—————

‘Kiswahili kidato cho kwanza

Katika mada hii unatarajiwa kuelewa fasili ya mawasiliano na jinsi mchakato wa mawasiliano

unavyofanyika. Utaelewa dhana ya lugha na vipengele muhimu vinavyokamilisha fasili ya lugha.

Utaelewa dhima kuu za lugha, matumizi na umuhimu wake. Vilevile katika mada hii utajifunza

jjuu ya lafudhi na matamshi mbalimbali ya watumiaji wa lugha ya Kiswahili

Mawasiliano ni mchakato wa kuhawilisha taarifa kwa njia ya ubadilishanaji wa mawazo, hisia,

malengo, tabia, matarajio; ‘mitazamo¥ kupitiay mazungumzo, sishara na maandishi. Ni

ubadilishanaji wa taarifa unaoleta maana baina ya pande mbili au zaidi ambazo zinaweza kuwa

viumbe hai au kinyume chake. Sasa hapa sisi tutajikita katika mawasiliano yanayofanywa baina

ya viumbe wanaotumia lugha (ambao kimsingi ni binadamu)..

Lugha ni nyenzo muhimu sana katika mawasiliano ya binadamu. Ulishawahi kujiuliza kwamba

muwasiliano yangekuwaje pasipokuwepo lugha?Mwalimu angekua anatumia mtindo gani

kukufundisha darasani au wewe ungemwombaje kalamu rafiki yako? (Unasema ungewasiliana

kama wanavyowsiliana watu wasiosikia au kuzungumza?) Hao pia wanawasiliana hivyo kwa

sababu wana maarifa ya lugha

Mafumbuzi ya kisayansi na teknolojia, yote haya yasingewezekana pasipo kutumia lugha,

uusingeweza kusogoa (kuchat) na marafiki zako kwenye facebook, usingeweza kumwandikia

tujumbe rafiki yako kupitia simu yako na kadhalika.

Umeona sasa jinsi lugha ilivyo muhimu katika mwasiliano?Kabla hatujaona umuhimu huu hebu

tuangalie fasili/maana ya lugha.

Kuna mitazamo mbalimbali juu ya fasili ya lugha lakini kwa ujumla lugha inaweza kufasiliwa

kama mfumo wa sauti za nasibu zilizokubaliwa na watu au jamii ili zitumike katika

‘mawasiliano yao ya kila siku ili kuelezea hisia, mawazo, matakwa na mahitaji yao.

Kulingana na fasili hii tunaweza kubainisha maneno ya msingi yanayojitokeza katika fasili ya

lugha, maneno hayo ni pamoja na haya yafuatayo:

Lugha ni mfumo.

Kila lugha ya mwanadamu imeundwa katika mifumo miwili mikuu; mfumo wa sauti na mfumo

wa maana. Lugha huundwa kwa sauti ambazo huunganishwa kuunda neno au sehemu ya neno,

maneno nayo huungana kuunda miundo mikubwa zaidi yenye maana kama virai, vishazi,

sentensi na aya. Mfano; k+u+k+u — kuku

Mtoto + anatembea — mtoto anatembea

Katika muunganiko huw wa maneno na miundo,mbali mbali, huwa kuna kanuni na sheria

Zinazodhibiti mfuatano wa kila kipashio. Kuna kanuni zinazodhibiti mfuatano wa sauti,

mfuatano wa mofimu, mfuafano wa maneno na hata mfuatano wa sentensi, Kwa maana hiyo,

lugha ya mwanadamu ni mfumo wenye kanuni, sheria na taratibu maalumu ambazo zikikiukwa

basi kunakuwa hakuna utimilifu wa lugha husika. Sheria hizi zinazotawala mpangilio wa viunzi

vya lugha hiyo ndizo zinazowawezesha watumiaji wa lugha fulani kuelewana.

© twshole 2019 | twhvleegmeil.com

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————

Kiswahili kidato cha kwanza

Lugha ni ya nasibu kwa maana kwamba, hakuna uhusiano wa moja kwa moja kati ya neno (kwa mfano jiwe) na kitu chenyewe tunachotumia katika ujenzi na matumizi mengine (maana na kirejelewa). Hii ina maana kwamba, maumbo ya ishara za kiisimu hayana uhusiano wowote au mfanano wowote na maana ambazo tunayapa. Kwa mfano neno “jiwe” hakuna watu waliokaa na kusema kuanzia leo hili litaitwa jiwe. Vile vile hakuna uhusiano wowote kati ya neno “jiwe” na umbo linalorejelewa. Uhusiano wake ni wa nasibu tu na hutofautiana kutokana na lugha moja na nyingine. Jiwe mnaliitaje katika lugha yenu? Basi huo ndio unasibu wa lugha.

Lugha ni chombo cha mawasiliano ambacho amejaliwa binadamu tu na kwamba hakuna kiumbe mwingine ambaye si binadamu mwenye uwezo wa kuzungumza na kutumia lugha. Hii ina maana kuwa kuna sifa fulani za lugha za binadamu ambazo hazipatikani kwa kiumbe mwingine yeyote yule isipokuwa mwanadamu. Ingawa ndege, mbwa, nyuki, tumbili wanaweza kuwasiliana, mawasiliano yao huwa ni ya sauti au ishara ambazo kimsingi siyo lugha, pia huwa yanadhibitiwa na hisia tu kama hofu, njaa, na ishara za kutoa taarifa. Binadamu ana uwezo wa kujifunza lugha mbalimbali na kuitumia katika mazingira yake na kitu ambacho wanyama hawawezi. Kwa mfano, ukimchukua paka wa china na kumleta Tanzania atatoa sauti ile ile sawa na paka wa Tanzania kwa kueleza shida ile ile au kutoa ishara ile ile.

Uishara wa lugha unamaanisha kuwa maneno huambatanishwa/huhusishwa na vitu, matendo, mawazo au hisia kwa makubaliano ya unasibu tu. Vile vile, yale tunayoyasoma katika maandishi ni ishara tu, maana zake lazima zipatikane katika muktadha wa mawasiliano. Hivyo basi, tunapojifunza lugha lazima tufahamu mfumo wa alama za lugha hiyo na kuelewa uhusiano uliopo kati ya ishara na vitu vinavyowakilishwa.

Sifa kuu ya lugha ni kutumia sauti ambazo hutengenezwa na ala za sauti. Pamoja na maendeleo ambayo mwanadamu ameyafikia kwa sasa katika uandishi na uwasilishaji wa taarifa kwa kutumia lugha sauti ndiyo msingi wa kila kitu. Hii ni kutokana na ukweli kwamba:

Kuna mambo mengi ya muhimu katika sauti za lugha ambayo hayawezi kuwasilishwa vema kwa kutumia maandishi. Mambo hayo ni kama, kiimbo, toni, mkazo, kidatu; haya ni muhimu katika mawasiliano lakini hayawezi kuwasilishwa kisawasawa kwa kutumia maandishi.

Kwa kutumia lugha binadamu anaweza kufanya vitu ambavyo viumbe wengine hawawezi kuvifanya. Vile vile lugha hutuwezesha sisi kuzungumzia hisia zetu, matamanio yetu, kucheza, kufanya kazi n.k. Yote haya yanawezekana kwakuwa tunayo lugha ambayo ndiyo nyenzo kuu ya mawasiliano.

© tzshule 2019 | tzshule@gmail.com

Kiswohill kidato cha kwanzo

Hoja kuwa lugha ni mfumo inamaanisha kuwa lugha ina muundo unaohusisha viambajengo

‘mbalimbali. Viambajengo au vipashio hivi ni sauti,neno na sentensi. Kwa pamoja, vipashio hivi

hhushirikiana kuunda tungo zenye maana na Kama tungo hizo hazina maana au kama

haziwasilishi ujumbe wowote basi tunasema haziwi lugha.

iano

Baadhi ya dhima za lugha ni pamoja na hizi zifuatazo:

a

‘Ujumi: ujumi ni hali ya kutumia maneno ya lugha fulani kwa ufundi na ustadi wa hali ya

Jjuu kwa lengo la kuburudisha na kuwavutia watu wengine. Baadhi ya watu hutumia lugha

wa dhima hiyo, ili maksudi wasomaji au wasikilizaji

ao wavutike na kuburudishwa na

Lugha hiyo. Maeneo yatumikamo lugha yenye ujumi wa kiwango cha juu ni kwenye

matangazo na kwenye fani’ya utunzi wa mashaiti.

Utambuzi

Ni hali ya kufikiria kwa makini, kukokotoa na kutoa majibu ya maswali

tofauti ndani ya ubongo. Chombo kikuu kitumikacho kutoa majibu hayo ni lugha.

Kutokana na muktadha huo tunaweza kusema kwamba lugha hutumika kama chombo

cha wtambuzi.

Hi

ni fikra za ndani alizokuwa nazo kiumbe mwanaadamu, Tunapotaka kuonyesha

hisia zetu na vilevile kuwavuta wengine kwa maneno mazito yanayowera kumtoa

msikilizaji machozi ya huzuni au ya furaha tunachagua maneno makali yenye hisia,

Kujielezea: Hali ya mtu kudhihirisha mambo mbalimbali aliyoku

‘ayo ndani ya moyo

wake. Kwa mfano mtu anaposema nina furaha sana. Hapa mtu anatowa msisitizo wa

kuonyesha kiwango cha furaha

ichonacho, hili linafanyika kwa kutumia lugha. kwa

ufupi tunachoweza kusema hapa ni kwamba lugha hutumika kwa ajili ya kujiclezea.

Kuamuru: Ni kutoa maclekezo kwa njia ya kuamrisha. Kwa mfano hakimu

anamuhukumu mshitakiwa kwakumuamuru ‘Ninakufunga miaka mitatujela

atenda kazi ya kuaruru,

Kushirikiana: ni hali ya kutenda kitu kwa pamoja au hali_ya kuwa na ubiya kwenye

Jambo. Lugha huwezesha watu kujenga mahusiano ya siri baina ya watu wawili au zaidi

na kuweza kujitengenezea njia za0 za kuwasiliana pasipo wengine kuclewa

Kuonesha: kumuelekeza mtu kitu kwa njia ya kuashiria. Unapotaka

kuonesha jambo ni lazima utumiye lugha kwa njia moja au nyengine.

Lugha hutumika kama chombo, zana, kifaa au njia ya kufikia lengo’fulani. Baadhi ya matumi:

ya lugha ni pamoja na haya yafuatayo:

Kuwasi

: Luigha hutumika kupashana habari

Kuunganisha- Lugha hupatanisha na kuleta uclewano miongoni mwa wanajamii. pia

ugha huweza|

stofautisha jamii moja na nyengine.

Kujenga jami

ugha huleta/huhimiza shughuli za maendeleo ya jamii, huleta amani na

mmshikamano katika jam

Kufundis

Kutamb

isha- Lugha hutumika kutambulisha jamii ya watu fulani.

Kuhifadhi- Lugha ndicho chombo cha kuhifadhi na kueneza utamaduni

lors

Ttashele@ameil.com

—————

‘Kiswahili kidato cha kwanza

Matamshi Na Lafudhi ya Kiswahili

Matamshi ni namna ambavyo mtu anatamka neno au jinsi mtu anavyozungumza lugha.

Unaposema fulani ana matamshi mazuri ya Kiswahili utakuwa unamaanisha anazungumza

Kiswahili fasaha.

Neno moja linaweza kuzungumzwa/kutamkwa kwa namna tofauti na watu mbalimbali kutokana

na sababu mbali mbali, sababu hizo ni pamoja na eneo la kijiografia anakotoka huyo mtu, kabila

lake, kundi lake la kijamii mfano msanii au mwanasiasa, na elimu aliyonayo, Hizi zote zinaweza

zikawa ni sababu za kufanya watu watofautiane katika matamshi.

Dhana ya matamshi huhusisha:

‘+ Sauti za lugha husika

Sauti za lugha ya Kiswahili hujumuisha irabu na konsonanti, ambazo kwa ujumla huunda sauti

24, irabu tano na konsonanti 19 (konsonanti x na q hazipo katika matamshi ya kiswahili). Sauti

za Kiswahili hutamkwa kama zilivyoandikwa, kwa mfano maneno “data” au “dengue” wewe

uunayatamkaje? Wengi huyatamka kama yalivyo hata kama wakiwa wanazungumza kiingereza,

hii ni kwa sababu maneno ya Kiswahili hutamkwa kama yalivyoandikwa,

Kwa hiyo unapotamka maneno ya Kiswahili ni sharti uzingatie sauti asilia za lugha ya Kiswahili

Kuna watu huwa wanaandika hivi “xaxa”, hii huwa unaitamkaje?Au “ucjal” huwa unaitamkaje?

Kwa kufuuata matamshi asilia ya Kiswahili “ucjal” itatamkwa “uchijal” sijui itakuwa ina maana

gani sasa. Na pengine umekuwa ukitumia maandishi ya namna hii hata kwenye insha zako

ukidhani upo sahihi au ni kwa mazoea tu, sasa kwa kuwa umejua matamshi sabihi ya Kiswahili

ni yapi, utajifunza kuyatumia kwa usahihi katika maandishi rasmi na yasiyo rasmi

Mkazo

Katika lugha ya Kiswahili kuna namna ya kutamka maneno ili kuleta maana mbali mbali, kwa

mfano neno “barabara” litaleta maana husika kulingana na jinsi lilivyotamkwa. Hivyo, mkazo ni

pale silabi inapotamkwa kwa kukazwa. Maneno ya Kiswahili huwa na silabi moja ambayo

hutamkwa kwa nguvu zaidi kuliko silabi nyingine. Unapotamka silabi iliyotiwa mkazo, sauti

hupandishwa juu kiasi.

Maneno mengi ya Kiswahili, hasa yale yenye asili ya Kibantu hutia mkazo katika silabi ya pili

kutoka mwisho.

Kwa mfano:ba ‘bu, maya, rama’ni (mimi nilikuwa nikitamka ra’mani), baraba’ra (njia).Baadhi

ya maneno yenye asili ya kigeni, huwa na mkazo katika silabi nyingine. Kwa mfano: bara’bara

(awa sawa), Atha misi

Kiimbo

Ni utaratibu maalum wa upandaji na ushukaji wa mawimbi ya sauti unajitokeza katika utamkaji

wa lugha fulani,

Katika utaratibu wa utamkaji, dhana ya Kiimbo huandamana pia na dhanna ya kidatu ( yaani ,

kiwango cha juu, cha chini au cha kati cha sauti katika usemaj), Kwa hivyo ni muhimu hapa

kueleza tofauti zilizopo baina ya kiimbo na kidatu. Wakati kimbo kina maana ya kupanda na

kushuka kwa mawimbi ya sauti ya lugha, kidatu kina maana ya kiwango cha sauti isikikayo,

wakati wa utamkaji ama kuwa juu, kuwa katikati au kuwa chini

© twshole 2019 | twhvleegmeil.com

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————

—————

‘Kiswahili kidato cha kwanza

Aina za viimbo

ugha akiwa kwenye kidatu chochote kile mawimbi sauti ya usemaji wake yanakuwa

takriban katika mstari ulionyooka. Mfano, Mwalimu anafundisha,

kkidatu kutegemeana na aina ya swali linaloulizwa. Mfano, mwalimu anafundisha?

cha amri, mzungumzaji hutumia kidatu cha ju zaidi kuliko ilivyo katika kimbo cha

maclezo. Mfano, njoo hapa!

Lafudhi ya Kiswahili

Lafudhi ni matamshi ya msemaji wa lugha fulani ambayo yanatokana na athari za kimazingira.

Mazingira hayo yanaweza kuwa enco atokalo mtu, mahali alikosomea, kiwango chake cha

elimu, tabaka lake la kijamii na kadhalika.

Lugha ya Kiswahili ni lugha ya pili kwa watumiaji wengi wa Afrika Mashariki, kwa hiyo hii

inafanya kuwatambua wazungumzaji wa Kiswahili kulingana na makabila yao au macneo

wanakotoka. Kwa mfano, kwa hapa Tanzania tunaweza kuwatambua watu wa Mwanza kwa

lafudhi yao, watu wa Mtwara kwa lafudhi yao, watu wa Pemba kwa lafudhi yao au watu wa

Musoma kwa lafudhi yao. Mifano:

. Ukikaa nchale, ukichimama nchale (Wamakonde)

uunaningangania tu! (Wahaya)

© twshole 2019 | twhvleegmeil.com

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————