Udhibiti wa Kitamaduni, Kijenetiki, Kibiolojia na Kimazingira
Asilimia kubwa ya udhibiti hufanyika kabla dawa yoyote haijanunuliwa.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutaja njia kuu za udhibiti na upande wa pembetatu inayoshughulikiwa na kila moja.
- Kupanga mzunguko wa mazao unaofaa kwa vimelea vilivyopo shambani.
- Kutumia wakati wa kupanda kama chombo cha udhibiti.
- Kuelewa nafasi na mipaka ya udhibiti wa kibiolojia.
- Kuchagua aina za mbegu kwa kuzingatia magonjwa yaliyopo eneo lako.
Makundi ya udhibiti na jinsi yanavyofanya kazi
Kila hatua ya udhibiti hufanya kazi kwa kubadilisha upande mmoja wa pembetatu ya ugonjwa. Kuelewa upande gani unaobadilishwa kunakusaidia kujua wakati hatua hiyo itafanya kazi na wakati haitafanya kazi.
| Kundi | Upande unaoshughulikiwa | Mifano | Wakati inafanya kazi vizuri |
|---|---|---|---|
| Kitamaduni | Kimelea na mazingira | Mzunguko, usafi, wakati wa kupanda, nafasi | Kwa vimelea vinavyoishi kwenye mabaki au udongo |
| Kijenetiki | Mmea | Aina zinazostahimili au kuvumilia | Kwa magonjwa yanayojulikana yaliyopo eneo lako |
| Kibiolojia | Kimelea | Viumbe wa manufaa, mimea ya kufunika | Kwa vimelea vya udongoni; hatua ya kuzuia si ya kutibu |
| Kikemikali | Kimelea | Fungicide, bactericide, dawa za mbegu | Kwa magonjwa ya majani ya mizunguko mingi, ikitumika mapema |
| Kisheria | Kimelea | Karantini, uthibitishaji wa mbegu, ukaguzi | Kwa kuzuia vimelea vipya kuingia eneo au nchi |
| Kimazingira | Mazingira | Mifereji, matuta, umwagiliaji chini, kupogoa | Kwa magonjwa yanayotegemea unyevu na maji |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Mzunguko wa mazao
Mzunguko wa mazao hufanya kazi kwa kanuni moja rahisi: kimelea kikikosa mmea kinachopenda kwa muda wa kutosha, idadi yake hupungua. Lakini ufanisi wake unategemea vitu viwili: muda ambao kimelea kinaweza kuishi bila mwenyeji, na upana wa mimea kinayoweza kushambulia.
Ndiyo maana mzunguko hufanya kazi vizuri sana dhidi ya baadhi ya vimelea na karibu hakufanyi kazi dhidi ya vingine. Kimelea kinachoishi udongoni kwa miaka thelathini, kama Fusarium wa migomba, hakidhibitiwi kwa mzunguko wa miaka mitatu. Kimelea kinachoshambulia mimea zaidi ya mia moja, kama Sclerotinia, kinahitaji mzunguko uliopangwa kwa makini.
| Ugonjwa | Muda unaopendekezwa | Mazao yanayofaa kwenye mzunguko |
|---|---|---|
| Baka jani la mahindi na doa la kijivu | Msimu 1 hadi 2 | Mikunde, mizizi, alizeti |
| Anthracnose ya maharage | Misimu 2 | Nafaka, mizizi |
| Doa la majani la karanga | Misimu 2 | Nafaka, mtama |
| Mnyauko wa mbaazi | Miaka 3+ | Nafaka, pamba |
| Sclerotinia (alizeti) | Miaka 4+ | Nafaka pekee; epuka maharage, kabichi, karoti |
| Mnyauko wa bakteria (Ralstonia) | Miaka 4+ | Nafaka, mikunde; epuka nyanya, viazi, bilinganya, karanga |
| Nematoda wa vinundu | Misimu 2 hadi 3 | Mahindi, mtama, Crotalaria, marigold |
| Fusarium wa migomba | Haifanyi kazi | Badilisha aina; kimelea huishi miaka 30+ |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kanuni ya vitendo: mzunguko lazima uepuke jamii nzima, si zao moja. Kuzungusha nyanya na bilinganya, au maharage na kunde, si mzunguko halisi kwa vimelea vingi. Andika historia ya shamba lako kwa misimu mitatu iliyopita; bila hiyo, huwezi kupanga mzunguko unaofanya kazi.
Wakati wa kupanda kama chombo cha udhibiti
Kubadilisha wakati wa kupanda hufanya kazi kwa kanuni ya kuepuka: mmea unafikishwa kwenye hatua nyeti wakati ambao kimelea au mwenezaji hayupo kwa wingi.
Kwa MSV ya mahindi, kupanda mapema kunamaanisha mahindi yanakuwa yamekomaa kabla idadi ya leafhopper haijaongezeka. Kupanda kwa kuchelewa kunamaanisha mahindi machanga yanakutana na idadi kubwa iliyozaliana kwenye mashamba yaliyopandwa mapema.
Kwa rosette ya karanga, kanuni ni ileile: kupanda mapema hupunguza kukutana na vidukari.
Kwa magonjwa ya kuvu ya masuke kama ubwiri wa shingo ya mpunga au kuoza kwa mabungo, lengo ni kufanya hatua ya kutoa maua isiendane na kipindi cha mvua kubwa au unyevu wa juu zaidi.
Hatua inayohusiana ni kuepuka mfululizo wa kupanda katika eneo moja. Wakulima wanapopanda zao lilelile kwa nyakati tofauti, hutengeneza daraja linalowezesha vimelea na waenezaji kuhama kutoka shamba lililokomaa kwenda jipya bila kukatika. Hii ndiyo sababu kipindi cha mapumziko kinachokubaliwa na kijiji kizima kina nguvu kubwa kuliko juhudi ya shamba moja.
Usafi wa shamba
Usafi ni hatua isiyo na gharama ya fedha lakini yenye gharama ya kazi, na mara nyingi ndiyo yenye faida kubwa zaidi kwa shilingi iliyotumika.
- Kuondoa au kuzika mabaki. Mabaki ndiyo hoteli ya vimelea kati ya misimu. Kuvunja au kuzika hupunguza chanzo cha msingi na huharakisha kuoza.
- Kuondoa mimea ya kujitokeza. Mahindi, ngano au viazi vinavyojitokeza ni daraja linalounganisha msimu mmoja na mwingine.
- Kuondoa magugu mwenyeji. Magugu ya jamii moja na zao lako mara nyingi huhifadhi vimelea na virusi bila kuonyesha dalili.
- Roguing. Kuondoa mimea yenye dalili mapema, hasa kwa magonjwa ya virusi.
- Kusafisha zana. Panga, visu, shears na majembe hubeba vimelea. Kwa BXW na ratoon stunting, hii ndiyo hatua kuu.
- Kuanza safi kwenda kwenye lililoathirika. Panga kazi za siku ili ufanye mashamba safi kwanza, kisha yaliyoathirika, si kinyume chake.
- Kutokufanya kazi wakati wa unyevu. Subiri jua likaushe majani kabla ya kupalilia, kupogoa au kuvuna, hasa kwa magonjwa ya bakteria.
Lundo la mboji lisilofikia joto la kutosha si mahali salama pa kutupa mimea yenye ugonjwa. Vidonge vya Sclerotinia, spora za smut na bakteria wanaweza kuishi humo na kurudi shambani pamoja na mboji. Choma au zika kwa kina mimea yenye magonjwa hatarishi.
Udhibiti wa kijenetiki
Aina inayostahimili ni hatua yenye gharama ya chini kabisa kwa mkulima kwa sababu gharama yake imeshalipwa na mtafiti. Mkulima hulipia mbegu tu, na ulinzi unakuja bila kazi ya ziada wala hatari ya kemikali.
Lakini ni lazima ieleweke vizuri. Kwanza, ustahimilivu ni maalum. Aina inayostahimili kutu haistahimili baka jani. Soma maelezo ya aina kwa makini na ulinganishe na magonjwa yaliyopo shamba lako, si magonjwa yote.
Pili, ustahimilivu huvunjika. Aina moja inayopandwa na kila mtu kwa miaka mingi hutengeneza shinikizo linalozalisha aina mpya za kimelea. Suluhisho ni kuchanganya aina mbili au tatu na kubadilisha kwa vipindi.
Tatu, uvumilivu si ustahimilivu. Aina inayovumilia itaonyesha dalili lakini itatoa mavuno. Usinunue dawa kwa hofu ya dalili hizo.
Kwa Tanzania, vyanzo vya mapendekezo ya aina ni TARI kwa mazao mengi, TaCRI kwa kahawa, na TOSCI kwa uthibitisho wa mbegu. Mapendekezo hubadilika, kwa hiyo tafuta taarifa za msimu husika badala ya kutegemea orodha ya miaka iliyopita.
Udhibiti wa kibiolojia
Udhibiti wa kibiolojia ni matumizi ya viumbe hai kupunguza vimelea. Njia zake ni tatu: kushindania chakula na nafasi, kutoa dutu zinazozuia vimelea, na kuamsha kinga ya mmea.
Mifano inayotumika ni pamoja na kuvu wa jamii ya Trichoderma wanaoshindana na kuvu wa udongoni na kutoa vimeng’enya vinavyowavunja; bakteria wa jamii ya Bacillus wanaotoa dutu za kuzuia; na kwa aflatoxin, matumizi ya aina za Aspergillus flavus zisizotoa sumu ambazo hushindana na zile zinazotoa sumu.
Faida zake ni: hazina mabaki ya sumu, hazina muda mrefu wa kusubiri kabla ya kuvuna, hazileti usugu kwa urahisi, na baadhi huboresha ukuaji wa mmea kwa ujumla.
Mipaka yake lazima ieleweke wazi. Ni hatua za kuzuia, si za kutibu. Kuweka Trichoderma kwenye mmea uliokwisha nyauka hakusaidii. Zinahitaji hali nzuri ya udongo, hasa mabaki ya viumbe na unyevu. Ni viumbe hai, kwa hiyo huathiriwa na jua, joto na dawa nyingine, na huwa na maisha mafupi ya rafu. Na ufanisi wake hutofautiana sana kati ya maeneo.
Kanuni ya vitendo: tumia bidhaa za kibiolojia zilizosajiliwa TPHPA, weka wakati wa kupanda au kwenye kitalu, na uziunganishe na mabaki ya viumbe kama samadi au mboji ili viumbe hivyo vipate chakula na makazi.
Kusimamia mazingira ya shamba
Hatua hizi hubadilisha hali ya hewa ndogo (microclimate) ndani ya shamba, na mara nyingi hazigharimu chochote isipokuwa upangaji.
- Nafasi na msongamano. Msongamano mkubwa hupunguza hewa na huongeza muda ambao majani hubaki mabichi. Kufuata msongamano unaopendekezwa ni hatua ya udhibiti.
- Mwelekeo wa mistari. Kupanda mistari kufuata mwelekeo wa upepo uliopo husaidia majani kukauka haraka.
- Matuta na mifereji. Kwa magonjwa yote ya oomycetes na bakteria wa mizizi, hii ndiyo hatua yenye nguvu zaidi.
- Umwagiliaji wa matone badala ya kunyunyizia juu. Hupunguza magonjwa ya majani kwa kiasi kikubwa na huokoa maji.
- Muda wa kumwagilia. Mwagilia asubuhi ili majani yakauke kabla ya usiku.
- Matandazo. Huzuia matone kurushika kutoka udongoni kwenda majani ya chini, njia kuu ya kuenea kwa magonjwa mengi ya nyanya, karanga na maharage.
- Kupogoa. Kwa mimea ya kudumu, hubadilisha kabisa hali ndani ya taji.
- Mimea ya kizuizi. Safu za mahindi au mtama kuzunguka shamba la mboga hupunguza vidukari na inzi weupe wanaoingia.
Muhtasari wa sura
- Kila hatua ya udhibiti hubadilisha upande mmoja wa pembetatu; kujua upande gani hueleza itafanya kazi lini.
- Mzunguko wa mazao lazima uepuke jamii nzima, si zao moja, na muda wake utegemee kimelea.
- Wakati wa kupanda ni chombo cha bure cha kuepuka waenezaji na vipindi vya hatari.
- Usafi wa shamba una gharama ya kazi tu lakini mara nyingi ni yenye faida kubwa zaidi.
- Ustahimilivu ni maalum kwa ugonjwa, huvunjika kwa matumizi ya aina moja, na si sawa na uvumilivu.
- Udhibiti wa kibiolojia ni wa kuzuia, si wa kutibu, na unahitaji udongo wenye mabaki ya viumbe.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Kwa nini mzunguko wa mazao haufai kama hatua kuu dhidi ya mnyauko wa Panama wa migomba?
- Mkulima anasema anazungusha nyanya na pilipili. Ni sahihi?
- Eleza kwa nini Trichoderma haitasaidia mmea uliokwisha nyauka.
- Taja hatua tatu za kimazingira zisizogharimu fedha zinazopunguza magonjwa ya nyanya.
- Kwa nini kupanda mfululizo wa mashamba kwa nyakati tofauti katika kijiji kimoja ni tatizo?
Majibu
- Kwa sababu Fusarium oxysporum f. sp. cubense huishi udongoni kwa miaka thelathini au zaidi kwa spora ngumu za kupumzika. Mzunguko wa miaka michache hauwezi kupunguza idadi yake. Suluhisho la kudumu ni kubadilisha aina ya ndizi kwenda inayostahimili.
- Sio mzunguko halisi. Nyanya, pilipili, bilinganya na viazi mviringo ni jamii moja ya Solanaceae. Vimelea vikuu kama Ralstonia, Fusarium na Alternaria hushambulia jamii nzima, kwa hiyo idadi yao haipungui. Mzunguko lazima utumie jamii tofauti kama nafaka au mikunde.
- Kwa sababu udhibiti wa kibiolojia unafanya kazi kwa kushindania nafasi na chakula na kwa kuamsha kinga kabla kimelea hakijaanzisha maambukizi. Mmea uliokwisha nyauka una kimelea ndani ya mishipa yake, mahali ambapo viumbe wa udongoni hawafiki. Hizi ni hatua za kuzuia, si tiba.
- Kumwagilia asubuhi badala ya jioni ili majani yakauke kabla ya usiku. Kuweka matandazo ya mabaki ya mimea ili kuzuia matone kurushika kutoka udongoni. Na kuegemeza mimea kwenye vijiti ili majani yasigusane na udongo wala kila mmoja.
- Kwa sababu hutengeneza daraja linaloendelea. Shamba lililopandwa mapema linapokomaa, wadudu waenezaji na vimelea huhama kwenda shamba jipya lililopandwa baadaye. Mzunguko wa ugonjwa haukatiki kamwe. Kipindi cha mapumziko kilichokubaliwa na kijiji kizima huvunja mnyororo huu.
Marejeo ya kuaminika
- Maloy, O. C. Plant Disease Control: Principles and Practice. Wiley.
- FAO. Miongozo ya Integrated Pest Management kwa wakulima wadogo Afrika.
- TARI. Mapendekezo ya aina za mazao na kanuni bora za kilimo kwa kanda.
- Harman, G. E. na wenzake. Trichoderma species as biocontrol agents. Nature Reviews Microbiology.
