Nguruwe ana vipele vyekundu vya umbo la almasi mgongoni na mabegani. Ni ugonjwa gani, na kwa nini ni rahisi kutambua?

Ni Erysipelas. Vipele vya umbo la almasi ni dalili ya kipekee ya ugonjwa huu isiyofanana na ugonjwa mwingine wowote wa kawaida wa nguruwe, ikiwa rahisi kutambuliwa hata na mfugaji asiye na maabara.

Kwa nini kutibu Pasteurellosis kwa antibiotiki pekee bila kurekebisha hewa bandani hakutoshi?

Kwa sababu bakteria husababishaji hupatikana kwa kawaida kwenye njia ya hewa ya nguruwe wengi wenye afya na hushambulia hasa pale hewa duni na msongamano vinapopunguza kinga ya nguruwe. Bila kurekebisha chanzo hicho, ugonjwa utarudi mara tu dawa itakaposimamishwa.

Kwa nini mfugaji anapaswa kuvaa glavu anaposhughulikia mimba iliyoharibika ya nguruwe?

Kwa sababu Brucellosis, mojawapo ya sababu za kuharibika kwa mimba, ni ugonjwa wa zoonotic unaoweza kuambukiza binadamu kupitia mguso wa moja kwa moja na majimaji ya mimba iliyoharibika. Glavu na unawaji mikono unalinda afya ya mfugaji mwenyewe.

Sura 13 · Ufugaji wa Nguruwe

Magonjwa ya Bakteria ya Nguruwe: Erysipelas, Pasteurellosis na Mengine

Tofauti na ASF, magonjwa haya yanatibika. Lakini matibabu bila utambuzi ni kupoteza fedha.

Malengo ya kujifunza

Baada ya kusoma sura hii, utaweza:

Kutambua magonjwa makuu ya bakteria kwa dalili na uchunguzi.
Kuelewa nafasi na mipaka ya antibiotiki kwa nguruwe.
Kutambua Brucellosis kama hatari kwa binadamu (zoonotic).
Kuchukua hatua za kinga zinazopunguza haja ya dawa.

Erysipelas

Erysipelas ni miongoni mwa magonjwa ya bakteria yanayoathiri nguruwe mara kwa mara Tanzania, na yana chanjo ya kuaminika, tofauti na ASF.

B-01

ErysipelasSwine Erysipelas

KisababishiBakteria Erysipelothrix rhusiopathiae

Umri unaoathirikaUmri wote; hasa miezi 3 hadi 12

Kasi ya kueneaWastani hadi haraka

Vifo vinavyotarajiwaChini kwa aina ya ngozi; juu zaidi kwa aina kali ya ghafla

Dalili unazoziona

Aina ya ghafla (acute): homa ya juu, kukosa hamu ya kula, kulegea, na wakati mwingine kifo cha ghafla bila dalili nyingine.

Aina ya ngozi (classic): vipele vya umbo la almasi au mraba, vyekundu hadi zambarau, vilivyoinuka kidogo juu ya ngozi, hasa shingoni, mgongoni na mabegani. Hii ndiyo dalili ya kipekee inayotambulisha ugonjwa huu kwa urahisi.

Aina sugu: viungo kuvimba na kuchechemea kwa muda mrefu, na kwa nguruwe wa kuzalisha, uvimbe wa moyo unaosababisha kifo cha ghafla baadaye.

Unachokiona ukipasua nguruwe aliyekufa

Kwenye aina ya ghafla, wengu unaweza kuvimba (lakini si mweusi kama ASF), na viungo vya ndani vinaweza kuwa na michubuko ya damu. Kwenye aina ya ngozi, vipele vya umbo la almasi vinaonekana wazi kwenye ngozi.

Namna unavyoenea

Bakteria huyu yupo kwa kawaida kwenye mazingira na hata kwenye tonsili za nguruwe wenye afya; huathiri zaidi wakati wa msongo, mabadiliko ya hali ya hewa, au kinga iliyopungua.

Jinsi ya kuutofautisha na magonjwa yanayofanana

Vipele vya umbo la almasi ni dalili ya kipekee isiyofanana na ugonjwa mwingine wowote wa nguruwe. ASF hutoa ngozi nyekundu-zambarau isiyo na umbo maalum. Upele wa nguruwe (mange) hutoa ngozi nene na kujikuna, si vipele vilivyoinuka.

Kinga

Chanjo ya Erysipelas inapatikana na inapendekezwa kwa majike ya kuzalisha kabla ya kupandisha, kama ilivyoainishwa Sura 10.
Punguza msongo: epuka msongamano, mabadiliko ya ghafla ya hali ya hewa bandani, na usafirishaji usiokuwa wa lazima.

Matibabu

Ugonjwa huu unajibu vizuri kwa antibiotiki, hasa penicillin, ikianzishwa mapema. Dozi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa na uzito wa nguruwe. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa daktari wa mifugo au afisa mifugo wa eneo lako.

Aina ya ghafla inahitaji matibabu ya haraka sana; kuchelewa kunaweza kumaanisha kifo.

Makosa ya kawaida

Kupuuza vipele vya ngozi kwa kudhani ni mzio au mchubuko wa kawaida.
Kuchelewa kutibu aina ya ghafla, ikisababisha vifo visivyo vya lazima.

Hatua za haraka mlipuko ukitokea

Anza matibabu ya antibiotiki mara moja kwa ushauri wa daktari.
Tenga wagonjwa kupunguza msongo zaidi.
Chanja majike ya kuzalisha yaliyobaki kama chanjo inapatikana.

Pasteurellosis na Colibacillosis

B-02

Ugonjwa wa Kupumua wa BakteriaPasteurellosis / Bacterial Pneumonia

KisababishiBakteria Pasteurella multocida na wengine

Umri unaoathirikaWanaokua na wanaonenepeshwa hasa

Kasi ya kueneaWastani; huongezeka kwa msongamano

Vifo vinavyotarajiwaAsilimia 5 hadi 15, huongezeka na maambukizi mengine

Dalili unazoziona

Kukohoa, kupumua kwa shida na haraka, na kutokwa na majimaji puani.

Kukonda licha ya kula, na ukuaji kudumaa kwa wiki kadhaa hata baada ya dalili za wazi kupungua.

Unachokiona ukipasua nguruwe aliyekufa

Mapafu huwa na maeneo ya rangi nyekundu-kijivu iliyovimba (consolidation), tofauti na mapafu ya kawaida yenye rangi ya pinki laini. Utando wa kifua unaweza kuwa na majimaji au utando mzito.

Namna unavyoenea

Hupatikana kwa kawaida kwenye njia ya hewa ya nguruwe wengi wenye afya; husababisha ugonjwa hasa pale hewa duni, msongamano, au maambukizi mengine ya awali (kama virusi) yanapopunguza kinga.

Jinsi ya kuutofautisha na magonjwa yanayofanana

Pasteurellosis hukua kutokana na hewa duni na msongamano, tofauti na FMD inayotoa malengelenge, au ASF/CSF zinazotoa homa ya juu na vifo vya ghafla vingi bila dalili za kupumua pekee.

Kinga

Rekebisha hewa bandani; hii ndiyo hatua yenye athari kubwa zaidi. Punguza msongamano na vumbi.
Epuka kuchanganya makundi ya umri tofauti kwenye nafasi moja.
Chanjo inaweza kupatikana kwa baadhi ya mashamba makubwa; omba ushauri wa afisa mifugo.

Matibabu

Antibiotiki inaweza kupunguza dalili na vifo ikianzishwa mapema. Dozi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa na uzito wa nguruwe. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa daktari wa mifugo au afisa mifugo wa eneo lako.

Matibabu bila kurekebisha hewa duni hayana maana ya kudumu; ugonjwa utarudi.

Makosa ya kawaida

Kutibu mara kwa mara bila kurekebisha hewa duni na msongamano.

Hatua za haraka mlipuko ukitokea

Ongeza hewa bandani mara moja.
Punguza msongamano.
Wasiliana na daktari kwa ushauri wa dawa.

B-03

Maambukizi ya E. coliColibacillosis

KisababishiBakteria Escherichia coli

Umri unaoathirikaWachanga wachanga hasa (siku za kwanza hadi wiki chache)

Kasi ya kueneaHaraka kwa wachanga

Vifo vinavyotarajiwaAsilimia 10 hadi 30 kwa makundi yaliyoathirika ya wachanga

Dalili unazoziona

Kuharisha maji ya rangi ya njano au nyeupe, mara nyingi wachanga wa siku za kwanza hadi wiki mbili za umri.

Wachanga hukonda haraka kwa sababu ya upungufu wa maji mwilini (dehydration), na wanaweza kufa ndani ya siku moja au mbili bila msaada.

Unachokiona ukipasua nguruwe aliyekufa

Utumbo mdogo huvimba na kujaa majimaji; tumbo linaweza kuonekana limevimba.

Namna unavyoenea

Huenea kwa kinyesi kilichochafua matiti ya mama au mazingira ya kizimba kisicho safi. Wachanga wasiopata kolostramu ya kutosha wako hatarini zaidi.

Jinsi ya kuutofautisha na magonjwa yanayofanana

Colibacillosis huathiri wachanga wachanga sana na hutoa kuharisha maji ya haraka, tofauti na minyoo inayochukua wiki kuonyesha madhara au coccidiosis (nadra kwa nguruwe ikilinganishwa na kuku).

Kinga

Hakikisha kila kichanga anapata kolostramu ndani ya masaa mawili ya kwanza (Sura 6).
Safisha na weka dawa kizimba cha kuzalia kabla ya kila mama kuingia.
Weka matiti ya mama safi na kavu.

Matibabu

Elektroliti na maji ya kutosha ni muhimu sana kuzuia kifo cha upungufu wa maji mwilini, pamoja na antibiotiki inayoshauriwa na daktari. Dozi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa na uzito wa nguruwe. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa daktari wa mifugo au afisa mifugo wa eneo lako.

Makosa ya kawaida

Kupuuza kuharisha kidogo kwa kudhani kitajiisha wenyewe; wachanga hufa haraka kwa upungufu wa maji mwilini kuliko watu wazima.

Hatua za haraka mlipuko ukitokea

Toa elektroliti mara moja kwenye maji.
Wasiliana na daktari kwa antibiotiki inayofaa.
Safisha na kausha eneo la kuzalia.

Brucellosis: hatari kwa binadamu

B-04

BrucellosisSwine Brucellosis

KisababishiBakteria Brucella suis

Umri unaoathirikaNguruwe wa kuzalisha hasa

Kasi ya kueneaPolepole

Vifo vinavyotarajiwaVifo vichache moja kwa moja; hasara kuu ni ya uzazi

Dalili unazoziona

Kuharibika kwa mimba, hasa nusu ya pili ya mimba, na wachanga waliokufa au dhaifu wanapozaliwa.

Viungo vya dume kuvimba (orchitis), na dume kushindwa kupandisha vizuri.

Baadhi ya nguruwe hawaonyeshi dalili za wazi licha ya kubeba bakteria.

Unachokiona ukipasua nguruwe aliyekufa

Viungo vya uzazi (kwa jike na dume) vinaweza kuonyesha uvimbe na vidonda. Viungo vingine vinaweza kuwa na uvimbe mdogo mdogo (abscesses).

Namna unavyoenea

Huenea kwa mguso wa moja kwa moja wakati wa kupandisha, kwa mimba iliyoharibika na majimaji yake, na kwa maziwa.

Jinsi ya kuutofautisha na magonjwa yanayofanana

Brucellosis hutofautiana na Parvovirus kwa kuathiri pia viungo vya dume na kutoa uvimbe wa mwili unaoonekana, si tu kuharibika mimba pekee.

Kinga

Nunua nguruwe wa kuzalisha kutoka chanzo kilichothibitishwa hakina Brucellosis.
Epuka kuchanganya kundi lako na nguruwe wa nje wasiokaguliwa.
Ondoa na uchinje (kwa uangalifu wa kina) nguruwe waliothibitishwa kuwa na ugonjwa huu, kwa ushauri wa daktari.

Matibabu

Hakuna tiba ya kuaminika inayoondoa bakteria kabisa kwenye nguruwe walioambukizwa; mara nyingi hupendekezwa kuondoa nguruwe walioathirika kutoka kwenye kundi la kuzalisha. Dozi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa na uzito wa nguruwe. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa daktari wa mifugo au afisa mifugo wa eneo lako.

Makosa ya kawaida

Kuendelea kutumia dume au jike aliyeonyesha kuharibika mimba mara kwa mara kama mzazi bila uchunguzi.

Hatua za haraka mlipuko ukitokea

Wasiliana na daktari wa mifugo kwa uchunguzi wa nguruwe wenye historia ya kuharibika mimba mara kwa mara.

Tahadhari

Brucellosis inaweza kuambukiza binadamu (zoonotic), hasa kwa kugusa majimaji ya kuzaa au mimba iliyoharibika bila kinga (glavu). Daima vaa glavu unaposhughulikia mimba iliyoharibika au uzazi, na nawa mikono vizuri baadaye. Wanawake wajawazito wanapaswa kuepuka kabisa kushughulikia hali hizi.

Jedwali la kulinganisha magonjwa ya bakteria

Kutofautisha magonjwa makuu ya bakteria ya nguruwe
Ugonjwa	Umri hasa	Dalili ya kipekee	Hatari kwa binadamu?
Erysipelas	Miezi 3-12	Vipele vya umbo la almasi	Nadra sana
Pasteurellosis	Wanaokua/kunenepeshwa	Kukohoa, kupumua kwa shida	Hapana
Colibacillosis	Wachanga wachanga	Kuharisha maji ya haraka	Hapana
Brucellosis	Wanaozalisha	Kuharibika mimba; uvimbe wa dume	Ndiyo — zoonotic

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Muhtasari wa sura

Erysipelas hutoa vipele vya kipekee vya umbo la almasi na ina chanjo ya kuaminika.
Pasteurellosis hutokana zaidi na hewa duni na msongamano; rekebisha mazingira kabla ya kutibu.
Colibacillosis huathiri wachanga wachanga sana; elektroliti na maji ni muhimu sawa na antibiotiki.
Brucellosis huathiri uzazi na inaweza kuambukiza binadamu; vaa glavu unaposhughulikia mimba iliyoharibika.
Tofauti na ASF, magonjwa haya ya bakteria yanatibika ikiwa yatatambuliwa mapema.

Maneno muhimu na maana zake

ZoonoticUgonjwa unaoweza kuambukizwa kutoka kwa wanyama kwenda kwa binadamu.

OrchitisUvimbe wa viungo vya uzazi vya dume.

Consolidation (mapafu)Sehemu za mapafu zilizovimba na kupoteza mwonekano wa kawaida kwa maambukizi.

DehydrationUpungufu mkubwa wa maji mwilini, hatari kwa wachanga wanaoharisha.

Maswali ya kujipima

Nguruwe ana vipele vyekundu vya umbo la almasi mgongoni na mabegani. Ni ugonjwa gani, na kwa nini ni rahisi kutambua?
Kwa nini kutibu Pasteurellosis kwa antibiotiki pekee bila kurekebisha hewa bandani hakutoshi?
Kwa nini mfugaji anapaswa kuvaa glavu anaposhughulikia mimba iliyoharibika ya nguruwe?

Majibu

Ni Erysipelas. Vipele vya umbo la almasi ni dalili ya kipekee ya ugonjwa huu isiyofanana na ugonjwa mwingine wowote wa kawaida wa nguruwe, ikiwa rahisi kutambuliwa hata na mfugaji asiye na maabara.
Kwa sababu bakteria husababishaji hupatikana kwa kawaida kwenye njia ya hewa ya nguruwe wengi wenye afya na hushambulia hasa pale hewa duni na msongamano vinapopunguza kinga ya nguruwe. Bila kurekebisha chanzo hicho, ugonjwa utarudi mara tu dawa itakaposimamishwa.
Kwa sababu Brucellosis, mojawapo ya sababu za kuharibika kwa mimba, ni ugonjwa wa zoonotic unaoweza kuambukiza binadamu kupitia mguso wa moja kwa moja na majimaji ya mimba iliyoharibika. Glavu na unawaji mikono unalinda afya ya mfugaji mwenyewe.

Marejeo ya kuaminika

Straw, B. E. na wenzake (wahariri). Diseases of Swine. Wiley-Blackwell.
FAO na WHO. Miongozo ya magonjwa ya zoonotic ya nguruwe.
TVLA na TMDA. Taarifa za dawa za mifugo zilizosajiliwa Tanzania.

Rudi kwenye ukurasa mkuu wa kitabu ↑ Rudi juu