Kiswahili Form One Notes – Aina za Maneno

Full text version of Kiswahili Form One Notes on Aina za Maneno, transcribed from the supplied source document. Source images are intentionally omitted; all recognized text from the topic pages is included below.

Full text: This page contains the complete recognized text for source pages 7-15. For the original PDF layout and illustrations, use the WhatsApp button below.

—————

‘Kiswahili kidato cho kwanza

DA YA PILI: AINA ZA MANENO

Katika lugha ya Kiswahili kuna angalau aina nane za maneno ambazo wataalamu wengi wa

lugha wanakubaliana hivyo. Katika mada hii utaweza kujifunza na kubainisha aina zote nane za

maneno na jinsi zinvyotumika katika sentensi. Utaweza pia kyjifunza namna ya kutofautisha aina

za maneno ambazo zimeleta ubishi miongoni mwa wataalamu wengi hususani katika

Viunganishi na Vihusishi.

Ubainishaji wa aina Saba za Maneno

‘Aina Saba za Maneno ya Kiswahili

Bainisha aina saba za maneno ya Kiswahili

Aina za maneno katika lugha ya Kiswahili ni pamoja na hizi zifuatazo:

1. Nomino (N)

2. Viwakilishi (W)

3. Vitenzi (T)

4. Vivumishi (V)

5. Vielezi (E)

6. Viunganishi (U)

7. Vihusishi (H)

8. Vihisishi (I)

Ufafanuzi wa aina za Maneno

‘Nomino (N)

‘Nomino ni maneno yanayotaja vitu, watu, na hali kadhalika. Kuna aina mbali mbali za maneno

ambazo ni pamoja na hizi zifuatazo:

‘+ Nomino za pekee:Nomino za pekee hutaja na kutambulisha nomino mahsusi na za

kipekee. Yaani kuwa kitu ni hicho na wala si kingine chochote, Hizi ni nomino

zinazobusisha majina kama vile-ya’watu, nchi, miji, mito, milima, maziwa na bahari

Herufi za kwanza za nomino za pekee huwa kubwa hata kama nomino hizi zinapatikana

katikati ya sentensi.

+ Nomino za kawaida:Hizi kwa jina jingine huitwa nomino za jumla. Nomino hizi

hazibainishi wazi wazi vitu ambavyo habari zake zinatolewa. Kwa mfano ikiwa ni mtu,

mahsusi hatambuliwi. Haituambii kama ni Bahati, Bite ama Neema. Ikiwa ni mlima

hautambuliwi kama ni Meru , Kilimanjaro au Evarest, yaani hutaja vitu bila kutaja

umahususi wake kama jilivyo katika nomino\ za pekee.Hizi zinapoandikwa si lazima

zianze na kwa herufi kubwa ispokuwa zimetumiwa mwanzoni mwa sentensi au

zimetumika kama anuani ya kutajia kitu kama vile Mkuu wa Sheria. Katika mfano huu

‘sheria’ kwa kawaida ni nomino ya kawaida, Jakini hapa inaanza kwa herufi kubwa

‘kwani inataja anuwani ya kipckee.

+ Nomino za mguso:Nomino za mguso hurejelea vitu vinavyoweza kuhusika na

mwanadamu kupitia milango ya hisia kama macho, mapua, masikio vidole na ulimi-

yaani vitu vinavyoweza kushikika, kuonekana, kunusika na kuonjeka.

+ Nomino za jamii:Hizi ni nomino ambazo zinawakilisha vitu vingi katika jina moja,

‘yaani nimino zinazotaja umla ya vitu vingi. Mfano; jozi ya viatu, umati wa watu, bustani

‘ya maua, bunga ya wanyama

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————

Kiswohil kidato cho kwanzo

Nomiono dhl

-Kundi hili la nomino hutumia kigezo cha uwezekano wa kuhesabika

kuziainisha. Hapa tunatofautisha kati ya nomino zinazowakilisha vitu vinavyohesabika

wa upande mmoja, na vile visivyohesabika kwa upande mwengine. Nomino ya vitu

nyumba,vikombe vitabu na kadhalika Zile zisizohesabika

Vinavyohesabikavitanda,

hurejelea vitu ambavyo hutokea kwa wingi na haviwezi kugawika, kwa mfano maj

mate, makamasi, maziwa, moshi, mafuta. Aghalabu nomino hizo huwa sawa katika

uumoja na wingi

Nomino za kitenzi

-Hizi ni nomino zinazohusu vitenzi. Huundwa kwa kuongezwa,

iambishi {ku-) cha unominishaji kwenye mzizi wa kitenzi cha kitendo halisi ili

kukifanya kiwe nomino.

umishi (V)

Vivimishi ni maneno yanayoclezea zaidi juu ya nomino, aghalabu vivumishi hutanguliwa na

‘nomino. Kuna aina kadhaa za vivumushi, miongoni mwa hivyo ni pamoja na hivi vifuatavyo.

Vivumis

vinaweza kyjitokeza katika aina tatu ndogondo;

Vivumishi vya if

hutoa sifa za nomino /kiwakilishi cha nomino. Sifa hizi huweza

kuwa nzuri, mbaya au yoyote ile,

Vivumishi vy:

jvumishi vya aina hii hutoa taarifa kuhusu idadi ya nomino. Kuna,

vivumishi vya idadi vinavyoweza kuvumisha nomino kwa kutaja idadi ya nomino hizo

i ali.

kiujumla jumla bila kudhihirisha i

Vivumishi vya

bavyo huonyesha nafasi iliyochukuliwa na nomino fulani katika

‘orodha,

Vivumishi vya kumiliki:-Ni vivumishi vinavyoonesha kuwa kitu fulani kina mil

wana

stu au kitu kingine,

Vivumishi

yeshi:vivurnishi vya aina hii huonyesha mabali au upande kit

kilipo.

Vivumishi vya aina hii hujengwa na mzizifh}kwa vitu vilivyopo karibu na mziz

le}kwa

vitu vilivyo mbali

Vivumishi vya kuuliza:Hivi ni vivumishi ambavyo hufafanua nomino kwa kuuliza

habari

ke. Hujibu sw

ni?ipi? ngapi?”

Vivumis

vya A- unge

:Vivumishi vy:

ina hii huundwa kwa mzizi wa kihusishi a-

Kiusishi

hiki

hhuandamana na nomino kuunda kirai husishi ambacho

unganif.

huvumisha nomino iliyotajwa awali.Vivumishivya aina hii hutumika kuleta dhana z=—

Uni

iafasi katika orodha.

Vivumishi vya

kwa

ina:Hizi ni nomino zinazotumil

kama vivumishi ambazo

hhutumil

kufafannua nomino

Vivumi

‘vya pekee:Vivumishi hivi huitwa vya pekee kwa sababu kila kimojawapo

huwa na maana maalumu. Pia kila kimojawapo huchukua upatanisho wake wa kisarufi

ulingana na ngeli ya nomino ambayo kinaivumisha

Mizizi vivumishi hivini:-ote, o-ote, -enye, -enyewe, -ingine, ingineo.

-0-0t

juonyesha ujumla wa kitu au vitu

Kivumis

tha aina hii kina maana ya “ki

‘ila kubagua’

~enye:

ivumishi cha aina hii hutumika kuleta dhanna ya umilikishaji nomino Fulani,

senyew

ivumishi cha aina hii hutumika kuisisitiza nomino fulani

-Kivumishi cha aina hii huonyesha/huonesha “tofauti na’ au “zaidi ya’ kitu Fulani

:Kivumishi cha aina hii hutumika kuonesha/kuonyesha ziadi

Ttashele@ameil.com

—————

‘Kiswahili kidato cha kwanza

Vielezi(E)

Vielezi ni maneno yanayofafanua vitenzi, vivumishi au vielezi vingine. Huweza kuarifu kitendo

kilichotendeka kilitendeka wapi, namna gani na hata mara ngapi

Aina za vielezi

Vielezi vya Mahali

Vielezi vya mahali hutoa habari kuhusu mahali ambapo kitendo kilifanyika. Aghalabu vielezi

hivi huundwa kwa kutumia jina la mahali au kwa kuongeza kiungo -NI mwishoni mwa neno

linaloashiria mahali.Kwa mfano:nyumbani, kazini, shuleni

mfano 1

‘+ Mtoto huyo hajatulia nyumbani tangu alipotoka Mombasa.

‘+ Msipitie sokoni mkienda kanisani.

Vielezi vya wakati

Huelezea zaidi kuhusu wakati kitendo kinapofanyika; kwa mfano: jioni, jana, asubuhi, saa saba,

maka juz.

Mfano 2

+ Mzee Kasorogani amesema kwamba ataoga mwaka ujao

+ Musa alilazimishwa kuchimba mtaro saa sita usiku

+ Kisaka na Musa watakutana kesho

Vielezi vya Idadi

Vielezi vya idadi hutulezea kitendo kilifanyika mara ngapi.

Idadi Kamili:Viclezi vya Idadi Kamili hutaja idadi kamili ya mara ngapi kitendo kilifanyika.

Kwa mfano:mara mbili, siku mbili kwa juma, mara kumi

Mfano 3

‘+ Gibi alimzaba kofi mara tatu na kisha akakimbia

‘+ Daktari alimwagiza mama huyo achukue dawa mara tatu kwa siku na arudi hospitalini

siku mbili kwa mwezi

Idadi Isiyodhihirika:Vielezi vya Idadi Isiyodhirika huelezea kiasi ambacho kitendo kilifanyika

bila kutaja kiasi kamili kwa mfano:chache, nyingi, kadhaa, kidogo, wastani.

mfano4

+ Mwizi wa kuku alipigwa mara kadhaa kabla ya kuokolewa na polisi.

+ Yeye hunipigia simu mara kwa mara,

Vielezi vya namna au jinsi

Vielezivya namna hii huonyesha jinsi au namna kitendo kilivyotendeka. Vielezi vya namna vipo

vya aina kadhaa

Vielezi vya namna halisi

Hivi ni vielezi vinavyotumia maneno ambayo kimsingi yana sura ya vielezi moja kwa moja

katika uainishaji wa aina za maneno.

Vielezi vya namna mfanano

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————

—————

Kiswahili kidato cha kwanza

Hivi ni vieleziambavyo hutumika kufananisha vitendo na vivumishi au nomino mbalimbali.

Hujengwa kwa kuongeza kiambishi(ki-Jau kiambishi(vi-). Viambishi hivi hujulikana kwa jina la

viambishi vya mfanano. Mfano; Ulifanyavizurikumsaidia mwanangu.

Vielezi vya namna vikariri

Hivi nivielezi ambavyo hufafanua vitenzi kwa kurudiarudia neno moja mara mbili

Vielezi vya namna hali

Hivi nivieleciambavyo hufafanua juu ya kitendo kilichotendeka kimetendeka katika ali gani.

Vielezi vya namna ala/kitumizi

Hivi nivieleci vinavyotaja vitu ambavyo hutumika kutendea kitendo

Vielezi vya namna viigizi

Hivi vinaelezea zaidi jinsitendo lilivyofanyika kwa)kuigiza au Kuftiatisha sauti inayojitokeza

wakati tendo linapofanyika au kutokea.

Vielezi vya wakati

Vielezivya namna hii huonyesha’ wakati wa kutendeka kwa\Kitendo.Huweza kutokea kama

maneno kamili au hodokezwa kwa kiambishi{p0.}

Vitenzi

Kitenzi ni neno linaloeleza jambo lililotendwa au lililotendeka, Kitenzi huarifu lililofanyika au

lililofanywa na kiumbe hai chochote kinachoweza kutenda jambo

Kitenzi cha Kiswahili huundwa na mzizi pamoja na viambishi vyenye uamilifu wa aina tofauti

Aina za vitenzi

1. Vitenzi vikuu:Vitenzi vikuu ni vile ambavyo hubeba ujumbe muhimu wa kiarifu cha

sentensi.

2. Vitenzi visaidizi:Hivi hutoa taarifa ya kusaidia vitenzi vikuu. Hutoa taarifa kama vile

uwezekano , wakati, hali n.k.Vitenzi visaidizi daima hutumika na vitenzi vikuu, ndivyo

vinavyobeba viambishi vya wakati

3. Vitenzi vishirikishi: Hivi ni vitenzi vishirikishi ambavyo havichukui viambishi vya

nafsi, njeo ama hali. Vitenzi vishirikishi vipungufu ni vya aina mbili, ambavyo ni kitenzi

kishirikishi“ni” cha uyakinishina kitenzi shirikishi “si” si cha ukanushi

4. Vitenzi vishirikishi vikamilifu:Hivi huchukuwa viambishi viwakilishi vya nafsi, njeo na

hata hali. Kwa mfano:ndiye, ndio, ndipo.

Kazi za kitenzi kikuu

‘+ Kueleza tendo linalofanywa na mtenda/mtendwa,

+ Kuonyesha wakati tendo linapotendeka

+ Kuonyesha hali ya tendo

+ Kuonyesha nafsi

+ Kuonyesha kauli mbali mbali za tendo

+ Kuonyesha urejeshi wa mtenda’mtendwa/ mtendewa/ kujitendea

Kazi za kitenzi kishirikishi

‘+ Kushirikisha vipashio vingine katika sentensi

‘+ Kuonyesha tabia fulani iliyopo au isiyokuwepo ya mtu fulani au kitu fullani.

‘+ Kuonyesha cheo au kazi anayofanya mtu

+ Kuonyesha sifa za mtu,

‘+ Kuonyesha umoja wa vitu au watu

‘+ Kuonyesha mahali

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————

—————

‘Kiswahili kidato cha kwanza

+ Kuonyesha msisitizo

+ Kuonyesha umilikishi wa kitu chochote,

‘Aina za wakati katika kitenzi

+ Wakati uliopita

‘+ Wakati uliopo

‘+ Wakati ujao

Hali mbalimbali za kitenzi

+ Hali ya masharti

‘+ Hali ya kuendelea kwa tendo

‘+ Hali ya kutarajia, kuamura na kuhimiza

Viwakilishi (W)

\Viwakilishi ni aina ya neno linaloweza kutumika badala ya jina/nomino

Aina za viwakilishi

a. Viwakilishi vioneshi au viwakilishi vya kuonesha:Viwakilishi vionyeshi hutumika

badala ya nomino kwa kutumia kuonyesha nomino inayorejelewa bila kuitaja. Kwa

‘mfano; huyu, yule, hapo, kule, humo. Huyu si mwenzetu kabisa; kule hakufai kwenda

watoto.

b. Viwakilishi vya nafsi: Kwa mfano:mimi, wewe, yeve, sisi, nyinyi, wao

c. Viwakilishi vya kuuliza/viwakilishi viuliziambavyo huashiriwa na mofu /kiambishi{-

pijambavyo katika tungo hutanguliwa na kiambishi ngeli cha jina husika. Kwa mfano,

‘Wangapi wameondoka? Kipi kimekosewa?

4. Wiwakilishi vya urejeshiambavyo vinajengwa na shinaambapamoja na vipande vidogo

vidogo -ye-,-0- -cho-, vyo, 10, po, mo, kon.k ambavyo vinachaguliwa kulingana na ngeli

‘ya majina yanayorejeshwa navyo. Mfano; aliyeondoko hatapewa chake.

e. Viwakilishi vya idadi: Viwakilishi hivi hutuarifu kuhusu idadi ya nomino hiyo huweza

kuwa kamili (halisi) au ya jumla.

£ Viwakilishi_ vya pekee/vimilikishi:-Hivi ni aina ya vivumishi vya pekee kuwakilisha

rnomino, Hufuata sheria za upatanisho za nomino zinazowakilishwa. Mfano; ‘-angu, -ako,

-ake, -etu, -enu, -ao ‘, kwangu haingii megini, chako haikna thamani.

g. Viwakilishi vya A-unganifu:- Viwakilishi hivi huundwa kwa kihusishi chaA-

unganifukusimamia nomino iliyomilkiwa, inayochukuwa nafasi fulani katika orodha au

znomino ya aina fulani. Kihusishi a-unganifu huandamana na nomino kuunda kirai husishi

ambacho husimama mahali pa nomino. Mfano:ya _kwakeyamemshinda,vya

wazechaviguswi.

h. Viwakilishi vya sifa:Haya ni maneno ya sifa ambayo huchukua nafasi ya nomino katika

setensi. Kwa mfano -cupe, -janja, tamu

i. Viwakilishi vya Idadi;[dadi Kamili- hutumia namba kuelezea idadi ya nomino. ‘saba,

‘mmoja, ishirini’ -Hutumika kusimama badala ya nomino kwa kurejelea idadi yake. Idadi

Isiyodhihirika- huelezea kiasi cha nomino kwa ujumla, bila kutaja idadi kamili: ‘chache,

nyingi, kadhaa, kidogo, wastani’

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————

—————

‘Kiswahili kidato cha kwanza

Viunganishi

Ni maneno, kikundi cha maneno au kiambishi chenye kuunganisha maneno, kirai, kishazi au

sentensi.Dhima ya kiunganishi ni kuunga vipashio viwili au zaidi vyenye hadhi sawa kisarufi.

‘Aina za viunganishi

‘+ Viunganishi huru:hivi ni viunganishi vinavyosimama pekee katika tungo, katikati ya

vipashio vinavyoungwa. iunganishi huru hujumuisha:

+ Viunganishi nyongeza/vya kuongeza, kama vile, na, pia, pamoja. Baba na mwanae

wanacheza mpira, Alichukua chakula chote pamoja na akiba iliyokuwepo.

+ Viunganishi vya sababu/visababishi, mfano, kwa sababu, kwa kuwa, kwa vile,

madhali, ili. Alimsogelea karibu ila ambusu, Atatumikia kifungo madhali amebainika

‘kuwa na hatia.

+ Viunganishi vya uteuzi/ehaguo, Mfano; au, Naweza kwenda nyumani au shuleni.

+ Viunganishi vya kutofautisha/vya kinyumesila, lakini, kinyume na, japokuwa, ingawa,

ilihali. Mfano; Mkumbatie lakini usimbusu.

+ Viunganishi vya wakati.Wakati mfano; Mwalimu aliuliza swali wakati yeye amesinzia,

+ Viunganishi vya mashartisikiwa, iwapo, hadi, Mfano; utaruhusiwa kuingia hapa ikiwa

‘umevaa mavazi yanaostahili.

‘+ Viunganishi vihusishi; miongoni mwa, kati ya; mfano: Jane alikuwa miongoni mwa

washindi kumbi bora kitaifa,

+ Viunganishi tegemezizni viambishi ambavyo hutiwa katika kitenzi cha kishazi tegemezi

ili kukiunga na kitenzi kikuu cha kishazi hua ambavyo kwa pamoja huunda sentensi

changamano au shurtia. Mfano; -po-, -cho-, -o- Nili-po-amka…, Ali-cho-mwelez…,

alizo-o-neshwa….k

Vihusishi

Ni maneno ambayo huonyesha uhusiano uliopo baina ya neno moja na jingine. Vihusishi

aghlabu huonyesha uhusiano kati ya nomino au kirai nomino na maneno mengine.

Mambo yanayoweza kuonyeshwa na vihusishi

‘+ Huonyesha uhusiano wa kiwakati; Mfano, ni vizuri kupiga mswakibaada yachakula

‘+ huonyesha uhusiano wa mahali: mfano, Ninaishikaribu nakwa Mtogole

‘+ huonyesha uhusiano wa kulinganisha: Amekulazaidi yauwezo wake.

‘+ -huonyesha uhusiano wa umilikaji: Usiguse hicho kitabu nicha kwangu

‘+ huonyesha uhusiano wa sababu kiini: nimerudi kwaajili yakuonana na mkuu wa shule.

Aina za vihusishi

a. vihusishi vya wakati

b. vihusishi vya mahali

cc. vihusishi vya vya kulinganisha

._vihusishi vya sababu

. vihusishi vya ala/kifaa mfano; -kwa

£vihusishi vimilikishi

g. vibusishi vya namna; Kichwacha mviringo

1h. vibusishi ‘na’ cha mtenda mfano, amepigwana Juma.

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————

—————

‘Kiswahili kidato cha kwanza

Matumizi ya kihusishi “kwa”

1. huonyesha mahali au upande: Mfano, amekwenda kwa mjomba wake.

2. huonyesha sababu au kisababishi cha jambo: mfano; ninaishi kwa ajili yako.

3. huonyesha wakati: mfano; sina nafasi kwa sasa.

4. huonyesha schemu fulani ya kitu kikubwa, mfano: Mpira umekwisha wakiwa

‘wamefungana nne kwa tatu.

5. huonyesha jinsi kitendo kilivyotendeka: Mfano; alimvuta kwa nguvu sana ndo maana

limevunjika.

Vihisishi/Viingizi

Ni maneno ambayo hutumiwa kuwakilisha hisia fulani.

Vihusishi vinaweza kugawanywa katika makundi yafuatayo:

Vihisishi vinavyoonyesha mhemko au hisi kali

a. vihisishi vya furaha

bb. vihisishi vya huzuni

cc. vihisishi vya mshituko

d._vihisishi vya mshangao

Vihisishi vya maamrisho au msisitizo wa jambo au tukio

a. vihisishi vya maadili

b. vihisishi vya mwiitiko

._vihisishi vya ombi

._vihisishi vya bezo

._vihisishi vya kutakia heri

£.vihisishi vya kukiri afya/jambo

. vihisishi vya kiapo

hh. vihisishi vya salamu

Matumizi ya aina za Maneno katika Tungo

Matumizi ya’Aina za Maneno katika Tungo

Elezea matumizi ya aina za maneno katika tungo

Aina za maneno hutumika katika tungo kwa kutegemeana na lengo la msemaji. Kwa mfano

kama lengo la msemaji ni kuonesha aina fulani ya hisia atatumia vihisishi katika tungo yake.

Vilevile kama msemaji anahitaji kucleza kubusu. namna nomino inayyotenda, ilivyotendewa au

inavyotendwa, atatumia kitenzi..

Matumizi ya Kamusi

Kamusi ni kitabu cha marejeo chenye msamiati uliokusanywa kutoka kwa wazungumzaji wa

jamii fulani na kupangwa katika utaratibu maalumu, kisha kufafanuliwa kwa namna ambayo

‘wasomaji wanaweza kuelewa. Au kamusi ni orodha ya maneno yaliyo katika karatasi au nakala

tepe yaliyopangwa kialfabeti na kutolewa maana pamoja na maclezo mengine na kuhifadhiwa

katika kitabu, santuri, simu, tarakilishi au katika mfumo wowote wa kielekroniki

Kamusi huweza kuwa ya lugha moja, yaani orodha ya maneno pamoja na maelezo yake yakiwa

katika lugha moja

Mfano 5

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————

—————

‘Kiswahili kidato cha kwanza

Mfano:

chatuyni nyoka mkubwa na mnene

Kamusi nyingine huwa za lugha mbili yaani orodha ya maneno ipo katika lugha moja na

maelezo ya maana ya maneno hayo yapo katika lugha nyingine.

mfano 6

chatu,ipython

Kamusi ni hazina ya lugha inayohusika, kwani tofauti na vitabu vingine vya lugha, huwa na

orodha ya maneno mbali mbali yanayotumiwa na wazungumzaji wa lugha ile pamoja na maana

zake. Japokuwa wingi wa maneno hutegemea ukubwa wa kamusi, kitabu hiki kina manufaa

makubwa kwa mtumiaji/wake kwani humpatia msamiati asioufahamu pamoja na maana zake au

humpatia mana zaidi ya maneno anayoyafahamu.

Taarifa zinazopatikana katika kamusi

Awali_ kamusi zilipoanza kutungwa zilikuwa ni orodha ya manéno magumu pamoja na maana

zake, Kamusi za siku hizi huwa na taarifa zaidi ya maana. Miongoni mwa taarifa ambazo kamusi

huwa nazo ni:

‘+ tahajia za maneno mfano, Tasinifu Vs Tasnifit, Burangeti Vs Blanketi, Kula Vs Kura, –

ingine vs -engine

‘+ matamshi

‘+ sarufi ya lugha kama inavyojitokeza katika kila neno kama vile maumbo ya wingi wa

nomino, vinyambuo vya neno kama vile chezesha, chezeka, chezea, mchezo, mchezajin.k

ambavyo vinatokana na kitenzi cheza

‘+ etimolojia ya neno (asili ya neno husika)

‘+ matumizi ya neno

Jinsi ya Kutumia Kamusi

Maneno yanayoingizwa katika kamusi hupangwa kwa utaratibu wa alfabeti. Maneno yanayoanza

na herufi a, yote huwekwa chini ya herufi A. Maneno yanayoanza na herufi fulani nayo

hupangwa katika utaratibu wa alfabeti kwa kuzingatia herufi ya pili, ya tatu, nne au tano ya neno

kama mfano hapa chini unavyoonyesha,

mfano 7

Mfano;ja, jabali, jabiri, jadhibika, jadi

Maneno yote yanaanza na herufi (j]. herufi ya pili kwa maneno yote ni [a]. herufi ya tatu ni [b]

na [d]. Kwa kuwa [b] hutangulia [4] katika mpangilio wa alfabeti maneno yenye [b] kabla ya

yale yenye [d]. Kwa kuwa maneno yenye herufi [b] ni mawili itabidi tutazame herufi ya nne ya

inya maneno ili tuchague litakaloorodheshwa mwanzo. Neno ‘jabali” litaorodhewshwa kabla ya

‘jabiri’ kwa kuwa [a] (herufi ya nne) ya ‘jabali? hutangulia (i) ya ‘jabiri” ambayo pia ni herufi ya

nne. Kisha tunatazama maneno yenye [d] kama herufi ya tatu. Hapa tunaangalia pia herufi ya

nne ili kubaini neno litakaloandikwa mwanzo kati ya ‘jadhibika’ na ‘jadi’. Kwa kuwa [h]

hhutangulia (i] basi ‘jadhibika’ huorodheshwa mwanzo ndipo lifuatiwe na ‘jadi’

Kwa hiyo hivi ndivyo unavyopaswa kutafuta neno kwenye kamusi. Nenda kwenye herufi ya

neno unalotafuta alafu litafute kwa kufuata mlolongo huo huo wa herufi ya kwanza

kuorodheshwa.

Neno linaloorodheshwa kwenye kamusi ili lifafanuliwe linaitwakidahizo.Kidahizo huandikiwa

maelezo ya kukifafanua, Maelezo haya ni matamshi ya kidahizo, maana ya kidahizo, kategoria

ya kisarufi, sentensi ya mfano wa matumizi ya kidahizo n.k. Kidahizo pamoja na maclezo yake

ridio huitwakitomeo cha kamusi.

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————

—————

‘Kiswahili kidato cha kwanza

Example 8

Kitomeo cha kamusi

Dhabihu (kidahizo)nm(kategoria ya neno) mahali pa kuchinjia wanyama (maana ya neno),

Taarifa Ziingizwazo katika Kamusi

Fafanua taarifa ziingizwazo katika kamusi

Maana za maneno

Kwa mfano:Dhabihunm mahali pa kuchinjia wanyama.

Kategoria za maneno

Kategoria za maneno kama vile kiclezi (cle), kitenzi (kt), kivumishi (kv), nomino (nm), kihisishi.

Mifano ya matumizi

Kwa mfano, Waiziraeli huwapeleka koondo wao kwenye dhabihu kwa ajili ya ondoleo la

dhambi. Lengo la kutoa mifano ni kumsaidia msomaji asiye fahamu vyema neno husika aclewe

jinsi neno hilo linavyotumika.

Uingizaji wa nomino

Nomino nyingi katika lugha ya kiswaili zina maumbo ya umoja na wingi.

Mfano:dumenmma-

mkoposnm mi-

Viambishi ambatishi huwekwa kando ya nomino kuashiria umbo la wingi la nomino,

Ngeli za nomino

Mfano:mkoponmmi- (u-/i=]

Kutafuta maana unayoitaka

Neno linaweza kuwa na maana moja au Zaidi ya moja. Maana inapokuwa moja mtumiaji kamusi

hana tatizo kwani hiyo ndiyo atakayoipata na kuichukua. Lakini neno linapokuwa na maana Zaidi

ya moja, mtumiaji kamusi hutatizika asijue ni ipi aichague. Ili kupata maana inayosadifi itafaa

‘mtumiaji kamusi kutafuta maana ambayo inahusiana na muktadha wa neno linalotafutwa.

Mfano:kifungonm vi-

1. kitu cha kufungia

2. kit kinachotumiwa kufungia vazi kama vile shati, gauni, survali n.k

3. adhabu ya mtu kuwekwa jela kwa muda fulani

Iwapo mtumiaji aliona neno ‘kifungo” kwa muktadha wa: “Juma alihukumiwa kifungo cha

miaka kumi baada ya kupatikana na hatia ya kubaka….” Maana ya mukatadha hu itakuwa ni ile

maana ya 3 kwa sababu ndiyo yenye kuhusiana na muktadha ambapo neno kifungo limetumika

nna wala sio maana ya | wala ya 2

ji_——-—_—-——-——-—-—- —_—________————————

GET ORIGINAL PDF NOTES THROUGH 255620339260