Magonjwa ya Mikunde: Maharage, Kunde, Mbaazi, Choroko, Dengu, Karanga na Soya
Mikunde hurutubisha udongo na kulisha familia, lakini magonjwa yake mengi husafiri kwenye mbegu.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutambua magonjwa makuu ya mikunde kwa dalili zake.
- Kuelewa nafasi ya mbegu kama chanzo cha msingi kwa mikunde.
- Kutofautisha vinundu vya rhizobia na dalili za magonjwa ya mizizi.
- Kujua uhusiano kati ya magonjwa ya karanga na aflatoxin.
- Kuandaa mpango wa udhibiti unaotegemea mbegu safi na mzunguko.
Kanuni za jumla za afya ya mikunde
Mikunde ina sifa tatu zinazoathiri jinsi magonjwa yanavyoenea. Kwanza, magonjwa mengi husafiri kwenye mbegu. Anthracnose, halo blight, virusi vya maharage na doa la majani la karanga vyote vinaweza kubebwa na mbegu. Kwa hiyo mbegu ya kuokoa isiyokaguliwa ni chanzo kikuu cha matatizo.
Pili, mikunde ina vinundu vya rhizobia vinavyofunga nitrojeni. Vinundu hivi vinaning’inia kando ya mzizi, hutoka kwa urahisi kwa kidole, na vina rangi ya waridi ndani vikiwa vinafanya kazi. Visichanganywe na vinundu vya nematoda ambavyo ni sehemu ya mzizi wenyewe. Kuvidhibiti kwa dawa ni kupoteza faida kubwa.
Tatu, mikunde mingi hupandwa kwa kuchanganya na mahindi. Kilimo mseto hupunguza baadhi ya magonjwa kwa kupunguza msongamano wa jamii moja, lakini huongeza unyevu chini ya kivuli. Nafasi na mpangilio wa mistari ni muhimu.
Magonjwa ya maharage
Maharage ni chanzo kikuu cha protini kwa kaya nyingi Tanzania, hasa Kagera, Kigoma, Mbeya, Njombe na Arusha. Magonjwa yake mengi hushamiri wakati wa mvua na yanahusiana na mbegu.
Anthracnose ya maharageBean Anthracnose (Colletotrichum lindemuthianum)
Dalili za awali na za hatua za juu
Chini ya jani, mishipa hubadilika kuwa ya rangi ya matofali au nyeusi, ikionekana kama mtandao wa mistari myeusi. Hii ndiyo dalili ya awali inayosahaulika mara nyingi kwa sababu watu huangalia juu ya jani tu.
Kwenye maganda, vidonda vya duara vilivyodidimia vyenye ukingo mweusi na katikati ya rangi ya kutu huonekana. Katika unyevu, utomvu wa waridi hutoka katikati ya kidonda. Mbegu ndani ya ganda lililoathirika hupata madoa ya kahawia, na mbegu hiyo ndiyo hupeleka ugonjwa msimu ujao.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mbegu na mabaki ya maharage kwa hadi misimu miwili.
Spora husambazwa na matone ya mvua yanayorushika na kwa binadamu anayepita shambani wakati majani ni mabichi. Umbali wa kuenea kwa matone ni mfupi, kwa hiyo mabaka huanzia sehemu moja na kupanuka.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Anthracnose hutoa mistari myeusi kwenye mishipa chini ya jani na vidonda vilivyodidimia kwenye maganda. Doa la pembe (angular leaf spot) hutoa madoa yenye pembe yaliyozuiliwa na mishipa. Halo blight hutoa madoa yenye halo pana ya njano na mwonekano wa majimaji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Utomvu wa waridi kwenye kidonda cha ganda wakati wa unyevu ni ushahidi wa kutosha. Weka ganda kwenye mfuko wenye unyevu kwa masaa 24 ili utomvu uonekane.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa au chagua mbegu kutoka maganda yasiyokuwa na madoa.
- Tumia aina zenye ustahimilivu zilizopendekezwa kwa kanda yako.
- Weka mzunguko wa mazao wa angalau misimu miwili bila maharage.
- Ondoa mabaki ya maharage baada ya kuvuna.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Usipite shambani wala kupalilia wakati majani ni mabichi kwa umande au mvua.
- Panda kwa nafasi inayoruhusu hewa; msongamano huongeza ugonjwa sana.
- Fungicide iliyosajiliwa inaweza kutumika kwa mbegu za kuzalisha au mazao ya biashara wakati wa mvua za mfululizo. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Vuna wakati wa ukavu. Chagua na tenga mbegu zenye madoa ya kahawia; hizi zisitumike kama mbegu. Kausha vizuri kabla ya kuhifadhi.
- Kutumia mbegu ya kuokoa kutoka shamba lililoathirika mwaka baada ya mwaka.
- Kupalilia asubuhi wakati majani ni mabichi, jambo linalosambaza spora kwa mikono na nguo.
- Kupanda maharage mfululizo kwenye shamba lilelile.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mbegu safi ndiyo msingi. Ongeza aina inayostahimili, mzunguko wa misimu miwili, nafasi ya kutosha, kutopita shambani wakati wa unyevu, na kuondoa mabaki. Fungicide ni ya nyongeza kwa uzalishaji wa mbegu.
Kutu ya maharageBean Rust (Uromyces appendiculatus)
Dalili za awali na za hatua za juu
Vidoti vidogo vyeupe huonekana kwanza, kisha hukua na kuwa vidonda vya rangi ya kutu vinavyotoa poda inayopakaa mkononi. Vidoti mara nyingi huzungukwa na halo nyepesi ya njano.
Vidoti huonekana zaidi chini ya jani. Uambukizi mkali husababisha majani kukauka na kudondoka mapema, na maganda hubaki hayajajaa.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu anahitaji mmea hai; huishi kwenye maharage ya kujitokeza na mimea ya jamii yake.
Spora hubebwa na upepo umbali mrefu. Mzunguko hukamilika ndani ya siku kumi hadi kumi na nne, kwa hiyo ugonjwa unaweza kuongezeka kwa kasi.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kutu hutoa poda inayopakaa. Anthracnose hutoa vidonda vilivyodidimia bila poda. Doa la pembe hutoa madoa ya pembe yenye ukungu wa kijivu chini ya jani.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kupaka poda kwenye kidole ni kipimo cha kutosha shambani.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu; tofauti kati ya aina ni kubwa sana.
- Ondoa maharage ya kujitokeza na mabaki.
- Epuka kupanda mfululizo wa mashamba kwa nyakati tofauti katika eneo moja.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fuatilia kuanzia hatua ya kutoa maua; ndipo hasara huanza kuwa kubwa.
- Punguza msongamano na epuka nitrojeni ya kupita kiasi.
- Fungicide inaweza kutumika ikiwa kutu inaonekana kabla au wakati wa kutoa maua kwa mazao ya biashara. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Hakuna hatua maalum baada ya kuvuna zaidi ya kuondoa mabaki.
- Kunyunyizia baada ya maganda kujaa, ambapo hakuna faida.
- Kutegemea aina moja ya maharage kwa miaka mingi.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Ustahimilivu unaobadilishwa, nafasi ya kutosha, kuondoa mabaki na maharage ya kujitokeza, na fungicide ya wakati kwa mazao ya biashara.
Baka la halo la maharageHalo Blight (Pseudomonas savastanoi pv. phaseolicola)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa madogo ya majimaji huonekana chini ya jani, yakizungukwa na halo pana ya njano-kijani inayoweza kuwa kubwa mara kadhaa kuliko doa lenyewe. Halo hii ndiyo sifa ya kipekee.
Katika hali kali, mmea mzima hupata njano na kudumaa kwa sababu ya sumu inayotolewa na bakteria. Kwenye maganda, madoa ya majimaji yenye utomvu wa krimu huonekana, na mbegu ndani hupata rangi ya njano au kubadilika.
Mzunguko na namna ya kuenea
Bakteria huishi kwenye mbegu na mabaki. Mbegu iliyoathirika ndiyo chanzo kikuu na inaweza kubeba bakteria bila kuonyesha dalili yoyote.
Kuenea shambani hutokea kwa mvua ya upepo, matone yanayorushika, na kwa binadamu na zana wakati majani ni mabichi.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Halo blight ina halo pana ya njano. Common bacterial blight ina halo nyembamba ya njano na madoa makubwa yasiyo ya kawaida. Anthracnose haina mwonekano wa majimaji. Kutu hutoa poda.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Halo pana pamoja na mwonekano wa majimaji ni ushahidi. Kipimo cha mtiririko kwenye maji kinaweza kutumika kwa mashina yaliyoathirika.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa; hii ndiyo hatua kuu kwa sababu mbegu inaweza kubeba bakteria bila dalili.
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Weka mzunguko wa mazao na ondoa mabaki.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Usifanye kazi shambani wakati majani ni mabichi.
- Epuka umwagiliaji wa kunyunyizia juu.
- Ng’oa mimea yenye dalili kali mapema.
- Hakuna dawa inayotibu; dawa za shaba zinaweza kupunguza kuenea kwa uso pekee.
Udhibiti baada ya kuvuna
Vuna kwenye ukavu. Usitumie mbegu kutoka shamba lililoathirika.
- Kutumia dawa ya kuvu kwa ugonjwa wa bakteria.
- Kununua mbegu sokoni bila kujua chanzo chake.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mbegu iliyothibitishwa, aina inayostahimili, mzunguko, kutofanya kazi wakati wa unyevu, na kuondoa mimea yenye dalili. Dawa haina nafasi kuu.
Kunyauka na kuoza mizizi ya maharageRoot Rot Complex (Fusarium, Pythium, Rhizoctonia)
Dalili za awali na za hatua za juu
Mimea hudumaa na majani ya chini hubadilika kuwa ya njano. Mmea unaweza kunyauka wakati wa jua kali. Ukichimba, mizizi ni michache, ya kahawia au nyekundu, na mizizi midogo ya kufyonza haipo.
Shina karibu na ardhi linaweza kuwa na sehemu iliyodidimia ya rangi nyekundu au kahawia. Mimea michanga inaweza kufa kabisa (damping-off). Mabaka shambani hupanuka mwaka hadi mwaka.
Mzunguko na namna ya kuenea
Vimelea huishi udongoni kwa miaka mingi kwa spora ngumu na vidonge.
Huingia kupitia mizizi, hasa pale kuna majeraha, nematoda au msongo. Udongo unaobebwa na maji na zana husambaza.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kuoza mizizi hutoa mizizi ya kahawia na kudumaa kwa mabaka. Vinundu vya nematoda ni uvimbe wa mzizi wenyewe. Vinundu vya rhizobia hutoka kwa kidole na ni vya waridi ndani. Upungufu wa nitrojeni hutoa njano ya usawa bila uharibifu wa mizizi.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Chimba mimea mitatu au minne, osha mizizi na ulinganishe na mimea yenye afya. Uthibitisho wa aina ya kimelea unahitaji maabara.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Weka mzunguko wa mazao; epuka maharage mfululizo.
- Ongeza samadi na mboji ili kuboresha muundo wa udongo na viumbe vyake.
- Panda kwenye matuta ili maji yasituame.
- Tumia mbegu iliyotibiwa katika mashamba yenye historia.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Epuka kupalilia kwa kina kinachojeruhi mizizi.
- Hakikisha mifereji inafanya kazi baada ya mvua kubwa.
- Hakuna dawa ya kunyunyizia inayofaa; hatua ni za udongo.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki. Usipande maharage kwenye baka lililoathirika msimu unaofuata.
- Kuongeza mbolea ya nitrojeni kwa matumaini ya kurudisha kijani, jambo lisilorekebisha mizizi.
- Kupanda maharage mfululizo kwa sababu ni zao la fedha za haraka.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mzunguko wa mazao, kuongeza mabaki ya viumbe, matuta na mifereji, mbegu iliyotibiwa, na kuepuka majeraha ya mizizi. Ugonjwa huu ni ishara ya afya ya udongo, si tatizo la dawa.
Magonjwa ya karanga
Karanga hulimwa hasa Dodoma, Singida, Tabora, Mtwara na Ruvuma. Magonjwa yake ya majani hupunguza mavuno, lakini hatari kubwa zaidi kwa afya ni sumu ya aflatoxin.
Doa la majani la karangaEarly and Late Leaf Spot (Cercospora, Cercosporidium)
Dalili za awali na za hatua za juu
Doa la mapema hutoa madoa ya duara ya kahawia yenye halo ya njano, yanayoonekana zaidi juu ya jani. Doa la baadaye hutoa madoa meusi karibu ya duara bila halo au yenye halo hafifu, yanayoonekana zaidi chini ya jani.
Madoa yanapoongezeka, majani hudondoka. Mmea unaopoteza majani mengi kabla ya kukomaa hutoa karanga chache na ndogo, na mizizi hudhoofika kiasi kwamba karanga hukatika udongoni wakati wa kung’oa.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya karanga shambani na kwenye karanga za kujitokeza.
Spora hubebwa na upepo na matone. Ugonjwa huanza kwenye majani ya chini na kupanda juu, na hurudia mzunguko mara kadhaa kwa msimu.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Doa la majani hutoa madoa yenye mpaka. Kutu ya karanga hutoa vidoti vya poda ya rangi ya kutu chini ya jani. Upungufu wa madini hutoa njano bila madoa yenye mpaka.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Umbo, rangi na upande wa jani unaoathirika vinatosha kutofautisha aina mbili za doa.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Weka mzunguko wa mazao wa angalau misimu miwili bila karanga.
- Ondoa au zika mabaki ya karanga baada ya kuvuna.
- Epuka kupanda karibu na shamba la karanga la msimu uliopita.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fuatilia kuanzia wiki tano; hesabu madoa kwenye majani ya kati.
- Panda kwa nafasi inayofaa.
- Fungicide iliyosajiliwa hutumika kwa mazao ya biashara ikianzishwa dalili za kwanza zinapoonekana. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ng’oa kwa uangalifu; mimea iliyopoteza majani mengi huacha karanga udongoni. Kausha karanga haraka hadi unyevu salama.
- Kuchelewa kuanza hatua hadi majani mengi yamedondoka.
- Kupanda karanga mfululizo kwenye shamba lilelile.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, mzunguko wa misimu miwili, kuondoa mabaki, nafasi ya kutosha, na fungicide ya mapema kwa mazao ya biashara.
Kuoza kwa shina na aflatoxin ya karangaAspergillus Crown Rot and Aflatoxin
Dalili za awali na za hatua za juu
Kwenye miche, shina la chini huoza na kufunikwa na unga mweusi (A. niger) au wa kijani-njano (A. flavus), na mche hufa.
Kwenye karanga, maambukizi mara nyingi hayaonekani. Karanga zilizoathirika zinaweza kuonekana za kawaida au kuwa na unga wa kijani-njano ndani ya ganda. Aflatoxin haionekani, haina harufu na haiharibiki kwa kupika, kuchoma wala kukaanga.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi udongoni na kwenye mabaki. Huingia kwenye karanga zilizoharibiwa au zilizosumbuliwa na ukame wakati wa kukomaa.
Baada ya kuvuna, kuvu huendelea kukua ikiwa unyevu wa karanga ni juu ya asilimia nane hadi kumi, na hutoa sumu zaidi kadri muda unavyoendelea.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Unga wa kijani-njano huelekeza kwenye A. flavus; mweusi kwenye A. niger. Kuoza kwa Sclerotium hutoa vidonge vidogo vya kahawia na utando mweupe. Uharibifu wa wadudu huacha mashimo bila unga.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Mwonekano hautoshi kabisa kwa aflatoxin. Kipimo cha maabara au kadi ya haraka ndicho pekee kinachotoa jibu. Taa ya UV haipaswi kutegemewa kama ushahidi.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu safi iliyotibiwa.
- Panda kwa wakati ili kukomaa kusiendane na ukame mkali.
- Weka mzunguko wa mazao.
- Ongeza kalisiamu (jasi) mahali panapopendekezwa; huimarisha ganda na kupunguza maambukizi.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Epuka msongo wa maji katika wiki nne za mwisho kabla ya kuvuna.
- Dhibiti wadudu na nematoda wanaotengeneza majeraha kwenye maganda.
- Katika maeneo yenye hatari kubwa, teknolojia za kibiolojia zilizoidhinishwa zinaweza kupunguza aflatoxin shambani.
Udhibiti baada ya kuvuna
Vuna kwa wakati; kuchelewa kunaongeza sumu. Kausha haraka juu ya turubai au chandarua, si juu ya ardhi tupu. Fikia unyevu wa asilimia nane au chini kabla ya kuhifadhi. Chagua na tenga karanga zilizovunjika, zilizobadilika rangi au zilizonyauka; hizi ndizo zenye sumu nyingi zaidi. Hifadhi kwenye magunia yenye hewa juu ya kichanja, si sakafuni.
- Kukausha karanga juu ya ardhi tupu ambapo hufyonza unyevu usiku.
- Kuchanganya karanga zilizovunjika na nzima.
- Kudhani kwamba kukaanga au kupika huondoa aflatoxin.
- Kuuza karanga zilizoathirika kama chakula au kulisha mifugo, kwa sababu sumu huingia kwenye maziwa na nyama.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Zuia msongo wa ukame, vuna kwa wakati, kausha haraka juu ya turubai, chagua kwa makini, na hifadhi kwenye hali kavu na yenye hewa. Kwa mazao ya soko rasmi, fanya kipimo cha aflatoxin. Hii ni mojawapo ya sehemu ambapo udhibiti wa magonjwa ni suala la afya ya umma, si mavuno.
Batobato ya karangaGroundnut Rosette Disease
Dalili za awali na za hatua za juu
Aina ya njano hutoa majani ya njano angavu yenye madoa ya kijani. Aina ya kijani hutoa majani madogo ya kijani giza yaliyojikunja.
Katika aina zote mbili, majani husongamana na kuwa madogo, na mmea hudumaa sana ukionekana kama kichaka kidogo. Mimea iliyoambukizwa mapema haitoi karanga zenye thamani.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi huishi kwenye karanga za kujitokeza na mimea mingine ya jamii ya mikunde.
Vidukari husambaza. Vidukari huvutiwa na mashamba yenye msongamano mdogo ambapo udongo unaonekana, kwa hiyo kupanda kwa nafasi kubwa huongeza hatari.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Rosette hutoa kusongamana na kudumaa. Upungufu wa madini hutoa njano bila kusongamana. Athari ya dawa ya magugu hufuata mpangilio wa kunyunyizia.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Dalili za kusongamana na kudumaa ni za kipekee vya kutosha shambani.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu zilizotolewa na ICRISAT na TARI.
- Panda mapema mvua zinapoanza; kupanda kwa kuchelewa ndiyo sababu kuu ya milipuko.
- Panda kwa msongamano unaopendekezwa; msongamano mzuri hupunguza kuvutia vidukari.
- Ondoa karanga za kujitokeza.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea yenye dalili mapema.
- Fuatilia vidukari katika wiki sita za kwanza.
- Kudhibiti vidukari kuna manufaa kiasi kwa ugonjwa huu kwa sababu virusi huhitaji muda mrefu wa kunyonya.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki na karanga za kujitokeza.
- Kupanda kwa kuchelewa kisha kutegemea dawa.
- Kupanda kwa nafasi kubwa mno.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, kupanda mapema, msongamano unaopendekezwa, kuondoa mimea yenye dalili, na kudhibiti vidukari mapema.
Kunde, choroko, mbaazi, dengu na soya
Mnyauko wa mbaaziPigeonpea Fusarium Wilt (Fusarium udum)
Dalili za awali na za hatua za juu
Mmea hunyauka taratibu, mara nyingi tawi moja au upande mmoja kwanza. Majani hubadilika kuwa ya njano kisha hukauka lakini hubaki yameshikamana na mmea.
Ishara ya uhakika ni mstari wa rangi ya zambarau au kahawia unaoenda juu kutoka ardhini kwenye shina. Ukikata shina, unaona rangi ya kahawia kwenye mishipa. Dalili huonekana zaidi wakati wa kutoa maua na kujaza maganda.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi udongoni kwa miaka mingi kwa spora ngumu na kwenye mabaki ya mbaazi.
Huingia kupitia mizizi na kuenea ndani ya mishipa, akizuia maji kupanda.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Mnyauko wa Fusarium hutoa mstari wa rangi kwenye shina na hakuna utomvu. Mnyauko wa bakteria hutoa mtiririko wa maziwa kwenye maji. Ukame hutoa kunyauka kwa usawa unaopona kwa maji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Mstari wa rangi kwenye shina pamoja na rangi ya kahawia ndani ni ushahidi wa nguvu. Kipimo cha mtiririko hasi kunathibitisha si bakteria.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu; hii ndiyo hatua yenye ufanisi mkubwa zaidi.
- Weka mzunguko wa mazao wa miaka mitatu au zaidi.
- Tumia mbegu safi na epuka kuhamisha udongo kutoka mashamba yaliyoathirika.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea yenye dalili pamoja na mizizi na uichome.
- Hakuna dawa ya kunyunyizia inayofaa.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki. Usitumie mbegu kutoka mashamba yaliyoathirika sana.
- Kupanda mbaazi mfululizo katika shamba lilelile kwa sababu ni zao la kudumu miaka miwili.
- Kutafuta dawa badala ya kubadilisha aina.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili na mzunguko wa mazao. Ugonjwa huu unadhibitiwa kwa kubadilisha aina, si kwa kemikali.
Virusi vya batobato ya kunde na chorokoCowpea and Mungbean Mosaic Viruses
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani huonyesha vipande vipande vya kijani giza na kijani hafifu, mara nyingi majani yakiwa yamejikunja chini au kuwa na uvimbe kati ya mishipa.
Mmea hudumaa, maganda huwa machache na madogo, na mbegu ndani zinaweza kubadilika rangi. Mimea iliyoambukizwa kupitia mbegu huonyesha dalili tangu majani ya kwanza.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi vingi hupita kwenye mbegu kwa asilimia kadhaa; hiki ndicho chanzo cha msingi.
Vidukari na inzi weupe husambaza shambani wakati wa msimu.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Virusi hutoa vipande vipande bila mpaka mkali. Upungufu wa madini hutoa njano ya usawa au kati ya mishipa. Athari ya dawa hufuata mistari ya kunyunyizia.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Dalili pamoja na kudumaa zinaelekeza. Uthibitisho ni kwa ELISA.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa au kutoka mimea isiyokuwa na dalili.
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Ondoa magugu ya jamii ya mikunde karibu na shamba.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea yenye dalili mapema.
- Dhibiti vidukari na inzi weupe mapema.
Udhibiti baada ya kuvuna
Chagua mbegu kutoka mimea isiyokuwa na dalili pekee.
- Kuchagua mbegu kwa ukubwa pekee bila kuangalia afya ya mmea mama.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mbegu safi, aina inayostahimili, kuondoa mimea yenye dalili na magugu mwenyeji, na kudhibiti waenezaji mapema.
Kutu ya soyaSoybean Rust (Phakopsora pachyrhizi)
Dalili za awali na za hatua za juu
Vidoti vidogo vya kahawia hadi kijivu huonekana chini ya jani. Vidoti hivi vina umbo la pembe kwa sababu vinazuiliwa na mishipa midogo.
Ukiangalia kwa kioo cha kukuza, unaona vifuko vidogo vinavyopasuka na kutoa poda. Majani yaliyoathirika sana hudondoka mapema, na maganda hubaki hayajajaa.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu anahitaji mmea hai; huishi kwenye mikunde mingine na soya ya kujitokeza.
Spora hubebwa na upepo umbali mrefu. Mzunguko hukamilika ndani ya siku tisa hadi kumi.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kutu ya soya hutoa vidoti vya pembe chini ya jani. Doa la bakteria hutoa madoa ya majimaji. Doa la kahawia hutoa madoa ya duara juu ya jani.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kioo cha kukuza kinaonyesha vifuko vinavyopasuka. Uthibitisho wa aina unahitaji darubini.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu zinazopatikana.
- Ondoa soya ya kujitokeza na mikunde mwenyeji.
- Panda kwa wakati unaopendekezwa.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fuatilia majani ya chini kuanzia kutoa maua.
- Fungicide hutumika kwa mazao ya biashara ikianzishwa mapema. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki.
- Kuchelewa kufuatilia hadi majani yameanza kudondoka.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Ustahimilivu, ufuatiliaji wa mapema kuanzia kutoa maua, na fungicide ya wakati kwa mazao ya biashara.
Muhtasari wa magonjwa ya mikunde
| Namba | Ugonjwa | Zao | Kimelea | Hatua muhimu zaidi |
|---|---|---|---|---|
| MA-01 | Anthracnose | Maharage | Kuvu | Mbegu safi na mzunguko |
| MA-02 | Kutu ya maharage | Maharage | Kuvu | Aina inayostahimili |
| MA-03 | Baka la halo | Maharage | Bakteria | Mbegu iliyothibitishwa |
| MA-04 | Kuoza mizizi | Maharage | Kuvu na oomycetes | Mzunguko na afya ya udongo |
| KR-01 | Doa la majani | Karanga | Kuvu | Mzunguko na aina inayostahimili |
| KR-02 | Aspergillus na aflatoxin | Karanga | Kuvu | Kukausha haraka na kuchagua |
| KR-03 | Rosette | Karanga | Virusi | Kupanda mapema na msongamano sahihi |
| MK-01 | Mnyauko wa mbaazi | Mbaazi | Kuvu | Aina inayostahimili |
| MK-02 | Batobato ya kunde | Kunde na choroko | Virusi | Mbegu safi |
| MK-03 | Kutu ya soya | Soya | Kuvu | Ufuatiliaji wa mapema |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa sura
- Magonjwa mengi ya mikunde husafiri kwenye mbegu; mbegu safi ndiyo hatua yenye nguvu zaidi.
- Vinundu vya rhizobia ni vya manufaa na havipaswi kuchanganywa na vinundu vya nematoda.
- Anthracnose hutambulika kwa mistari myeusi chini ya jani na utomvu wa waridi kwenye maganda.
- Halo blight ina halo pana ya njano; ni bakteria na haitibiwi kwa dawa ya kuvu.
- Aflatoxin ya karanga haionekani wala haiharibiki kwa kupika; udhibiti ni kukausha haraka na kuchagua.
- Rosette ya karanga hupungua sana kwa kupanda mapema na kwa msongamano unaopendekezwa.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Mkulima anaona vinundu kwenye mizizi ya maharage na anataka kununua dawa ya nematoda. Ushauri wako?
- Kwa nini kupalilia maharage asubuhi wakati wa umande ni kosa?
- Karanga zinaonekana nzuri kabisa. Je, ni salama dhidi ya aflatoxin?
- Eleza kwa nini kupanda karanga kwa nafasi kubwa mno huongeza rosette.
- Mbaazi zina tawi moja lililonyauka na mstari wa zambarau kwenye shina kutoka ardhini. Ni nini?
Majibu
- Thibitisha kwanza aina ya vinundu. Vinundu vya rhizobia hutoka kwa urahisi kwa kidole na ni vya waridi ndani; hivi ni vya manufaa kwa sababu hufunga nitrojeni. Vinundu vya nematoda ni sehemu ya mzizi wenyewe na havitoki. Kudhibiti rhizobia ni kupoteza faida kubwa na fedha.
- Kwa sababu spora za anthracnose na bakteria wa halo blight husambazwa kwa mguso wakati majani ni mabichi. Nguo, mikono na zana hubeba vimelea kutoka mmea mmoja kwenda mwingine. Ni bora kusubiri jua likaushe majani kabla ya kufanya kazi shambani.
- Hapana. Aflatoxin haina rangi, harufu wala ladha, na karanga zilizoathirika zinaweza kuonekana za kawaida kabisa. Uthibitisho pekee ni kipimo cha maabara au kadi ya haraka. Hata hivyo, kuchagua na kutenga karanga zilizovunjika, zilizonyauka au zilizobadilika rangi hupunguza sumu kwa kiasi kikubwa kwa sababu hizo ndizo zenye viwango vya juu.
- Vidukari wanaoeneza virusi huvutiwa na mashamba yenye udongo unaoonekana kati ya mimea. Msongamano unaopendekezwa hufunika udongo mapema na hupunguza kuvutia vidukari. Kwa hiyo msongamano sahihi ni hatua ya udhibiti wa ugonjwa, si suala la mavuno tu.
- Ni mnyauko wa Fusarium wa mbaazi. Mstari wa rangi unaopanda kutoka ardhini na kunyauka kwa upande mmoja ni sifa zake. Udhibiti ni kwa aina inayostahimili na mzunguko wa miaka mitatu; hakuna dawa ya kunyunyizia inayofaa.
Marejeo ya kuaminika
- CIAT na PABRA. Miongozo ya magonjwa ya maharage Afrika Mashariki na Kati.
- ICRISAT. Groundnut rosette disease na miongozo ya magonjwa ya mikunde ya nchi kavu.
- TARI Naliendele na Ilonga. Mapendekezo ya aina za karanga na mbaazi.
- FAO na WHO Codex Alimentarius. Viwango vya aflatoxin kwenye vyakula.
