumi, kwa hiyo ugonjwa unaweza kuongezeka kwa kasi wakati wa hali nzuri.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kutu ya kawaida hutoa poda inayopakaa; baka jani (MH-04) hutoa madoa marefu ya kijivu yasiyo na poda. Grey leaf spot (MH-05) hutoa madoa ya mstatili yaliyozuiliwa na mishipa. Kutu ya kusini (Puccinia polysora) ina vidoti vidogo vya rangi ya machungwa vinavyoonekana zaidi upande wa juu wa jani na hupendelea joto la juu la maeneo ya pwani.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kupaka poda kwenye kidole ni kipimo cha shambani kinachotosha kwa kutu. Kwa kutofautisha aina za kutu, darubini hutumika kuangalia umbo na rangi ya spora.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Chagua aina zenye ustahimilivu; hii ndiyo hatua yenye faida kubwa zaidi kwa gharama.
- Panda kwa wakati ili hatua ya kutoa maua isiendane na kipindi cha unyevu wa juu zaidi.
- Ondoa mahindi ya kujitokeza kabla ya msimu mpya.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fuatilia kuanzia wiki sita; angalia majani matatu ya juu, ndiyo yenye umuhimu kwa mavuno.
- Fungicide iliyosajiliwa inaweza kutumika kwa mazao ya biashara ikiwa ugonjwa umefika kwenye majani ya juu kabla au wakati wa kutoa maua. Kwa mahindi ya kaya kwenye maeneo ya kutu kidogo, mara nyingi haina faida ya kiuchumi. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
- Epuka nitrojeni ya kupita kiasi inayotengeneza majani laini na msongamano.
Udhibiti baada ya kuvuna
Kutu haiendelei baada ya kuvuna. Hata hivyo, mahindi yaliyodhoofishwa yana mashina dhaifu yanayoweza kuanguka, kwa hiyo vuna kwa wakati.
- Kunyunyizia baada ya punje kujaa, ambapo hakuna faida yoyote.
- Kuchanganya kutu na baka jani na kutumia hatua isiyofaa.
- Kupuuza kutu kwenye maeneo ya nyanda za juu ambako inaweza kupunguza mavuno kwa kiasi kikubwa.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Ustahimilivu ndiyo msingi. Ongeza wakati sahihi wa kupanda na msongamano unaofaa unaoruhusu hewa. Fuatilia majani ya juu kuanzia wiki sita. Tumia fungicide kwa mazao ya biashara pekee na kwa kuzingatia hatua ya ukuaji, si kwa kalenda.
Baka jani kubwa la mahindiNorthern Corn Leaf Blight (Exserohilum turcicum)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa marefu ya umbo la sigara au mashua yenye rangi ya kijivu-kijani hadi kahawia huonekana kwenye majani ya chini kwanza. Urefu wa doa unaweza kufikia sentimita 15, na doa halijazuiliwa na mishipa ya jani, jambo linalotofautisha na grey leaf spot.
Madoa yanapoongezeka, huungana na jani zima hukauka, likionekana kama limeungua. Ugonjwa hupanda kutoka majani ya chini kwenda ya juu. Ukifikia majani ya juu kabla ya punje kujaa, hasara ya mavuno inaweza kuzidi asilimia 30.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya mahindi shambani kwa msimu mmoja hadi miwili. Mvua ya kwanza huchochea utoaji wa spora.
Spora hubebwa na upepo na matone hadi majani ya chini, huota kwenye unyevu na kuingia. Baada ya siku saba hadi kumi na nne, madoa mapya huanza kutoa spora. Mzunguko hurudia mara kadhaa kwa msimu.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Baka jani hutoa madoa marefu ya umbo la mashua yasiyozuiliwa na mishipa. Grey leaf spot hutoa madoa ya mstatili yenye kando sambamba zilizozuiliwa na mishipa. Kutu hutoa vidoti vya poda. Uharibifu wa dawa ya magugu hufuata mistari ya kunyunyizia na hauongezeki.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Umbo la doa linatosha kwa utambuzi wa shambani. Kwa uthibitisho, weka kipande cha jani kwenye chumba chenye unyevu kwa masaa 24 hadi 48; utaona ukuaji wa kijivu na spora ndefu zenye vyumba kwenye darubini.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu; zipo aina nyingi zilizoboreshwa kwa nyanda za juu.
- Vunja au ondoa mabaki ya mahindi baada ya kuvuna; kulima kwa kina huzika mabaki.
- Weka mzunguko wa angalau msimu mmoja bila mahindi, hasa katika mashamba yaliyoathirika sana.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Kagua kila wiki kuanzia wiki tano; hesabu madoa kwenye jani lililo chini ya bunga.
- Fungicide inaweza kuwa na faida ikiwa ugonjwa umefika kwenye majani matatu ya juu kabla ya kutoa maua, hasa kwa mahindi ya biashara. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
- Punguza msongamano na epuka nitrojeni ya kupita kiasi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa au vunja mabaki mara baada ya kuvuna. Mabaki yaliyoachwa juu ya ardhi ndiyo chanzo kikuu cha msimu ujao.
- Kuacha mabaki ya mahindi shambani mwaka baada ya mwaka kisha kushangaa ugonjwa unavyozidi.
- Kupanda aina moja tu ya mahindi katika eneo kubwa kwa miaka mingi.
- Kunyunyizia baada ya majani ya juu kukauka, ambapo hakuna kinachoweza kuokolewa.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Chagua aina inayostahimili kwa kanda yako, vunja mabaki baada ya kuvuna, weka mzunguko wa mazao, panda kwa nafasi inayoruhusu hewa, na fuatilia majani ya juu. Fungicide iwe hatua ya kuongeza pale thamani ya zao inapohalalisha, si hatua ya kwanza.
Doa la kijivu la mahindiGrey Leaf Spot (Cercospora zeae-maydis)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa madogo ya njano yenye ukingo usio wazi huonekana kwanza. Yanapokua, hubadilika kuwa ya kijivu au kahawia na kuchukua umbo la mstatili wenye kando sambamba, kwa sababu yanazuiliwa na mishipa ya jani.
Ukiangalia jani kuelekea mwangaza, madoa yanaonekana kama madirisha ya mstatili. Madoa yakiungana, jani lote hukauka. Ugonjwa huanza chini na kupanda juu, na hushambulia kwa kasi baada ya kutoa maua.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya mahindi juu ya ardhi. Ndiyo maana kilimo kisicholima na kupanda mahindi mfululizo huongeza ugonjwa huu zaidi ya wote.
Spora hubebwa na upepo na umande. Kipindi cha kuatamia ni kirefu, wiki mbili hadi tatu, kwa hiyo ugonjwa unaweza kuwa umeenea kabla haujaonekana.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Umbo la mstatili lenye kando sambamba ndilo tofauti kuu na baka jani lenye umbo la mashua. Doa la kijivu halina poda kama kutu. Upungufu wa fosforasi hutoa rangi ya zambarau, si madoa yenye mpaka.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Umbo la doa linatosha kwa utambuzi. Uthibitisho wa maabara hutumia darubini kuona spora ndefu nyembamba za Cercospora.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu; tofauti kati ya aina ni kubwa sana kwa ugonjwa huu.
- Zika mabaki kwa kulima ikiwa inawezekana, au yaondoe shambani.
- Weka mzunguko wa mazao wa angalau msimu mmoja bila mahindi.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fuatilia kuanzia wiki sita; kwa sababu ya kipindi kirefu cha kuatamia, hatua zichukuliwe mapema kuliko unavyodhani ni lazima.
- Fungicide ikitumika, muda mzuri ni kuanzia kutoa maua hadi wiki tatu baadaye kwa mazao ya biashara. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
- Punguza msongamano ili kuongeza mzunguko wa hewa.
Udhibiti baada ya kuvuna
Vunja au zika mabaki. Kwa mashamba yenye historia ya ugonjwa huu, kuacha mabaki juu ya ardhi ni kuandaa mlipuko wa msimu ujao.
- Kutumia kilimo cha kutolima bila kubadilisha aina ya mahindi wala mzunguko.
- Kusubiri madoa yaonekane kwenye majani ya juu kabla ya kuchukua hatua yoyote.
- Kuchanganya na baka jani na kutumia ushauri wa ugonjwa mwingine.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Kwa mashamba ya nyanda za juu yenye historia ya ugonjwa: aina inayostahimili, kuzika mabaki, mzunguko wa mazao, na msongamano unaofaa. Fungicide ni ya nyongeza kwa mazao ya biashara pekee na kwa muda unaozingatia kutoa maua.
Kuoza kwa bunga na mabungoEar and Cob Rots (Fusarium, Diplodia, Aspergillus)
Dalili za awali na za hatua za juu
Kuoza kwa Fusarium huonekana kama utando mweupe hadi waridi kwenye punje zilizotawanyika, mara nyingi zile zilizoharibiwa na wadudu. Kuoza kwa Stenocarpella hutoa utando mweupe mzito unaoanzia chini ya bunga na kuenea juu, punje zikiwa nyepesi na za kijivu.
Kuoza kwa Aspergillus flavus hutoa unga wa rangi ya kijani-njano kwenye punje, mara nyingi kwenye ncha ya bunga. Hii ndiyo hatari zaidi kwa sababu inahusiana na aflatoxin. Bunga linaweza kuonekana zuri nje wakati ndani limeathirika, kwa hiyo lazima libanduliwe wakati wa ukaguzi.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya mahindi na udongoni. Spora hufika kwenye hariri ya bunga wakati wa kutoa maua na kuingia kupitia hariri, au huingia kupitia mashimo ya wadudu wanaotoboa.
Msongo wa ukame hufungua nyufa kwenye ganda la bunga na hudhoofisha kinga ya mmea, hivyo kuwezesha Aspergillus kuingia. Kuchelewa kuvuna kunaruhusu kuvu kuendelea kukua shambani, hasa ikiwa kuna mvua.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kuoza kwa Fusarium ni waridi hadi nyeupe na hutawanyika; kwa Stenocarpella ni nyeupe na huanzia chini ya bunga; kwa Aspergillus ni kijani-njano. Uharibifu wa wadudu peke yake huacha mashimo na kinyesi bila utando. Punje zilizoathiriwa na mvua huota kwenye bunga bila utando wa rangi.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Utambuzi wa shambani unategemea rangi ya utando na mahali unapoanzia. Kwa aflatoxin, mwonekano hautoshi kabisa; unahitaji kipimo cha maabara au kipimo cha haraka cha kadi. Taa ya UV inayotumika mara nyingi haitoi jibu la uhakika na haipaswi kutegemewa kama ushahidi.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye kufunika bunga vizuri na zenye ustahimilivu wa kuoza.
- Panda kwa wakati ili kujaza punje kusiendane na kipindi cha ukame mkali.
- Weka mzunguko wa mazao na uondoe mabaki ya mahindi.
- Dhibiti wadudu wanaotoboa mashina na mabungo kwa sababu mashimo yao ni milango ya kuvu.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Hakikisha mmea hauna msongo wa maji wakati wa kutoa maua na kujaza punje.
- Epuka nitrojeni isiyosawazishwa inayochelewesha kukomaa.
- Fuatilia wadudu wanaotoboa na uchukue hatua kwa wakati.
Udhibiti baada ya kuvuna
Vuna mara tu unyevu wa punje unaposhuka hadi kiwango kinachofaa; kuchelewa kunaongeza sumu. Kausha haraka hadi unyevu wa asilimia 13 au chini. Chagua na tenga mabungo yaliyoathirika kabla ya kuhifadhi. Hifadhi mahali pakavu penye hewa na juu ya sakafu. Usichanganye mahindi yaliyoathirika na safi.
- Kukausha mahindi juu ya ardhi tupu ambako hufyonza unyevu usiku.
- Kuhifadhi kwenye unyevu wa juu kwa matumaini kwamba yatakauka ndani ya ghala.
- Kudhani kwamba kupika au kupepeta huondoa aflatoxin; sumu hii haiharibiki kwa joto la kupika.
- Kulisha mifugo mahindi yaliyoathirika sana, kwa sababu sumu huingia kwenye maziwa.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Zuia msongo wa ukame na wadudu shambani, vuna kwa wakati, kausha haraka hadi unyevu salama, chagua na tenga mabungo yenye dalili, na hifadhi kwenye hali kavu. Kwa maeneo yenye hatari kubwa ya aflatoxin, tumia teknolojia za kibiolojia zilizoidhinishwa na fanya vipimo kabla ya kuuza kwa masoko rasmi.
Smut ya mahindiCommon Smut (Ustilago maydis)
Dalili za awali na za hatua za juu
Uvimbe wenye umbo lisilo la kawaida huonekana kwenye sehemu yoyote inayokua, hasa mabungo. Uvimbe huanza ukiwa mweupe au wa kijivu, laini na uliofunikwa na utando.
Baadaye uvimbe huvunjika na kutoa unga mweusi wa spora nyingi mno. Punje zilizoathirika hubadilika kabisa kuwa uvimbe, kwa hiyo hasara ni ya moja kwa moja kwa mavuno.
Mzunguko na namna ya kuenea
Spora huishi udongoni na kwenye mabaki kwa miaka kadhaa. Huchochewa na majeraha au sehemu changa zinazokua.
Kuvu huingia kwenye tishu changa, huchochea seli kuongezeka na kutengeneza uvimbe, kisha hutengeneza spora mpya zinazorudi udongoni.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Smut ya kawaida hutoa uvimbe mkubwa wenye unga mweusi; smut ya bunga (head smut) hubadilisha bunga zima kuwa unga mweusi bila uvimbe mkubwa. Uharibifu wa wadudu hauna unga wala uvimbe unaokua.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Mwonekano wa uvimbe unaotoa unga mweusi ni wa kipekee na hauhitaji uthibitisho wa maabara kwa hali za kawaida.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Epuka majeraha wakati wa kupalilia na kutumia zana karibu na mimea.
- Weka mzunguko wa mazao na epuka nitrojeni ya kupita kiasi.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ondoa uvimbe mapema ukiwa bado mweupe kabla haujavunjika na kutoa spora; zika au choma mbali na shamba.
- Dhibiti wadudu wanaotengeneza majeraha.
- Hakikisha maji ni ya kutosha wakati wa ukuaji ili kupunguza msongo.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki yenye uvimbe. Usitupe kwenye lundo la mboji lisilofikia joto la kutosha, kwa sababu spora huishi.
- Kuvunja uvimbe shambani, jambo linalosambaza mamilioni ya spora.
- Kupuuza kwa sababu mimea michache tu imeathirika, wakati spora zinajilimbikiza udongoni.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Ustahimilivu, kuepuka majeraha, kuondoa uvimbe kabla haujavunjika, na mzunguko wa mazao. Dawa hazina nafasi kubwa kwa ugonjwa huu.
Magonjwa ya mpunga
Mpunga hulimwa katika mabonde ya Kilombero, Usangu, Rufiji, Kyela na maeneo ya umwagiliaji ya Mkoa wa Morogoro, Mbeya na Shinyanga. Magonjwa yake yanahusiana kwa karibu na usimamizi wa maji na nitrojeni.
Ubwiri wa mpungaRice Blast (Magnaporthe oryzae)
Dalili za awali na za hatua za juu
Kwenye majani, madoa huanza kama vidoti vya kijivu-kijani vinavyokua na kuchukua umbo la almasi au jicho: mpana katikati, mchongoko pande zote mbili. Katikati ya doa huwa ya kijivu au nyeupe na kando huwa ya kahawia hadi nyekundu.
Hatua hatari zaidi ni ubwiri wa shingo ya suke, ambapo sehemu inayoshikilia suke hubadilika kuwa nyeusi na kuvunjika. Suke zima hukauka na punje hubaki tupu, likining’inia. Hasara kutokana na ubwiri wa shingo inaweza kufikia asilimia 80 hata pale majani yalipoonekana mazuri.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya mpunga, nyasi za jamii ya mpunga, na kwenye mbegu.
Spora hutolewa usiku wakati wa unyevu wa juu, hubebwa na upepo, na huota ndani ya masaa manne hadi nane kwenye jani lenye maji. Mzunguko hukamilika ndani ya siku saba, na mmea mmoja ulioathirika unaweza kutoa maelfu ya spora kwa usiku.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Madoa ya ubwiri yana umbo la almasi lenye katikati ya kijivu; brown spot (MP-03) hutoa madoa ya duara ya kahawia yenye ukubwa unaofanana. Ubwiri wa shingo hufanya sehemu kuwa nyeusi na kuvunjika; kuoza kwa shingo kwa bakteria hutoa harufu na majimaji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Umbo la almasi la doa linatosha shambani. Kwa uthibitisho, weka jani kwenye unyevu kwa masaa 24 na uangalie spora zenye umbo la pea zenye vyumba vitatu kwa darubini.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu; TARI imetoa aina kadhaa zinazofaa kanda mbalimbali.
- Tumia mbegu iliyothibitishwa; kutibu mbegu hupunguza chanzo cha awali.
- Ondoa mabaki ya mpunga na nyasi za jamii yake kando ya mashamba.
- Panga matumizi ya nitrojeni; gawa kwa awamu badala ya kuweka yote mara moja.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Epuka nitrojeni ya kupita kiasi, hasa mbolea ya juu inayotolewa kabla ya kutoa suke.
- Dumisha kina cha maji kinachofaa; mpunga usiokosa maji una upinzani mkubwa zaidi.
- Fuatilia hasa katika hatua ya kutoa suke; ndipo ulinzi unahitajika zaidi.
- Fungicide iliyosajiliwa inaweza kutumika kwa mazao ya biashara katika hatua ya kabla ya kutoa suke katika maeneo yenye historia ya ubwiri. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki na majani ya mpunga. Usitumie mbegu kutoka shamba lililoathirika na ubwiri wa shingo.
- Kuweka mbolea ya nitrojeni kwa wingi ili kupata majani ya kijani, jambo linaloongeza ubwiri.
- Kunyunyizia baada ya suke kukauka, ambapo hasara tayari imefanyika.
- Kutumia mbegu ya kuokoa kutoka shamba lililoathirika.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, mbegu safi, nitrojeni iliyogawanywa kwa awamu, maji ya kutosha, na ufuatiliaji makini kabla ya kutoa suke. Fungicide iwe ya kinga katika hatua muhimu kwa mazao ya biashara, si ya kutibu baada ya uharibifu.
Baka la bakteria la mpungaBacterial Leaf Blight (Xanthomonas oryzae)
Dalili za awali na za hatua za juu
Dalili huanza kama mistari ya majimaji kwenye kando za jani, mara nyingi kuanzia ncha. Mistari hii hubadilika kuwa ya njano kisha nyeupe-kijivu, ikienea chini kuelekea shina kwa mstari wenye ukingo wa mawimbi.
Asubuhi mapema, unaweza kuona matone madogo ya rangi ya njano au maziwa kwenye kando ya eneo lililoathirika; hii ni utomvu wa bakteria. Katika mimea michanga, ugonjwa unaweza kusababisha mmea mzima kunyauka na kufa, hali inayoitwa kresek.
Mzunguko na namna ya kuenea
Bakteria huishi kwenye mabaki, mbegu, magugu ya jamii ya mpunga na maji ya mashamba.
Huingia kupitia matundu ya majimaji kwenye ncha za majani na kupitia majeraha yanayotokana na upepo au kuhamisha miche. Maji ya umwagiliaji husambaza kutoka shamba hadi shamba.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Baka la bakteria huanzia kando au ncha na huwa na ukingo wa mawimbi na utomvu asubuhi. Ubwiri hutoa madoa ya almasi ndani ya jani. Kuungua kwa chumvi huanzia ncha lakini huathiri shamba lote kwa usawa na hakuna utomvu. Upungufu wa potasiamu hutoa kukauka kwa kando bila mistari ya majimaji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kata kipande cha jani kwenye mpaka na uweke kwenye glasi ya maji; mtiririko wa maziwa unathibitisha bakteria. Uthibitisho wa aina unahitaji maabara.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Tumia mbegu iliyothibitishwa; epuka mbegu kutoka mashamba yaliyoathirika.
- Ondoa magugu ya jamii ya mpunga kando ya mifereji.
- Panga mifereji ili maji kutoka shamba lililoathirika yasiingie kwenye jipya.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Epuka nitrojeni ya kupita kiasi.
- Epuka kuhamisha miche wakati wa upepo mkali au mara baada ya mvua.
- Punguza kina cha maji baada ya mafuriko haraka iwezekanavyo.
- Hakuna dawa inayotibu; dawa za shaba zinaweza kupunguza kuenea kwa uso lakini si suluhisho.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki na majani. Kausha shamba kabla ya msimu ujao ikiwa inawezekana.
- Kutumia dawa ya kuvu kwa ugonjwa wa bakteria.
- Kuhamisha miche wakati wa mvua na upepo, wakati majeraha ni mengi.
- Kuongeza nitrojeni kwa matumaini ya kurudisha kijani, jambo linalozidisha ugonjwa.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, mbegu safi, usimamizi wa nitrojeni na maji, kuepuka majeraha wakati wa kuhamisha miche, na kutenganisha maji ya mashamba yaliyoathirika. Dawa si sehemu kuu ya mkakati.
Doa la kahawia la mpungaBrown Spot (Bipolaris oryzae)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa ya duara au mviringo ya rangi ya kahawia hadi kahawia iliyokolea huonekana kwenye majani. Madoa yaliyokomaa yana katikati ya kijivu na ukingo wa kahawia, na ukubwa wake unafanana, tofauti na ubwiri wenye umbo la almasi.
Kwenye punje, madoa ya kahawia husababisha punje kubadilika rangi na kupungua uzito. Kwa miche, ugonjwa husababisha kufa kabla au baada ya kuchomoza.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mbegu na mabaki. Mbegu iliyoathirika ndiyo chanzo kikuu.
Spora hubebwa na upepo. Ugonjwa hushamiri pale mmea unapokuwa dhaifu kwa sababu ya lishe hafifu, kwa hiyo ni kiashiria cha udongo maskini kama vile ni ugonjwa.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Brown spot hutoa madoa ya duara yenye ukubwa unaofanana; ubwiri hutoa madoa ya almasi. Upungufu wa potasiamu hutoa kukauka kwa kando bila madoa yenye mpaka. Doa la bakteria lina mwonekano wa majimaji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Umbo la duara na historia ya udongo maskini vinaelekeza. Kipimo cha mbegu (blotter test) kinaweza kuthibitisha kuvu kwenye mbegu.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa na kutibu mbegu.
- Rekebisha rutuba ya udongo, hasa potasiamu; fanya uchunguzi wa udongo ikiwezekana.
- Ongeza mabaki ya viumbe na samadi ili kuboresha uwezo wa udongo kushikilia maji na madini.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Hakikisha maji ni ya kutosha; ugonjwa huu ni mkali zaidi wakati wa msongo wa maji.
- Weka mbolea kwa uwiano; kutegemea nitrojeni peke yake huongeza tatizo.
- Fungicide inaweza kutumika kwa mazao ya biashara lakini kurekebisha rutuba kuna faida kubwa zaidi ya kudumu. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
Udhibiti baada ya kuvuna
Chagua na tenga punje zilizobadilika rangi. Kausha vizuri kabla ya kuhifadhi kwa sababu punje zilizoathirika huathiriwa zaidi na kuvu wa hifadhi.
- Kutumia dawa mara kwa mara wakati tatizo halisi ni rutuba ya udongo.
- Kutumia mbegu kutoka shamba lililoathirika bila kutibu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Brown spot ni ugonjwa wa udongo maskini. Mkakati wa msingi ni kurekebisha rutuba na maji, kutumia mbegu safi iliyotibiwa, na kuongeza mabaki ya viumbe. Dawa ni ya nyongeza tu.
Virusi vya madoa ya njano ya mpungaRice Yellow Mottle Virus (RYMV)
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani machanga huonyesha madoa madogo ya njano yaliyotawanyika yanayoungana na kuwa michirizi isiyo sawa. Rangi ya jani huwa mchanganyiko wa kijani na njano bila mpaka mkali.
Mmea hudumaa, matawi hupungua, na masuke huwa madogo yenye punje nyingi tupu. Mimea iliyoambukizwa mapema inaweza kufa au kutoa mavuno kidogo sana.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi huishi kwenye mpunga wa kujitokeza, magugu ya jamii ya mpunga na mabaki.
Mbawakawa hueneza wanapokula. Pia huenea kwa mguso wa majani wakati wa kuhamisha miche na kupalilia, pamoja na maji ya umwagiliaji katika baadhi ya hali.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
RYMV hutoa madoa ya njano yasiyo na mpaka na kudumaa. Upungufu wa chuma hutoa njano kati ya mishipa kwa usawa. Upungufu wa nitrojeni hutoa njano ya usawa kuanzia majani ya zamani. Brown spot hutoa madoa yenye mpaka wa kahawia.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Dalili pamoja na kudumaa vinaelekeza. Uthibitisho unahitaji ELISA au RT-PCR.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu zilizopendekezwa.
- Ondoa magugu ya jamii ya mpunga na mpunga wa kujitokeza kabla ya msimu.
- Epuka kupanda mfululizo wa mashamba kwa nyakati tofauti katika eneo moja.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Nawa mikono na safisha zana wakati wa kuhamisha miche na kupalilia.
- Ng’oa mimea yenye dalili mapema.
- Dhibiti mbawakawa mapema msimu, ingawa hii peke yake haitoshi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki na magugu baada ya kuvuna. Usitumie mbegu kutoka mashamba yaliyoathirika sana.
- Kudhani ni upungufu wa mbolea na kuongeza nitrojeni bila mafanikio.
- Kupuuza usafi wa mikono na zana wakati wa kupalilia, ambako ndiko kuenea kwingi hutokea.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, usafi wa magugu na mabaki, usafi wa mikono na zana, kuondoa mimea yenye dalili, na kuepuka mfululizo wa kupanda katika eneo moja.
Magonjwa ya ngano
Ngano hulimwa hasa katika nyanda za juu za Arusha, Manyara, Kilimanjaro na Iringa. Magonjwa yake makuu ni ya kutu, ambayo yanaweza kubadilika kwa kasi kwa sababu spora husafiri umbali mrefu kwa upepo.
Kutu ya shina ya nganoStem Rust (Puccinia graminis f. sp. tritici)
Dalili za awali na za hatua za juu
Vidoti virefu vya rangi ya kutu-nyekundu hutokea kwenye shina na magamba ya majani. Vidoti hivi ni vikubwa kuliko vya kutu ya majani, vina umbo la mviringo mrefu, na hupasua ngozi ya shina hivyo kando za kidoti huonekana zimechanika.
Katika hatua za mwisho, vidoti hubadilika kuwa vyeusi. Mashina hudhoofika na mmea unaweza kuanguka. Punje hubaki ndogo na zilizonyauka kwa sababu njia za kusafirisha chakula zimeharibiwa.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu anahitaji mmea hai. Huishi kwenye ngano ya kujitokeza na nyasi za jamii yake, na spora husafiri umbali mrefu kwa upepo, wakati mwingine kutoka nchi jirani.
Spora hutua, huota kwenye umande, na huingia kupitia stomata. Mzunguko hukamilika ndani ya siku kumi hadi kumi na nne, kwa hiyo mlipuko unaweza kutokea ndani ya wiki tatu.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kutu ya shina hutoa vidoti virefu vinavyopasua ngozi ya shina; kutu ya majani (NG-02) hutoa vidoti vidogo vya duara kwenye majani pekee; kutu ya njano hutoa vidoti vidogo vya njano vilivyopangwa kwenye mistari kufuata mishipa ya jani.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Umbo na mahali pa vidoti vinatosha kwa utambuzi wa shambani. Kutambua aina kama Ug99 kunahitaji maabara maalum na ni muhimu kwa mfumo wa taifa wa ufuatiliaji.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu wa kutu ya shina zilizopendekezwa na TARI kwa msimu husika.
- Panda kwa wakati ili hatua za mwisho zisiendane na kipindi cha unyevu wa juu zaidi.
- Ondoa ngano ya kujitokeza na nyasi za jamii yake.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fanya ukaguzi wa kila wiki kuanzia hatua ya kutoa magoti; angalia mashina, si majani tu.
- Toa taarifa mara moja kwa afisa ugani au TPHPA ukiona kutu ya shina ikienea kwa kasi; hii ni sehemu ya mfumo wa tahadhari wa kanda.
- Fungicide iliyosajiliwa hutumika kwa mazao ya biashara na hufanya kazi vizuri ikitumika mapema, kabla ya asilimia tano ya ukali. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki na ngano ya kujitokeza. Kutu haiendelei kwenye punje zilizohifadhiwa.
- Kutegemea aina moja ya ngano kwa miaka mingi.
- Kuchelewa kunyunyizia hadi kutu ionekane kwa wingi.
- Kutotoa taarifa ya milipuko, jambo linalozuia mfumo wa tahadhari kufanya kazi.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Ustahimilivu unaobadilishwa mara kwa mara kwa kufuata mapendekezo ya sasa, ufuatiliaji wa kila wiki, kutoa taarifa kwenye mfumo wa kanda, na fungicide ya mapema kwa mazao ya biashara. Kwa sababu aina mpya za kimelea hutokea, hii ni mojawapo ya magonjwa yanayohitaji taarifa za sasa kila msimu.
Kutu ya majani ya nganoLeaf Rust (Puccinia triticina)
Dalili za awali na za hatua za juu
Vidoti vidogo vya duara vya rangi ya machungwa-kutu huonekana vikitawanyika juu ya jani, bila mpangilio maalum. Vidoti vinaweza kupakaa mkononi ukigusa.
Uambukizi mkali husababisha majani kukauka mapema, hasa jani la bendera linalolisha suke. Punje hubaki ndogo, na uzito wa mavuno hupungua.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye ngano ya kujitokeza. Spora hubebwa na upepo.
Mzunguko hukamilika ndani ya siku saba hadi kumi katika hali nzuri.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kutu ya majani ina vidoti vidogo vya duara kwenye majani pekee. Kutu ya shina ina vidoti virefu vinavyopasua shina. Kutu ya njano ina vidoti vidogo vya njano vilivyopangwa kwenye mistari.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Ukubwa, rangi na mpangilio wa vidoti vinatosha shambani.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Ondoa ngano ya kujitokeza.
- Epuka kupanda kwa kuchelewa.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Linda jani la bendera; ndilo lenye mchango mkubwa zaidi kwenye kujaza punje.
- Fungicide ikitumika, muda muhimu ni wakati jani la bendera linapotoka. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
Udhibiti baada ya kuvuna
Hakuna hatua maalum baada ya kuvuna zaidi ya kuondoa mabaki na ngano ya kujitokeza.
- Kupuuza kutu kwenye jani la bendera kwa sababu majani ya chini yanaonekana mazuri.
- Kunyunyizia baada ya punje kujaa.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Ustahimilivu, kuondoa ngano ya kujitokeza, ufuatiliaji wa jani la bendera, na fungicide ya wakati kwa mazao ya biashara.
Magonjwa ya mtama na ulezi
Mtama na ulezi ni mazao muhimu ya usalama wa chakula katika mikoa ya Dodoma, Singida, Shinyanga, Simiyu na Mara, kwa sababu yanastahimili ukame. Magonjwa yake makuu yanahusiana na mbegu na unyevu wakati wa kutoa masuke.
Smut ya mtamaSorghum Covered and Loose Smut
Dalili za awali na za hatua za juu
Punje kwenye suke hubadilika kuwa vifuko vyenye umbo la punje lakini vilivyojaa unga mweusi. Vifuko hivi vinaweza kuwa vimefunikwa na ngozi nyembamba (covered smut) au vikawa wazi vikitoa unga (loose smut).
Suke lililoathirika halitoi punje yoyote yenye thamani. Katika mashamba yenye maambukizi makubwa, asilimia kubwa ya masuke huwa hivyo, na unga mweusi huchafua mavuno mengine wakati wa kupura.
Mzunguko na namna ya kuenea
Spora hushikamana na mbegu wakati wa kupura na kuhifadhi. Zikipandwa, huota pamoja na mbegu na kuingia kwenye mche mchanga.
Kuvu hukua ndani ya mmea bila kuonyesha dalili hadi wakati wa kutoa suke, ndipo hubadilisha punje kuwa unga wa spora. Ni ugonjwa wa mzunguko mmoja, kwa hiyo hakuna kuenea kutoka mmea hadi mmea msimuni.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Smut hubadilisha punje kuwa unga mweusi wakati suke likibaki na umbo lake. Ergot hutoa utomvu wa asali na vidonge vigumu vyeusi badala ya unga. Uharibifu wa ndege huacha punje zilizoliwa bila unga.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Mwonekano ni wa kipekee na hauhitaji uthibitisho wa maabara.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa au tibu mbegu kabla ya kupanda; hii ndiyo hatua yenye ufanisi mkubwa zaidi kwa gharama ndogo. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
- Usitumie mbegu kutoka shamba lililoathirika bila kutibu.
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Weka mzunguko wa mazao katika mashamba yenye historia ya smut.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa masuke yenye smut mapema kabla vifuko havijavunjika, na yachome mbali na shamba.
- Kunyunyizia baada ya kuchomoza hakuna faida kwa sababu kuvu tayari yuko ndani ya mmea.
Udhibiti baada ya kuvuna
Tenga na choma masuke yaliyoathirika kabla ya kupura, ili spora zisichafue mbegu ya msimu ujao. Safisha vifaa vya kupura.
- Kupura pamoja masuke yenye smut na yasiyo nayo, jambo linalochafua mbegu yote.
- Kutumia mbegu ya kuokoa mwaka baada ya mwaka bila kutibu.
- Kununua dawa ya kunyunyizia badala ya kutibu mbegu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Kutibu mbegu ni hatua kuu. Ongeza aina inayostahimili, kuondoa masuke yaliyoathirika kabla ya kupura, kusafisha vifaa, na mzunguko wa mazao. Ugonjwa huu unadhibitika karibu kabisa kwa gharama ndogo ikiwa mbegu inashughulikiwa.
Anthracnose ya mtamaSorghum Anthracnose (Colletotrichum sublineola)
Dalili za awali na za hatua za juu
Kwenye majani, madoa madogo ya duara au mviringo yenye katikati ya kijivu na ukingo wa nyekundu, machungwa au zambarau huonekana, rangi ikitegemea aina ya mtama. Katikati ya doa unaweza kuona vidoti vyeusi vidogo vinavyoonekana kwa kioo cha kukuza.
Kwenye shina, kuvu husababisha sehemu ya ndani kuwa nyekundu au kahawia ikikatwa kwa urefu. Kwenye suke, husababisha punje kubadilika rangi na kuoza, na masuke yanaweza kukauka.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya mtama na kwenye mbegu.
Spora husambazwa na matone ya mvua yanayorushika. Ni ugonjwa wa mizunguko mingi, kwa hiyo unaweza kuenea kwa kasi wakati wa mvua za mfululizo.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Anthracnose ina vidoti vyeusi katikati ya doa. Zonate leaf spot hutoa pete zilizopangwa. Doa la kijivu la mtama hutoa madoa ya mstatili. Kutu hutoa poda.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Vidoti vyeusi katikati ya doa vinavyoonekana kwa kioo cha kukuza ni ushahidi wa Colletotrichum. Katika unyevu, utomvu wa waridi unaweza kuonekana.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Tumia mbegu iliyothibitishwa au iliyotibiwa.
- Ondoa au zika mabaki ya mtama.
- Weka mzunguko wa mazao.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Panda kwa nafasi inayoruhusu hewa.
- Fuatilia kuanzia hatua ya magoti, hasa wakati wa mvua za mfululizo.
- Fungicide inaweza kutumika kwa mbegu za kuzalisha au mazao ya biashara. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki. Tenga masuke yaliyoathirika ili yasichafue mbegu.
- Kutumia mbegu kutoka mashamba yaliyoathirika.
- Kupanda mtama mfululizo katika shamba lilelile.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, mbegu safi, kuondoa mabaki, mzunguko wa mazao, na nafasi ya kutosha. Fungicide ni ya nyongeza kwa uzalishaji wa mbegu.
Ubwiri wa uleziFinger Millet Blast (Magnaporthe grisea)
Dalili za awali na za hatua za juu
Kwenye majani, madoa yenye umbo la almasi yenye katikati ya kijivu huonekana, yakifanana na ubwiri wa mpunga. Kwenye shingo ya suke, sehemu inayoshikilia suke huwa nyeusi na kudhoofika.
Aina hatari zaidi ni ile inayoathiri vidole vya suke, ambapo vidole hubadilika kuwa vya kijivu au nyeusi na punje hushindwa kujaa. Hasara inaweza kuwa kubwa hata pale majani yalipoonekana mazuri.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya ulezi, nyasi za jamii yake na mbegu.
Spora hutolewa usiku wakati wa unyevu na hubebwa na upepo. Mzunguko hurudia kwa siku saba hadi kumi katika hali nzuri.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Ubwiri hutoa madoa ya almasi na kufa kwa shingo. Doa la kahawia hutoa madoa ya duara. Uharibifu wa ndege huacha punje zilizoliwa bila kubadilika rangi kwa vidole vizima.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Umbo la almasi na kufa kwa shingo ya suke ni ushahidi wa kutosha shambani.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu zilizopendekezwa kwa kanda yako.
- Tumia mbegu safi iliyotibiwa.
- Ondoa mabaki ya ulezi na nyasi za jamii yake.
- Epuka nitrojeni ya kupita kiasi.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fuatilia kuanzia kutoa masuke; hii ndiyo hatua nyeti zaidi.
- Panda kwa nafasi inayoruhusu hewa na mwanga.
- Fungicide inaweza kutumika kwa mazao ya biashara au uzalishaji wa mbegu. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki. Tenga masuke yaliyoathirika kabla ya kupura.
- Kuweka nitrojeni kwa wingi ili kupata majani ya kijani.
- Kutumia mbegu kutoka mashamba yaliyoathirika bila kutibu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, mbegu safi iliyotibiwa, nitrojeni iliyodhibitiwa, nafasi ya kutosha, na ufuatiliaji wakati wa kutoa masuke.
Jedwali la kulinganisha magonjwa ya nafaka
| Namba | Ugonjwa | Zao | Aina ya kimelea | Hatua muhimu zaidi ya udhibiti |
|---|---|---|---|---|
| MH-01 | Michirizi ya mahindi | Mahindi | Virusi | Aina inayostahimili na wakati sahihi wa kupanda |
| MH-02 | Kufa kwa mahindi (MLN) | Mahindi | Virusi viwili | Mzunguko wa mazao na mbegu iliyothibitishwa |
| MH-03 | Kutu ya kawaida | Mahindi | Kuvu | Aina inayostahimili |
| MH-04 | Baka jani kubwa | Mahindi | Kuvu | Ustahimilivu na kuondoa mabaki |
| MH-05 | Doa la kijivu | Mahindi | Kuvu | Kuzika mabaki na mzunguko |
| MH-06 | Kuoza kwa mabungo | Mahindi | Kuvu | Kuvuna kwa wakati na kukausha haraka |
| MH-07 | Smut ya mahindi | Mahindi | Kuvu | Kuondoa uvimbe kabla haujavunjika |
| MP-01 | Ubwiri wa mpunga | Mpunga | Kuvu | Nitrojeni ya awamu na aina inayostahimili |
| MP-02 | Baka la bakteria | Mpunga | Bakteria | Kuepuka majeraha na usimamizi wa maji |
| MP-03 | Doa la kahawia | Mpunga | Kuvu | Kurekebisha rutuba ya udongo |
| MP-04 | RYMV | Mpunga | Virusi | Usafi wa zana na aina inayostahimili |
| NG-01 | Kutu ya shina | Ngano | Kuvu | Ustahimilivu unaobadilishwa na ufuatiliaji |
| NG-02 | Kutu ya majani | Ngano | Kuvu | Kulinda jani la bendera |
| MT-01 | Smut ya mtama | Mtama | Kuvu | Kutibu mbegu |
| MT-02 | Anthracnose ya mtama | Mtama | Kuvu | Mbegu safi na kuondoa mabaki |
| MT-03 | Ubwiri wa ulezi | Ulezi | Kuvu | Aina inayostahimili na nitrojeni iliyodhibitiwa |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa sura
- Nafaka hushirikiana sifa za kuhifadhi vimelea kwenye mabaki; kuondoa au kuzika mabaki ni hatua kuu.
- MSV na MLN ni magonjwa ya virusi yasiyodhibitiwa kwa dawa; udhibiti ni aina zinazostahimili na mbegu safi.
- Kutu, baka jani na doa la kijivu hutofautishwa kwa umbo la doa: poda, mashua na mstatili.
- Kuoza kwa mabungo kunahusiana moja kwa moja na aflatoxin; kuvuna kwa wakati na kukausha haraka ni muhimu.
- Ubwiri wa mpunga huongezeka kwa nitrojeni ya kupita kiasi; kugawa mbolea kwa awamu ni hatua ya udhibiti.
- Smut ya mtama hudhibitiwa karibu kabisa kwa kutibu mbegu, hatua ya gharama ndogo sana.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Mahindi yana madoa marefu ya umbo la mashua kwenye majani ya chini yasiyozuiliwa na mishipa. Ni ugonjwa gani na hatua gani ni ya kwanza?
- Kwa nini kutibu mbegu ni hatua bora kuliko kunyunyizia kwa smut ya mtama?
- Eleza kwa nini nitrojeni ya kupita kiasi huongeza ubwiri wa mpunga.
- Mkulima anavuna mahindi yenye unyevu mkubwa kwa sababu ya mvua na anayahifadhi akitegemea yatakauka ghalani. Hatari ni ipi?
- Tofautisha kutu ya shina na kutu ya majani ya ngano kwa dalili.
- Ni kwa nini MLN inahitaji mkakati wa kanda badala ya wa shamba moja?
Majibu
- Ni baka jani kubwa (MH-04). Hatua ya kwanza ni kutathmini kama madoa yamefika kwenye majani matatu ya juu na hatua ya ukuaji ya mmea. Ikiwa bado yako chini na mmea unakaribia kukomaa, hatua ya haraka haihitajiki; mkakati ni kuondoa mabaki na kuchagua aina inayostahimili msimu ujao.
- Kwa sababu smut ni ugonjwa wa mzunguko mmoja unaoingia pamoja na mbegu inapoota. Kuvu hukua ndani ya mmea bila dalili hadi wakati wa kutoa suke. Dawa inayonyunyiziwa juu ya majani haifiki kimelea kilicho ndani, na maambukizi tayari yametokea tangu kuota.
- Nitrojeni nyingi hutengeneza majani mengi, laini na yenye maji mengi ambayo ni rahisi kutobolewa na kuvu na yenye virutubisho vingi kwa ukuaji wake. Pia msongamano wa majani hupunguza hewa na huongeza muda ambao majani hubaki mabichi kwa umande.
- Unyevu wa juu ndani ya ghala unawezesha Aspergillus flavus na kuvu wengine wa hifadhi kukua na kutoa aflatoxin. Sumu hii haiondoki kwa kupika, huhusishwa na saratani ya ini na udumavu, na husababisha mahindi kukataliwa sokoni. Mahindi lazima yakaushwe hadi unyevu wa asilimia 13 au chini kabla ya kuhifadhi.
- Kutu ya shina hutoa vidoti virefu vya rangi ya kutu-nyekundu kwenye mashina na magamba, ambavyo hupasua ngozi ya shina na kuacha kando zilizochanika. Kutu ya majani hutoa vidoti vidogo vya duara vya rangi ya machungwa kwenye majani pekee, bila kupasua tishu kwa kiwango hicho.
- Kwa sababu virusi vyake huishi kwenye mabaki na mahindi ya kujitokeza katika eneo lote, na wadudu waenezaji huhama kutoka shamba hadi shamba. Ikiwa jirani anapanda mahindi mfululizo, shamba lako litakuwa likipokea maambukizi mapya kila msimu bila kujali hatua ulizochukua. Kipindi cha mapumziko kilichokubaliwa na kijiji kina athari kubwa zaidi.
Marejeo ya kuaminika
- CIMMYT. Maize Lethal Necrosis: miongozo ya utambuzi na udhibiti Afrika Mashariki.
- IRRI. Rice Doctor na miongozo ya magonjwa ya mpunga.
- TARI Ilonga, Uyole na Selian. Mapendekezo ya aina za mahindi, mpunga na ngano kwa kanda.
- Singh, R. P. na wenzake. Utafiti wa kutu ya shina Ug99, CIMMYT na Borlaug Global Rust Initiative.
- ICRISAT. Miongozo ya magonjwa ya mtama na ulezi.
