Magonjwa Yasiyo ya Kuambukiza: Udongo, Hali ya Hewa, Lishe na Kemikali
Matatizo yanayoiga magonjwa lakini hayahitaji dawa hata siku moja.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutambua sifa zinazotofautisha tatizo lisilo la kuambukiza.
- Kutumia sheria ya uhamaji wa madini kutambua upungufu.
- Kutambua athari za maji mengi, maji machache, chumvi na joto.
- Kutambua athari za dawa za magugu zilizopeperuka au zilizobaki udongoni.
- Kuepuka kutumia dawa kwenye tatizo lisilohitaji dawa.
Sifa zinazotofautisha matatizo yasiyo ya kuambukiza
Kuna sifa nne za jumla. Kwanza, hayaenei kutoka mmea kwenda mmea. Baka linaweza kuwepo lakini halikui kwa mpangilio wa duara unaopanuka.
Pili, mara nyingi huathiri mimea ya jamii zote katika eneo hilo. Ikiwa mahindi, maharage na magugu yote yana tatizo katika sehemu ileile, chanzo kiko kwenye udongo, maji au hewa, si kimelea. Vimelea vingi ni vya kuchagua.
Tatu, mpaka wa eneo lililoathirika mara nyingi hufuata kitu kinachoonekana: mstari wa kunyunyizia, mteremko, aina ya udongo, au eneo la mashine iliyopita.
Nne, hakuna ishara. Hakuna kuvu, hakuna utomvu wa bakteria, hakuna vinundu.
Upungufu wa lishe
Sheria ya msingi: fuata uhamaji wa madini ndani ya mmea.
Madini yanayohama kwa urahisi ni nitrojeni, fosforasi, potasiamu, magnesiamu na klorini. Mmea unapokosa madini haya, huyahamisha kutoka majani ya zamani kwenda machanga. Kwa hiyo dalili huanza majani ya chini.
Madini yasiyohama kwa urahisi ni kalisiamu, boroni, chuma, zinki, manganizi, shaba na salfa. Yakikosekana, ukuaji mpya ndio unaoathirika kwanza. Kwa hiyo dalili huanza majani machanga na ncha.
Sheria hii peke yake inapunguza uwezekano kwa nusu ndani ya sekunde chache za kuangalia.
| Kirutubisho | Huanzia wapi | Dalili ya kipekee | Mfano wa zao Tanzania |
|---|---|---|---|
| Nitrojeni (N) | Majani ya chini | Njano sawasawa jani zima; mmea mdogo | Mahindi: umbo la V la njano kutoka ncha ya jani |
| Fosforasi (P) | Majani ya chini | Rangi ya zambarau au nyekundu kwenye kando | Mahindi machanga kwenye udongo baridi |
| Potasiamu (K) | Majani ya chini | Kando za jani kukauka kama kuungua | Ndizi, viazi, mahindi |
| Magnesiamu (Mg) | Majani ya chini | Njano kati ya mishipa, mishipa ikibaki kijani | Machungwa, mahindi |
| Kalisiamu (Ca) | Majani machanga na matunda | Ncha za matunda kuoza kwa rangi nyeusi | Nyanya: blossom end rot |
| Boroni (B) | Ncha zinazokua | Kifo cha ncha; shina lililopasuka | Alizeti, kabichi, karoti |
| Chuma (Fe) | Majani machanga | Njano kali kati ya mishipa; mishipa myembamba ya kijani | Machungwa kwenye udongo wenye chokaa |
| Zinki (Zn) | Majani machanga | Majani madogo yaliyosongamana; mistari ya njano | Mahindi, mpunga |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kuoza kwa ncha ya tunda la nyanya (blossom end rot) mara nyingi si upungufu wa kalisiamu kwenye udongo. Mara nyingi kalisiamu ipo lakini haifiki kwenye tunda kwa sababu ya kutofautiana kwa maji: kumwagilia sana kisha kuacha kwa muda mrefu. Suluhisho ni kuweka matandazo na kumwagilia kwa kiwango cha kawaida, si kununua mbolea ya kalisiamu.
Maji, hewa na joto
Maji mengi. Mizizi inahitaji hewa. Maji yanapotuama, hewa hupungua, mizizi hushindwa kupumua na hufa. Dalili ni njano kuanzia majani ya chini, mmea kunyauka hata udongo ukiwa na maji, na mizizi kuwa ya kahawia na harufu. Hali hii pia huvutia oomycetes kama Pythium, kwa hiyo tatizo lisilo la kuambukiza huzaa la kuambukiza.
Maji machache. Kunyauka kunakojirudia, majani kujikunja ndani, kando kukauka, na maua au matunda machanga kudondoka. Tofauti na kunyauka kwa ugonjwa, kunyauka kwa ukame huathiri shamba lote sawasawa na hupona baada ya kumwagilia.
Chumvi. Katika maeneo ya umwagiliaji yenye maji yenye chumvi au mifereji duni, chumvi hujilimbikiza. Dalili ni kando za majani kuungua, ukuaji kudumaa, na wakati mwingine ukoko mweupe juu ya udongo. Hali hii ni ya kawaida katika mabonde ya umwagiliaji yaliyotumika muda mrefu bila kuoshwa.
Joto kali. Jua kali linaweza kuunguza matunda yanayoangaliana na jua moja kwa moja, hasa nyanya na pilipili baada ya majani kuondolewa. Sehemu iliyoathirika huwa nyeupe, kavu na baadaye huvamiwa na kuvu wa pili.
Baridi. Katika nyanda za juu kama Njombe, Mbeya na Kilimanjaro, baridi kali ya asubuhi inaweza kuharibu tishu changa, ikiacha rangi nyeusi ya majimaji inayofanana na ugonjwa wa bakteria.
Athari za kemikali na dawa za magugu
Hii ni sababu inayokosewa mara nyingi. Dawa ya magugu iliyopeperuka kutoka shamba jirani, au iliyobaki kwenye pampu isiyosafishwa vizuri, inaweza kusababisha dalili za ajabu.
Dawa za jamii ya 2,4-D na dawa nyingine za homoni husababisha majani kujikunja kama kikombe, shina kupinda, mishipa ya majani kuwa sambamba badala ya matawi, na matunda kupata umbo lisilo la kawaida. Nyanya, pamba, alizeti na mizabibu ni nyeti sana.
Dawa za jamii ya glyphosate iliyopeperuka husababisha njano na kudumaa kwa ukuaji mpya, mara nyingi ikianzia kwenye ncha.
Kidokezo cha kutofautisha: athari ya dawa hufuata mpangilio wa kunyunyizia. Ni kali upande unaoelekea shamba lililonyunyiziwa, hupungua unaposogea mbali, na huathiri aina zote za mimea nyeti katika njia hiyo, ikiwemo magugu na miti ya kando.
Pampu moja isitumike kwa dawa ya magugu na kwa dawa ya kuvu au wadudu. Hata baada ya kuosha, mabaki ya dawa za homoni yanaweza kubaki kwenye mipira na kuathiri mazao nyeti. Weka pampu maalum kwa dawa za magugu na iandike alama ya kudumu.
Mtiririko wa maswali ya kutofautisha
Unapofika shambani na kukuta tatizo, fuata mtiririko huu kabla ya kupendekeza chochote:
- Je, tatizo linaenea kutoka kitovu au lipo kwa usawa? Usawa unaelekeza kwenye lisilo la kuambukiza.
- Je, mimea ya jamii nyingine na magugu vimeathirika pia? Ndiyo, inaelekeza kwenye lisilo la kuambukiza.
- Je, kuna ishara yoyote ya kimelea? Hakuna, inaongeza uwezekano wa lisilo la kuambukiza.
- Dalili zilianzia majani ya chini au ya juu? Hii inaelekeza aina ya upungufu.
- Kuna nini kilitokea wiki mbili zilizopita? Mvua kubwa, ukame, mbolea, dawa, au kupalilia?
- Mpaka wa eneo lililoathirika unafuata nini? Mteremko, aina ya udongo, mstari wa mashine?
- Ukiweka maji au mbolea kwenye mimea michache ya majaribio, kuna mabadiliko baada ya wiki mbili?
Maswali haya saba yanachukua dakika chache lakini yanaweza kuokoa gharama ya dawa isiyohitajika na, muhimu zaidi, yanaweza kuepusha kurudia kosa lilelile msimu ujao.
Muhtasari wa sura
- Matatizo yasiyo ya kuambukiza hayaenei, huathiri jamii zote za mimea, na hayana ishara za vimelea.
- Madini yanayohama huonyesha dalili majani ya chini; yasiyohama huonyesha majani machanga.
- Blossom end rot mara nyingi ni tatizo la usambazaji wa maji, si upungufu wa kalisiamu udongoni.
- Maji yaliyotuama huua mizizi kwa kukosa hewa na kufungua mlango kwa Pythium.
- Athari za dawa za magugu hufuata mpangilio wa kunyunyizia na huathiri mimea yote nyeti njiani.
- Mtiririko wa maswali saba hutofautisha chanzo kabla ya kutumia fedha kwenye dawa.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Shamba lina eneo lenye mimea ya njano, na magugu katika eneo hilohilo pia ni ya njano. Hitimisho lako?
- Majani ya chini ya mahindi yana njano yenye umbo la V kuanzia ncha. Chanzo kipi kinaongoza?
- Eleza kwa nini kumwagilia bila mpangilio kunaweza kusababisha kuoza kwa ncha ya nyanya.
- Mkulima wa nyanya anaona majani yamejikunja kama kikombe na shina limepinda, na miti ya kando ya shamba ina dalili kama hizo. Chanzo?
- Taja sifa mbili zinazotofautisha kunyauka kwa ukame na kunyauka kwa ugonjwa wa mishipa.
Majibu
- Uwezekano mkubwa ni tatizo lisilo la kuambukiza kama maji yaliyotuama, chumvi au upungufu wa lishe. Vimelea vingi huchagua jamii fulani ya mimea, kwa hiyo magugu ya jamii tofauti kuathirika sawa kunaelekeza kwenye udongo au maji.
- Upungufu wa nitrojeni. Nitrojeni ni kirutubisho kinachohama, kwa hiyo dalili huanza majani ya zamani, na umbo la V kutoka ncha kuelekea shina ni sifa ya kipekee ya mahindi.
- Kalisiamu husafiri na maji kupitia mfumo wa xylem. Maji yakiwa mengi kisha kidogo ghafla, usafirishaji huvurugika na tunda linalokua kwa kasi hukosa kalisiamu kwenye ncha yake, sehemu iliyo mbali zaidi na mfumo wa maji. Tishu hufa na kuwa nyeusi.
- Dalili hizi ni tabia ya dawa za magugu za jamii ya homoni kama 2,4-D iliyopeperuka. Ushahidi unaothibitisha ni kwamba mimea ya jamii tofauti kabisa, ikiwemo miti ya kando, imeathirika, na athari inafuata mwelekeo kutoka chanzo cha kunyunyizia.
- Kunyauka kwa ukame huathiri shamba lote au eneo lote kwa usawa na hupona baada ya kumwagilia au mvua. Kunyauka kwa ugonjwa wa mishipa huathiri mimea michache iliyotawanyika, mara nyingi huanza upande mmoja wa mmea, na haiponi kwa maji; pia ukikata shina unaona rangi ya kahawia ndani.
Marejeo ya kuaminika
- Bergmann, W. Nutritional Disorders of Plants. Gustav Fischer.
- Agrios, G. N. (2005). Plant Pathology, sura ya magonjwa yasiyo ya kuambukiza.
- FAO. Miongozo ya usimamizi wa chumvi kwenye maeneo ya umwagiliaji.
- Marschner, P. Mineral Nutrition of Higher Plants, toleo la 3.
