Afya ya Mmea, Maana ya Ugonjwa na Kutofautisha na Matatizo Mengine
Kabla hujatibu, lazima ujue kama kweli ni ugonjwa. Sura hii inakupa vigezo vya kutofautisha.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kueleza maana ya afya ya mmea na ugonjwa kwa lugha ya kitaalamu.
- Kutofautisha kati ya dalili na ishara.
- Kutofautisha ugonjwa na jeraha, upungufu wa virutubisho na uharibifu wa wadudu.
- Kuelewa dhana ya kizingiti cha hasara ya kiuchumi.
- Kutumia mpangilio wa dalili shambani kama kidokezo cha chanzo.
Afya ya mmea ni nini
Mmea wenye afya ni ule unaotekeleza shughuli zake zote za kimaumbile kwa kiwango kinachotarajiwa kwa aina yake, umri wake na mazingira yake. Shughuli hizo ni pamoja na kufyonza maji na madini kutoka udongoni, kusafirisha maji hadi majani, kutengeneza chakula kwa njia ya usanisinuru, kusafirisha chakula hicho kwenda sehemu zinazokua au kuhifadhi, kukua, kutoa maua na kuzaa.
Ugonjwa hutokea pale mchakato mmoja au zaidi kati ya hii unapovurugwa kwa kiwango kinachoathiri hali ya mmea. Kwa hiyo ugonjwa si doa kwenye jani. Doa ni matokeo yanayoonekana. Ugonjwa ni mvurugiko wa utendaji unaoendelea.
Neno muhimu hapa ni kuendelea. Ugonjwa ni mchakato, si tukio. Unaanza kwa maambukizi, unapita hatua ya kuota na kuenea ndani ya tishu, kisha unaonyesha dalili, na unaendelea hadi kufikia hali fulani. Hii inatofautisha ugonjwa na majeraha ambayo hutokea mara moja na kisha kusimama.
Ufafanuzi wa kitaalamu wa ugonjwa
Katika taaluma hii, ugonjwa wa mmea unafafanuliwa kama mfululizo wa athari zinazoonekana kwenye seli na tishu za mmea kutokana na kuwepo kwa kisababishi kinachoendelea kutenda, na ambazo husababisha mabadiliko ya umbo, utendaji au uzalishaji wa mmea.
Maneno matatu ndani ya ufafanuzi huu yanabeba uzito. Neno mfululizo linaonyesha kwamba ugonjwa unaendelea. Neno kisababishi kinachoendelea kutenda linatofautisha ugonjwa na jeraha la muda mfupi. Neno mabadiliko ya utendaji linaonyesha kwamba tatizo si la urembo bali la kazi ya mmea.
Kwa hiyo, mmea uliokatwa jani na jembe una jeraha, si ugonjwa. Mmea unaokabiliwa na kuvu anayeendelea kutoa vimeng’enya vya kuvunja seli una ugonjwa. Tofauti hii ina umuhimu wa kiuamuzi: jeraha halihitaji dawa, ugonjwa unaweza kuhitaji hatua.
Tofauti kati ya dalili na ishara
Hii ni tofauti ambayo wataalamu wanaitilia mkazo, na ni muhimu sana wakati wa kufanya utambuzi.
Dalili (symptom) ni mabadiliko yanayoonekana kwenye mmea wenyewe kutokana na ugonjwa. Mfano: kunyauka, kudumaa, madoa, njano ya majani, kuoza. Dalili ni jinsi mmea unavyoitikia.
Ishara (sign) ni sehemu ya kimelea chenyewe inayoonekana kwa macho au kwa kioo cha kukuza. Mfano: unga mweupe wa kuvu wa ukungu (powdery mildew), poda ya rangi ya kutu, utando wa kuvu, mabaka ya utomvu wa bakteria yanayotoka kwenye shina, au vinundu vya nematoda kwenye mizizi. Ishara ni kimelea kikijionyesha.
Umuhimu wa vitendo ni huu: ishara hutoa uthibitisho wa moja kwa moja zaidi kuliko dalili. Magonjwa ya virusi kwa mfano hayana ishara zinazoonekana kwa macho kabisa, kwa sababu virusi hawana miili inayoonekana. Ndiyo maana magonjwa ya virusi ni magumu zaidi kuthibitisha bila kipimo cha maabara.
| Zao | Dalili (mmea unavyoitikia) | Ishara (kimelea kinachoonekana) |
|---|---|---|
| Mahindi | Michirizi ya njano kwenye majani | Poda ya rangi ya kutu ikipakaa mkononi (kutu ya kawaida) |
| Nyanya | Majani ya chini kunyauka upande mmoja | Hakuna ishara ya nje; ukikata shina unaona rangi ya kahawia kwenye mishipa |
| Muhogo | Majani ya vipande vipande na rangi mchanganyiko | Hakuna ishara; ni virusi, huthibitishwa kwa dalili na kipimo |
| Maharage | Madoa ya duara yenye pete kwenye majani | Vinyweleo vyeusi vidogo katikati ya doa (anthracnose) |
| Kabichi | Majani ya njano yenye umbo la V kutoka ukingoni | Mishipa myeusi ndani ya jani; utomvu wa bakteria |
| Ndizi | Jani la mzizi kupinda na kukauka | Utomvu wa manjano ukitoka kwenye shina lililokatwa |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Ugonjwa, jeraha, upungufu na wadudu
Makosa mengi ya gharama shambani hutokana na kuchanganya makundi haya manne. Mkulima anayenunua dawa ya kuvu wakati tatizo ni upungufu wa madini amepoteza fedha na muda, na tatizo linaendelea.
Jeraha (injury) hutokea mara moja: mvua ya mawe, upepo mkali, jembe, mifugo, moto, au dawa ya magugu iliyopeperushwa. Sifa yake kuu ni kwamba halienei baada ya tukio. Jani lililopigwa na mvua ya mawe leo halitaongeza mashimo wiki ijayo. Pia mara nyingi hufuata mwelekeo wa tukio, kwa mfano upande mmoja wa mmea unaoelekea upepo.
Upungufu wa virutubisho hufuata sheria za usafirishaji wa madini ndani ya mmea. Madini yanayohama kwa urahisi ndani ya mmea, kama nitrojeni, fosforasi, potasiamu na magnesiamu, huonyesha dalili kwenye majani ya zamani kwanza, kwa sababu mmea huyahamisha kwenda majani machanga. Madini yasiyohama kwa urahisi, kama kalisiamu, boroni, chuma, zinki na salfa, huonyesha dalili kwenye majani machanga na sehemu za ncha kwanza.
Uharibifu wa wadudu mara nyingi huacha ushahidi wa moja kwa moja: kinyesi cha wadudu, mashimo ya kuingilia, njia zilizochimbwa ndani ya jani, utando, au wadudu wenyewe. Ukingo wa uharibifu wa wadudu mara nyingi si laini; umetafunwa. Ukingo wa doa la ugonjwa mara nyingi ni laini na wenye mpaka unaoonekana.
| Kigezo | Ugonjwa wa kuambukiza | Upungufu wa virutubisho | Jeraha | Wadudu |
|---|---|---|---|---|
| Mpangilio shambani | Mabaka; huanzia sehemu moja na kuenea | Sawa shamba zima au kufuata udongo | Hufuata mwelekeo wa tukio | Mabaka au kando za shamba |
| Mwenendo kwa muda | Huongezeka wiki hadi wiki | Husimama au hubadilika kwa mbolea | Husimama baada ya tukio | Huongezeka wadudu wakiwepo |
| Mpaka wa dalili | Mara nyingi wenye mpaka au pete | Mabadiliko ya taratibu | Mkali, wa ghafla | Umetafunwa, si laini |
| Ishara zinazoonekana | Kuvu, utomvu, vinundu | Hakuna | Hakuna | Kinyesi, mashimo, utando |
| Mimea mingine ya jamii nyingine | Mara nyingi haiathiriki | Huathirika pia | Huathirika pia | Hutegemea aina ya mdudu |
| Jibu kwa hatua | Hupungua kwa kuondoa chanzo | Hurekebishika kwa lishe | Hakuna hatua ya kurekebisha | Hupungua wadudu wakidhibitiwa |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Mkulima wa mpunga Kilombero aliona majani ya njano na akanunua dawa ya kuvu mara tatu bila mafanikio. Uchunguzi ulionyesha kwamba njano ilianzia sehemu za chini za shamba zilizotuama maji, ilikuwa sawa ndani ya kila eneo, na haikuwa na madoa yenye mpaka. Tatizo lilikuwa ukosefu wa hewa kwenye mizizi kutokana na maji yaliyosimama muda mrefu. Gharama ya dawa tatu ilipotea kwa sababu hatua ya kwanza ya utambuzi iliruka.
Kizingiti cha hasara ya kiuchumi
Si kila dalili inahitaji hatua. Dhana ya kizingiti cha hasara ya kiuchumi (economic threshold) inasema kwamba hatua ya udhibiti inafaa tu pale gharama yake inapokuwa chini ya thamani ya mazao yatakayookolewa.
Kwa mfano, madoa machache kwenye majani ya chini ya mahindi wiki mbili kabla ya kuvuna hayana athari yoyote kwenye mavuno, kwa sababu punje tayari zimeshajaa. Madoa yaleyale yakionekana wakati wa kutoa maua ni suala tofauti kabisa, kwa sababu majani ya juu ndiyo yanayolisha punje zinazojaa.
Vigezo vinne vinapaswa kupimwa kabla ya kuamua kunyunyizia: hatua ya ukuaji wa mmea, asilimia ya majani yaliyoathirika hasa majani ya juu, utabiri wa hali ya hewa kwa wiki zijazo, na thamani ya zao sokoni. Ikiwa mvua imeisha na hali ni kavu, ugonjwa mwingi wa kuvu hausongi mbele na kunyunyizia huwa hasara.
Kwa mazao ya thamani kubwa kama nyanya au maua, kizingiti huwa chini kwa sababu hata uharibifu mdogo hupunguza bei. Kwa mazao ya thamani ndogo kama mtama wa kaya, kizingiti huwa juu. Hii inaeleza kwa nini ushauri wa jumla wa kunyunyizia bila kuangalia zao na soko ni ushauri hafifu.
Mpangilio shambani kama kidokezo kikuu
Mtaalamu anayeingia shambani hafanyi kitu chochote kwa dakika kadhaa za kwanza isipokuwa kuangalia mpangilio. Anasimama pembezoni, anaangalia shamba zima, kisha anaingia ndani.
Mpangilio wa mabaka ya duara yanayoongezeka unaelekeza kwenye kitu kinachoenea kutoka kwenye kitovu: kuvu wa udongoni, nematoda, au bakteria wanaosafirishwa na maji. Mpangilio wa kando za shamba unaelekeza kwenye kitu kinachoingia kutoka nje: wadudu waenezaji wanaotoka kwenye shamba jirani au magugu.
Mpangilio wa mistari mikamilifu unaelekeza kwenye kitu kilichofanywa na binadamu au mashine: dawa ya magugu, kupanda kwa mbegu tofauti, au mbolea isiyosambaa sawa. Mpangilio wa sehemu za chini za shamba unaelekeza kwenye maji, chumvi au kuvu wanaopenda unyevu.
Mpangilio wa shamba zima kwa usawa mara chache huwa ugonjwa wa kuambukiza isipokuwa kwenye maambukizi yaliyotoka kwenye mbegu au vipando. Mara nyingi huwa lishe, udongo, maji au aina ya mbegu.
Kabla ya kuchukua sampuli, chora ramani ndogo ya shamba kwenye daftari na uweke alama za sehemu zilizoathirika. Ramani hii inagharimu dakika tano lakini mara nyingi ndiyo inayotoa jibu, hasa unapoirudia msimu unaofuata na kuona kama mabaka yamekua au yamehama.
Muhtasari wa sura
- Ugonjwa ni mvurugiko unaoendelea wa utendaji wa mmea, si doa linaloonekana peke yake.
- Dalili ni jinsi mmea unavyoitikia; ishara ni sehemu ya kimelea inayoonekana. Virusi havina ishara.
- Jeraha halienei baada ya tukio; ugonjwa huendelea kuenea.
- Upungufu wa madini yanayohama huanza majani ya zamani; yasiyohama huanza majani machanga.
- Hatua ya udhibiti inafaa tu ikiwa gharama yake ni chini ya thamani ya mazao yanayookolewa.
- Mpangilio wa dalili shambani ni kidokezo cha nguvu zaidi kuliko mwonekano wa jani moja.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Mkulima anaonyesha jani lenye mashimo makali yenye ukingo uliotafunwa. Je, ni ugonjwa au la?
- Eleza kwa nini ugonjwa wa virusi ni mgumu kuthibitisha shambani.
- Majani machanga ya mmea wa nyanya yana njano wakati majani ya chini ni ya kijani. Hii inaelekeza wapi?
- Shamba la maharage lina mabaka mawili ya duara yaliyokuwa madogo mwezi uliopita na sasa yamepanuka. Kigezo gani hiki kinathibitisha?
- Kwa nini kunyunyizia dawa ya kuvu wiki mbili kabla ya kuvuna mahindi mara nyingi ni hasara?
- Taja mipangilio mitatu ya dalili shambani na chanzo kinachoelekezwa na kila mmoja.
Majibu
- Uwezekano mkubwa ni uharibifu wa wadudu, si ugonjwa. Ukingo uliotafunwa na usio laini ni sifa ya wadudu wanaokula tishu. Doa la ugonjwa kwa kawaida huwa na mpaka laini na mara nyingi pete au rangi inayobadilika taratibu.
- Kwa sababu virusi havina ishara zinazoonekana kwa macho wala kwa kioo cha kukuza. Dalili zake kama njano, vipande vipande na kudumaa zinafanana na upungufu wa madini au athari za dawa. Uthibitisho wa uhakika unahitaji vipimo vya maabara kama ELISA au PCR.
- Inaelekeza kwenye upungufu wa madini yasiyohama kwa urahisi ndani ya mmea, kwa mfano chuma, zinki au kalisiamu. Kwa sababu madini haya hayahamishwi kutoka majani ya zamani, upungufu huonekana kwenye ukuaji mpya kwanza.
- Kinathibitisha ugonjwa wa kuambukiza unaoenea kutoka kitovu, si jeraha wala upungufu. Kuongezeka kwa ukubwa kwa muda ni sifa ya kimelea kinachozalisha na kusambaa, mara nyingi kuvu au bakteria wa udongoni.
- Kwa sababu punje tayari zimeshajaa na majani hayahitajiki tena kulisha punje kwa kiwango kikubwa. Gharama ya dawa na kazi hairudishwi na ongezeko lolote la mavuno, na muda wa kusubiri kabla ya kuvuna unaweza kukiukwa.
- Mabaka ya duara yanayopanuka huelekeza kwenye kimelea cha udongoni au nematoda. Dalili za kando za shamba huelekeza kwenye wadudu waenezaji wanaoingia kutoka nje. Mistari mikamilifu huelekeza kwenye kitendo cha binadamu kama dawa ya magugu au mbolea isiyosambaa sawa.
Marejeo ya kuaminika
- Agrios, G. N. (2005). Plant Pathology, toleo la 5. Elsevier Academic Press.
- Schumann, G. L. na D’Arcy, C. J. (2010). Essential Plant Pathology. APS Press.
- Marschner, P. (mhariri). Mineral Nutrition of Higher Plants kwa dalili za upungufu wa madini.
- CABI Plantwise. Miongozo ya utambuzi wa matatizo ya mimea shambani.
