Magonjwa ya Alizeti, Ufuta, Pamba na Tumbaku
Mazao ya biashara ambapo ubora huamua bei, kwa hiyo ugonjwa mdogo unaweza kugharimu sana.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutambua magonjwa makuu ya alizeti, ufuta, pamba na tumbaku.
- Kuelewa nafasi ya mzunguko wa mazao katika mazao haya.
- Kutofautisha magonjwa ya mishipa na matatizo ya maji.
- Kujua athari ya magonjwa kwenye ubora na bei.
Magonjwa ya alizeti
Alizeti imekua kwa kasi Tanzania, hasa Dodoma, Singida, Manyara na Iringa, kwa sababu ya mahitaji ya mafuta ya kula. Magonjwa yake mengi huhusiana na mzunguko wa mazao.
Kutu ya alizetiSunflower Rust (Puccinia helianthi)
Dalili za awali na za hatua za juu
Vidoti vidogo vya rangi ya kutu-kahawia huonekana chini ya jani kwanza, kisha pande zote mbili. Vidoti hupasuka na kutoa poda inayopakaa mkononi.
Uambukizi mkali husababisha majani kukauka mapema. Mmea hudhoofika, kichwa cha alizeti hubaki kidogo, na mbegu hazijai vizuri, jambo linalopunguza kiwango cha mafuta.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya alizeti na alizeti ya kujitokeza.
Spora hubebwa na upepo. Mzunguko hukamilika ndani ya wiki mbili katika hali nzuri.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kutu hutoa poda inayopakaa. Alternaria hutoa madoa yenye pete zilizopangwa. Downy mildew hutoa njano juu ya jani na utando mweupe chini bila poda.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kupaka poda mkononi ni kipimo cha kutosha.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Weka mzunguko wa mazao wa angalau misimu miwili.
- Ondoa mabaki na alizeti ya kujitokeza.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fuatilia kuanzia kutoa maua.
- Fungicide inaweza kutumika kwa mazao ya biashara. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki baada ya kuvuna.
- Kupanda alizeti mfululizo kwa sababu ni zao la fedha.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Ustahimilivu, mzunguko wa mazao, kuondoa mabaki, na fungicide ya wakati kwa mazao ya biashara.
Ukungu wa chini wa alizetiSunflower Downy Mildew (Plasmopara halstedii)
Dalili za awali na za hatua za juu
Mimea michanga iliyoathirika hudumaa sana na majani hupata njano inayoanzia kwenye shina na kuenea kando ya mishipa mikubwa. Chini ya jani, utando mweupe wa pamba huonekana wakati wa unyevu wa asubuhi.
Mmea hubaki mfupi na mnene, majani husongamana, na kichwa cha alizeti kinaweza kuangalia juu badala ya chini na kutokuwa na mbegu. Mimea iliyoambukizwa mapema hufa au haitoi mavuno.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kimelea huishi udongoni kwa miaka kadhaa kwa spora ngumu na kwenye mbegu.
Zoospora huogelea kwenye maji ya udongoni na kuingia kwenye mizizi ya mimea michanga. Maambukizi hutokea zaidi katika wiki mbili za kwanza.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Downy mildew hutoa utando mweupe chini ya jani na kudumaa. Kutu hutoa poda. Upungufu wa nitrojeni hutoa njano ya usawa bila utando.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Utando mweupe chini ya jani asubuhi ni ushahidi wa uhakika. Weka jani kwenye mfuko wenye unyevu kwa masaa 12 ili utando uonekane.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa na iliyotibiwa kwa dawa inayolenga oomycetes.
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Weka mzunguko wa mazao wa miaka mitatu au zaidi.
- Panda kwenye matuta na hakikisha mifereji inafanya kazi.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea iliyodumaa mapema na uichome.
- Epuka umwagiliaji wa kupita kiasi katika wiki za kwanza.
- Kunyunyizia baada ya dalili hakuna faida; maambukizi hutokea kupitia mizizi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki. Usitumie mbegu kutoka shamba lililoathirika.
- Kupanda kwenye sehemu za chini zinazotuama maji.
- Kutumia mbegu ya kuokoa bila kutibu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mbegu iliyotibiwa, aina inayostahimili, mzunguko mrefu, na mifereji mizuri. Ugonjwa huu hudhibitiwa kabla ya kupanda, si baada.
Kuoza kwa kichwa na shinaSclerotinia Head and Stalk Rot
Dalili za awali na za hatua za juu
Kwenye shina, sehemu ya rangi ya krimu au kahawia iliyolowa maji huonekana, na baadaye shina hupasuka na kuvunjika. Ndani ya shina unaona utando mweupe wa pamba na vidonge vigumu vyeusi vyenye ukubwa wa punje ya mtama.
Kwenye kichwa, kuoza huanza nyuma na kuenea, kichwa kikawa laini na chenye utando mweupe. Mbegu hushindwa kujaa au huanguka.
Mzunguko na namna ya kuenea
Vidonge vyeusi (sclerotia) huishi udongoni kwa miaka mitano hadi minane.
Vidonge huota na kutoa vikombe vidogo vinavyotoa spora zinazobebwa na upepo hadi kwenye maua yaliyokufa, ambapo kuvu huanzia.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Sclerotinia hutoa utando mweupe wa pamba na vidonge vyeusi ndani ya shina. Kuoza kwa Rhizopus hutoa utando mweusi bila vidonge vigumu. Uharibifu wa ndege huacha mbegu zilizoliwa.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Vidonge vyeusi vigumu ndani ya shina au kichwa ni ushahidi wa uhakika.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Weka mzunguko wa miaka minne au zaidi ukiepuka maharage, kabichi, karoti na alizeti.
- Punguza msongamano ili kuruhusu hewa.
- Epuka umwagiliaji wa kupita kiasi wakati wa kutoa maua.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea iliyoathirika pamoja na vidonge na uichome; usiache shambani.
- Epuka nitrojeni ya kupita kiasi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki na vidonge. Chagua mbegu; vidonge vinaweza kuchanganyika na mbegu na kusambazwa.
- Kuzungusha alizeti na maharage au kabichi, mazao yanayoshiriki kimelea kilekile.
- Kuacha mabaki yenye vidonge shambani.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mzunguko mrefu unaoepuka mazao mwenyeji, nafasi ya kutosha, kuondoa mimea iliyoathirika, na kuchagua mbegu ili vidonge visisambazwe.
Magonjwa ya ufuta
Ufuta ni zao muhimu la mauzo nje, hasa Mtwara, Lindi, Pwani na Dodoma. Magonjwa yake makuu yanahusiana na unyevu na afya ya udongo.
Baka la bakteria la ufutaSesame Bacterial Blight (Pseudomonas)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa madogo ya majimaji yenye pembe huonekana kwenye majani, yakizuiliwa na mishipa. Madoa hubadilika kuwa ya kahawia hadi meusi yenye halo nyembamba ya njano.
Madoa yakiungana, majani hukauka na kudondoka. Kwenye mashina, michirizi ya kahawia hutokea. Mmea hupoteza majani na maganda hubaki machache.
Mzunguko na namna ya kuenea
Bakteria huishi kwenye mbegu na mabaki.
Kuenea hutokea kwa matone ya mvua na upepo. Milipuko hufuata mvua za upepo.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Baka la bakteria hutoa madoa yenye pembe ya majimaji. Alternaria hutoa madoa ya duara yenye pete. Upungufu wa madini hutoa njano bila mpaka.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Mwonekano wa majimaji na madoa yenye pembe vinaelekeza; kipimo cha mtiririko kwenye maji kinaweza kutumika kwa mashina.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa au kutoka mashamba yasiyokuwa na dalili.
- Weka mzunguko wa mazao.
- Ondoa mabaki ya ufuta.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Usifanye kazi shambani wakati majani ni mabichi.
- Panda kwa nafasi inayoruhusu hewa.
- Hakuna dawa inayotibu; dawa za shaba zinaweza kupunguza kuenea kwa uso.
Udhibiti baada ya kuvuna
Vuna kwenye ukavu. Chagua mbegu kutoka mimea yenye afya.
- Kutumia mbegu ya kuokoa kutoka shamba lililoathirika.
- Kutumia dawa ya kuvu kwa ugonjwa wa bakteria.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mbegu safi, mzunguko, nafasi ya kutosha, na kuepuka kufanya kazi wakati wa unyevu.
Kunyauka na kuoza mizizi ya ufutaSesame Wilt and Charcoal Rot (Macrophomina)
Dalili za awali na za hatua za juu
Mmea hunyauka ghafla wakati wa kujaza maganda, mara nyingi baada ya kipindi cha ukame. Majani hukauka lakini hubaki yameshikamana.
Ukikwangua ngozi ya shina karibu na ardhi, unaona vidoti vidogo vyeusi kama vumbi la mkaa ndani ya tishu. Mizizi huwa ya kahawia na dhaifu.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi udongoni kwa miaka mingi kwa vidonge vidogo vyeusi.
Hushambulia mimea iliyodhoofishwa na ukame na joto. Mmea usiokuwa na msongo mara nyingi hustahimili.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Charcoal rot hutoa vidoti vyeusi kama mkaa ndani ya shina. Mnyauko wa bakteria hutoa mtiririko wa maziwa. Ukame peke yake hupona kwa maji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kukwangua shina na kuona vumbi jeusi ndani ni ushahidi wa kutosha.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Weka mzunguko wa mazao.
- Ongeza mabaki ya viumbe ili kuboresha uwezo wa udongo kushikilia maji.
- Panda kwa wakati ili kujaza maganda kusiendane na ukame mkali.
- Epuka msongamano wa juu unaoongeza ushindani wa maji.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Hakikisha maji ya kutosha katika hatua ya kujaza maganda ikiwa umwagiliaji upo.
- Hakuna dawa inayofaa; hatua ni za kupunguza msongo.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki.
- Kupanda kwa msongamano mkubwa kwenye udongo mwepesi wenye maji kidogo.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Kupunguza msongo wa ukame ndiyo msingi: wakati sahihi wa kupanda, msongamano unaofaa, mabaki ya viumbe na mzunguko wa mazao.
Magonjwa ya pamba
Pamba hulimwa hasa Kanda ya Ziwa: Simiyu, Shinyanga, Mwanza, Geita, Mara na Tabora. Ubora wa nyuzi huathiriwa moja kwa moja na magonjwa ya majani na maganda.
Baka la bakteria la pambaBacterial Blight / Angular Leaf Spot (Xanthomonas)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa madogo ya majimaji yenye pembe huonekana kwenye majani, yakizuiliwa na mishipa. Madoa haya huonekana wazi ukiangalia jani kuelekea mwangaza.
Madoa hubadilika kuwa meusi na kuenea kando ya mishipa mikubwa, hali inayoitwa blight ya mishipa. Kwenye maganda, madoa ya duara ya majimaji hutokea na baadaye ganda huoza, nyuzi zikibadilika rangi na kupoteza thamani.
Mzunguko na namna ya kuenea
Bakteria huishi kwenye mbegu, hasa kwenye nyuzi fupi zilizobaki, na kwenye mabaki.
Kuenea hutokea kwa mvua ya upepo na matone yanayorushika.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Baka la bakteria hutoa madoa ya majimaji yenye pembe. Alternaria hutoa madoa ya duara yenye pete. Uharibifu wa wadudu huacha mashimo yaliyotafunwa.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kuangalia jani kuelekea mwangaza kunaonyesha madoa ya majimaji wazi. Kipimo cha mtiririko kwa mashina.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa na iliyotibiwa; mbegu ndicho chanzo cha msingi.
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Ondoa na choma mabaki ya pamba baada ya kuvuna.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Usifanye kazi shambani wakati majani ni mabichi.
- Weka mzunguko wa mazao.
- Hakuna dawa inayotibu; dawa za shaba zinaweza kupunguza kuenea kwa uso pekee.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa na choma mabaki ya pamba; hii ni sharti la kisheria katika baadhi ya maeneo ya uzalishaji wa pamba Tanzania kwa ajili ya kudhibiti wadudu na magonjwa.
- Kutumia mbegu isiyotibiwa.
- Kuacha mabaki ya pamba shambani baada ya msimu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mbegu iliyotibiwa, aina inayostahimili, kuondoa na kuchoma mabaki, na kuepuka kufanya kazi wakati wa unyevu.
Mnyauko wa Fusarium wa pambaCotton Fusarium Wilt
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani ya chini hupata njano kati ya mishipa, kisha hukauka na kudondoka. Kunyauka mara nyingi huanza upande mmoja wa mmea.
Ukikata shina kwa urefu, unaona rangi ya kahawia hadi nyeusi kwenye mishipa. Mmea hudumaa na maganda huwa machache na madogo. Mabaka shambani hupanuka mwaka hadi mwaka.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi udongoni kwa miaka mingi kwa spora ngumu.
Huingia kupitia mizizi, hasa kupitia majeraha yanayotengenezwa na nematoda. Ndiyo maana kudhibiti nematoda hupunguza ugonjwa huu sana.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Mnyauko wa Fusarium hutoa rangi ya kahawia kwenye mishipa bila utomvu. Mnyauko wa bakteria hutoa mtiririko. Ukame hutoa kunyauka kwa usawa unaopona kwa maji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Rangi ya mishipa ndani ya shina ni ushahidi wa nguvu. Chunguza pia mizizi kwa vinundu vya nematoda.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Weka mzunguko wa mazao na dhibiti nematoda kwa mazao yasiyowafaa.
- Ongeza mabaki ya viumbe.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Epuka kujeruhi mizizi wakati wa kupalilia.
- Ng’oa mimea yenye dalili pamoja na mizizi.
- Hakuna dawa ya kunyunyizia inayofaa.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa na choma mabaki.
- Kupuuza nematoda wakati ndio wanaofungua mlango kwa kuvu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, mzunguko unaopunguza nematoda, afya ya udongo, na kuepuka majeraha ya mizizi.
Magonjwa ya tumbaku
Tumbaku hulimwa Tabora, Ruvuma, Katavi, Iringa na Chunya. Ni zao lenye thamani kubwa ambapo ubora wa jani huamua bei, kwa hiyo hata madoa machache yana gharama.
Mnyauko wa bakteria wa tumbakuGranville Wilt (Ralstonia solanacearum)
Dalili za awali na za hatua za juu
Mmea hunyauka upande mmoja kwanza, majani yakiwa bado ya kijani. Baadaye mmea mzima hunyauka.
Ukikata shina, unaona rangi ya kahawia kwenye mishipa, na utomvu mweupe wa maziwa hutoka. Mizizi huoza na kuwa nyeusi.
Mzunguko na namna ya kuenea
Bakteria huishi udongoni miaka mingi na kwenye magugu ya jamii ya nyanya.
Huingia kupitia majeraha ya mizizi. Maji, udongo na zana husambaza.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Mnyauko wa bakteria hutoa mtiririko wa maziwa na majani hubaki ya kijani. Black shank (oomycete) hutoa shina jeusi lililodidimia karibu na ardhi na ndani ya shina kuna tabaka kama sarafu. Ukame hupona kwa maji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kipimo cha mtiririko kwenye glasi ya maji ni cha uhakika.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia miche kutoka vitalu safi vilivyotibiwa.
- Epuka kupanda kwenye mashamba yenye historia ya mnyauko wa nyanya au viazi.
- Weka mzunguko mrefu na nafaka.
- Tibu udongo wa kitalu kwa joto la jua (solarization).
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Epuka kujeruhi mizizi wakati wa kupalilia.
- Ng’oa mimea yenye dalili pamoja na udongo wake.
- Safisha zana na viatu; hakuna dawa inayotibu.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki na mizizi.
- Kuandaa kitalu kwenye udongo uliotumika kwa nyanya au viazi.
- Kutumia maji ya umwagiliaji kutoka shamba lililoathirika.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Kitalu safi, mzunguko mrefu, kuepuka mashamba yenye historia, usafi wa zana na maji. Udhibiti ni wa kuzuia pekee.
Virusi vya batobato ya tumbakuTobacco Mosaic Virus (TMV)
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani huonyesha vipande vipande vya kijani giza na kijani hafifu vyenye mpaka usio wazi. Sehemu za kijani giza mara nyingi huvimba kidogo.
Majani yanaweza kujikunja na kuwa na umbo lisilo la kawaida. Mmea hudumaa kiasi, na ubora wa jani hushuka sana, jambo lenye athari ya moja kwa moja kwenye bei.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi ni imara sana; vinaweza kubaki hai kwenye mabaki makavu, kwenye tumbaku iliyosindikwa, na kwenye zana kwa miezi au miaka.
Huenea kwa mguso: mikono ya wafanyakazi, nguo, zana, na wakati wa kuhamisha miche.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
TMV hutoa vipande vipande vyenye uvimbe. Upungufu wa madini hutoa njano ya usawa. Athari ya dawa ya magugu hufuata mpangilio wa kunyunyizia.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Dalili zinaelekeza; uthibitisho ni kwa ELISA.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Anzisha kitalu mbali na mashamba ya zamani.
- Weka sheria ya kutokutumia tumbaku wakati wa kushughulikia miche.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Wafanyakazi wanawe mikono kwa sabuni kabla ya kugusa miche.
- Safisha zana kwa dawa ya kuua vijidudu.
- Ng’oa mimea yenye dalili mapema na uikate mbali na wengine.
- Hakuna dawa inayotibu virusi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki. Safisha vifaa vyote vya kitalu kabla ya msimu ujao.
- Kuruhusu wafanyakazi wanaotumia tumbaku kushika miche bila kunawa.
- Kutumia vifaa vya kitalu vya msimu uliopita bila kusafisha.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Usafi wa mikono na zana ndiyo msingi kwa ugonjwa huu, tofauti na magonjwa mengine mengi. Ongeza aina inayostahimili, kitalu safi na kuondoa mimea yenye dalili.
Muhtasari wa sura
- Ukungu wa chini wa alizeti huingia kupitia mizizi ya mimea michanga; udhibiti ni kabla ya kupanda.
- Sclerotinia hutengeneza vidonge vinavyoishi udongoni miaka mingi; mzunguko lazima uepuke maharage na kabichi.
- Charcoal rot ya ufuta hushambulia mimea iliyodhoofishwa na ukame; kupunguza msongo ndiyo udhibiti.
- Baka la bakteria la pamba husafiri kwenye mbegu; kutibu mbegu na kuchoma mabaki ni hatua kuu.
- Mnyauko wa Fusarium wa pamba huwezeshwa na nematoda; kudhibiti nematoda hupunguza ugonjwa.
- TMV huenea kwa mguso wa binadamu, si wadudu; usafi wa mikono ndiyo hatua muhimu zaidi.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Kwa nini kuzungusha alizeti na maharage si mzunguko mzuri?
- Ufuta unanyauka ghafla baada ya kipindi cha ukame. Ni nini na hatua gani?
- Kwa nini wafanyakazi wa tumbaku hawaruhusiwi kutumia tumbaku wakati wa kushughulikia miche?
- Alizeti michanga imedumaa na ina utando mweupe chini ya majani asubuhi. Ni nini na kwa nini kunyunyizia hakusaidii?
Majibu
- Kwa sababu Sclerotinia sclerotiorum hushambulia mazao yote mawili, pamoja na kabichi na karoti. Vidonge vyake huishi udongoni miaka mitano hadi minane, kwa hiyo kupanda zao lingine mwenyeji hakupunguzi idadi ya vidonge. Mzunguko lazima utumie nafaka au mazao yasiyo mwenyeji.
- Uwezekano mkubwa ni charcoal rot inayosababishwa na Macrophomina. Kwangua ngozi ya shina karibu na ardhi; ukiona vidoti vyeusi kama vumbi la mkaa, umethibitisha. Hakuna dawa; hatua ni kupunguza msongo wa ukame kwa wakati sahihi wa kupanda, msongamano unaofaa na kuongeza mabaki ya viumbe.
- Kwa sababu TMV hubaki hai kwenye tumbaku iliyosindikwa na inaweza kuhamishwa kwa mikono kwenda kwenye miche. Virusi hivi huenea kwa mguso wa kimitambo pekee, bila wadudu, kwa hiyo mikono ya binadamu ndiyo njia kuu ya kuenea.
- Ni ukungu wa chini wa alizeti unaosababishwa na Plasmopara halstedii. Kunyunyizia hakusaidii kwa sababu maambukizi hutokea kupitia mizizi katika wiki mbili za kwanza, na kimelea kiko ndani ya mmea mzima. Udhibiti ni mbegu iliyotibiwa, aina inayostahimili, mzunguko na mifereji mizuri.
Marejeo ya kuaminika
- TARI Ilonga na Ukiriguru. Miongozo ya magonjwa ya alizeti, ufuta na pamba.
- Bodi ya Pamba Tanzania. Kanuni za usafi wa mashamba na uangamizaji wa mabaki.
- Gulya, T. na wenzake. Sunflower diseases. Sunflower Technology and Production, ASA.
- Shew, H. D. na Lucas, G. B. Compendium of Tobacco Diseases. APS Press.
