Magonjwa ya Muhogo, Viazi Vitamu, Viazi Mviringo na Ndizi
Mazao yanayozalishwa kwa vipando yana hatari ya kipekee: ugonjwa unaosafiri pamoja na kipando.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutambua magonjwa makuu ya muhogo, viazi na ndizi kwa dalili zake.
- Kuelewa kwa nini mfumo wa vipando safi ni msingi wa udhibiti.
- Kutofautisha CMD na CBSD na kujua umuhimu wa kuchunguza mizizi.
- Kujua hatua za dharura kwa mnyauko wa bakteria wa migomba.
- Kuandaa mpango wa usimamizi wa magonjwa kwa shamba la mizizi au migomba.
Kanuni ya vipando safi
Muhogo, viazi vitamu, viazi mviringo na ndizi vyote huzalishwa kwa vipando: mashina, mizizi, vikonyo au machipukizi. Hii ina maana moja muhimu: kila ugonjwa uliopo kwenye mmea mama utaenda kwenye kila kipando kilichochukuliwa.
Tofauti na mbegu za nafaka ambazo mara nyingi hazibebi virusi, vipando hubeba karibu kila kitu: virusi, bakteria, kuvu wa mishipa na nematoda. Ndiyo maana ugonjwa mmoja unaweza kuenea mikoa mingi ndani ya misimu michache tu wakati wakulima wanabadilishana vipando.
Kwa hiyo, kwa mazao haya, swali la kwanza si ‘nitatumia dawa gani’ bali ‘vipando vyangu vimetoka wapi’. Mfumo wa uzalishaji wa vipando vilivyothibitishwa, kama ule unaosimamiwa na TARI na TOSCI, ndio uti wa mgongo wa udhibiti.
Kubadilishana vipando kati ya vijiji au mikoa bila ukaguzi ni njia kuu ya kusambaza magonjwa makubwa. Mnyauko wa bakteria wa migomba na michirizi ya kahawia ya muhogo vyote vilienea kwa njia hii. Ukipokea vipando kutoka nje ya eneo lako, viweke kwenye eneo la majaribio linalofuatiliwa kwa msimu mmoja kabla ya kueneza.
Magonjwa ya muhogo
Muhogo ni zao la pili kwa umuhimu wa chakula Tanzania na ni tegemeo kubwa katika mikoa ya Mtwara, Lindi, Pwani, Mwanza, Mara na Kigoma. Magonjwa yake mawili makuu ni ya virusi na vyote vinaenezwa na inzi weupe pamoja na vipando.
Batobato ya muhogoCassava Mosaic Disease (CMD)
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani huonyesha vipande vipande vya rangi ya njano, kijani-njano na kijani vilivyochanganyika bila mpaka mkali. Sehemu za njano na kijani hutofautiana kwa ukubwa na mpangilio.
Majani hujikunja, hupinda na hupungua ukubwa. Katika hatua kali, jani hubaki na vipande vidogo vilivyopinda, mmea hudumaa sana, na mizizi huwa michache na midogo. Ikiwa maambukizi yametoka kwenye kipando, mmea mzima huathirika tangu mwanzo; ikiwa yametoka kwa inzi weupe, majani ya chini yanaweza kuwa mazuri wakati ya juu yameathirika.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi husafiri ndani ya vipando. Kipando kutoka mmea wenye CMD kitatoa mmea wenye CMD asilimia mia moja.
Inzi weupe hunyonya kwenye mmea wenye virusi na kuvibeba, kisha kuvihamishia kwenye mimea mizima. Kuenea kwa inzi weupe ni polepole kuliko kwa vipando, lakini huongeza maambukizi ndani ya shamba msimu mzima.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
CMD hutoa vipande vipande vya rangi na kujikunja kwa majani. CBSD (MU-02) hutoa njano kando ya mishipa ya majani ya kati bila kujikunja sana, na dalili zake kuu ziko kwenye mizizi. Upungufu wa madini hutoa njano ya usawa. Uharibifu wa dawa ya magugu huathiri ukuaji mpya kwa mpangilio wa kunyunyizia.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Dalili za majani ni za kutosha kwa utambuzi wa shambani na mtu mwenye mafunzo. Kwa uthibitisho na kwa uzalishaji wa vipando, PCR hutumika.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zinazostahimili CMD zilizotolewa na TARI; hii ndiyo hatua yenye nguvu zaidi.
- Chukua vipando kutoka mashamba yaliyokaguliwa na kuthibitishwa, si kutoka shamba lolote la jirani.
- Kagua mmea mama katika msimu mzima kabla ya kuchukua vipando, si siku ya kuchukua tu.
- Panda mapema msimu wa mvua ili mimea iwe imekomaa kabla idadi ya inzi weupe haijaongezeka.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea yenye dalili katika wiki nane za kwanza (roguing) na uipeleke mbali na shamba.
- Kagua kila wiki mbili katika miezi mitatu ya kwanza.
- Kudhibiti inzi weupe kwa dawa kuna manufaa madogo na si hatua ya msingi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Baada ya kuvuna, chagua mashina ya kupanda kutoka mimea iliyokuwa bila dalili msimu mzima. Hifadhi mashina mahali penye kivuli na unyevu wa wastani, si kwenye jua kali.
- Kuchukua vipando kutoka shamba lililoathirika kwa sababu mizizi ilitoka vizuri.
- Kuchelewa kufanya roguing hadi mimea imekomaa, wakati virusi tayari vimeenea.
- Kununua dawa ya wadudu kama suluhisho kuu badala ya kubadilisha chanzo cha vipando.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Anza na aina inayostahimili na vipando vilivyothibitishwa. Panda mapema. Fanya roguing katika wiki nane za kwanza. Chagua mashina ya msimu ujao kutoka mimea isiyokuwa na dalili. Katika ngazi ya kijiji, anzisha shamba la vipando safi linalofuatiliwa ili wakulima wote wapate chanzo kimoja cha uhakika.
Michirizi ya kahawia ya muhogoCassava Brown Streak Disease (CBSD)
Dalili za awali na za hatua za juu
Kwenye majani, njano huonekana kando ya mishipa midogo, ikitengeneza mfumo unaofuata mishipa. Dalili hii huonekana zaidi kwenye majani ya kati, si machanga wala ya zamani. Jani haliji kunja sana, tofauti na CMD.
Kwenye mashina, michirizi ya kahawia hadi nyeusi huonekana kwenye sehemu ya kijani ya shina. Kwenye mizizi, sehemu ngumu za rangi ya kahawia au njano-kahawia huonekana zikikatwa. Sehemu hizi hazipikiki wala haziliwi. Mmea unaweza kuonekana mzuri kabisa juu ya ardhi wakati mizizi imeharibika, na hii ndiyo hatari kuu ya ugonjwa huu.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi husafiri kwenye vipando kwa asilimia kubwa. Inzi weupe husambaza ndani ya shamba na kati ya mashamba jirani.
Uharibifu wa mizizi huongezeka kadri mmea unavyokaa shambani. Mmea unaovunwa miezi tisa unaweza kuwa na uharibifu mdogo kuliko unaovunwa miezi kumi na minane.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
CBSD hutoa njano inayofuata mishipa kwenye majani ya kati na uharibifu wa mizizi. CMD hutoa vipande vipande na kujikunja bila uharibifu wa ndani wa mizizi. Kuoza kwa mizizi kwa kuvu hutoa harufu na tishu laini iliyooza, si sehemu ngumu za kahawia.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Lazima ukate mizizi. Utambuzi wa CBSD kwa kuangalia majani peke yake haujakamilika. Kata mizizi mitatu au minne kwa vipande vya sentimita tano na uangalie tishu ya ndani. Uthibitisho rasmi ni kwa RT-PCR.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zinazostahimili au kuvumilia CBSD zilizopendekezwa kwa kanda yako.
- Tumia vipando kutoka mfumo wa uzalishaji uliothibitishwa; hii ni muhimu zaidi kuliko kwa CMD kwa sababu dalili za majani ni ngumu kuona.
- Epuka kuchukua vipando kutoka maeneo yenye maambukizi makubwa kwenda maeneo safi.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fanya roguing mapema kwa mimea yenye dalili za majani.
- Vuna mapema, kuanzia miezi tisa hadi kumi na miwili, katika maeneo yenye maambukizi makubwa, ili kupunguza muda wa uharibifu wa mizizi.
- Kagua mizizi ya mimea michache kabla ya kuvuna shamba lote ili kupanga matumizi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Chagua mizizi bila sehemu za kahawia kwa matumizi. Kata na tupa sehemu zilizoathirika. Mizizi iliyoathirika sana isiuze kama chakula. Kwa mashina ya kupanda, chukua kutoka mimea iliyokaguliwa mizizi yake na kuonekana safi.
- Kuchagua vipando kwa kuangalia majani pekee bila kukata mizizi.
- Kuacha muhogo shambani muda mrefu ukitegemea mizizi itaendelea kukua, jambo linaloongeza uharibifu wa CBSD.
- Kusambaza vipando kutoka eneo lenye CBSD kwenda eneo lisilo nayo.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayovumilia, vipando vilivyothibitishwa, roguing mapema, kuvuna mapema katika maeneo hatarishi, na kukagua mizizi kabla ya kuchagua vipando vya msimu ujao. Katika ngazi ya kanda, kuzuia usambazaji wa vipando kutoka maeneo yenye maambukizi ni hatua muhimu ya kisera.
Baka la bakteria la muhogoCassava Bacterial Blight (Xanthomonas)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa yenye pembe ya mwonekano wa majimaji huonekana chini ya majani, yakizuiliwa na mishipa. Madoa haya hukua na kuungana, na jani hunyauka na kudondoka.
Kwenye mashina, michirizi ya majimaji hutokea na baadaye utomvu wa rangi ya njano hutoka. Ncha za vitawi hufa kurudi ndani (dieback), na katika hali kali mmea mzima unaweza kufa. Kunyauka kwa ghafla kwa majani ya juu wakati wa mvua ni ishara ya nguvu.
Mzunguko na namna ya kuenea
Bakteria huishi kwenye vipando na mabaki ya mmea. Kipando kilichoathirika ndiyo chanzo cha msingi.
Kuenea shambani hutokea kwa matone ya mvua yanayorushika, upepo, zana za kukata na wadudu. Mvua ya upepo ndiyo hali inayochochea zaidi.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Baka la bakteria hutoa madoa yenye pembe ya majimaji na utomvu; anthracnose ya muhogo (MU-04) hutoa vidonda vilivyodidimia kwenye mashina na madoa yenye vidoti vyeusi. CMD na CBSD ni magonjwa ya virusi bila utomvu wala madoa ya majimaji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kipimo cha mtiririko kwa kuweka kipande cha shina kwenye maji hutoa ushahidi wa bakteria. Utomvu unaotoka kwenye shina asubuhi ni ishara ya moja kwa moja.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia vipando kutoka mimea isiyokuwa na dalili; hii ndiyo hatua kuu.
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Weka mzunguko wa mazao katika mashamba yaliyoathirika sana; acha msimu mmoja bila muhogo.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Epuka kupitia shambani na kugusa mimea wakati majani ni mabichi kwa mvua au umande.
- Safisha panga na visu kati ya mashamba na kati ya mimea unapokata.
- Ng’oa na choma mimea iliyoathirika sana.
- Hakuna dawa inayotibu; dawa za shaba zinaweza kupunguza kuenea kwa uso pekee.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa na choma mabaki ya mimea iliyoathirika. Usiache mashina shambani wala usitumie kama vipando.
- Kukata vipando kwa panga moja kutoka shamba lililoathirika kwenda lisiloathirika.
- Kupalilia wakati wa mvua wakati majeraha na maji vinaeneza bakteria.
- Kutumia dawa ya kuvu kwa ugonjwa wa bakteria.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Vipando safi, aina inayostahimili, usafi wa zana, kuepuka kufanya kazi shambani wakati wa unyevu, kuondoa mimea iliyoathirika sana, na mzunguko wa mazao katika mashamba yenye historia.
Magonjwa ya viazi vitamu
Batobato ya viazi vitamuSweet Potato Virus Disease (SPVD)
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani huwa madogo sana, hujikunja juu au chini, na huonyesha njano kati ya mishipa au madoa ya njano yaliyotawanyika. Mishipa ya majani inaweza kuwa wazi zaidi kuliko kawaida.
Mmea hudumaa kwa kiwango kikubwa, matawi hufupika, na mizizi huwa michache, midogo na yenye umbo lisilofaa. Mmea mmoja ulioathirika unaweza kutoa robo ya mavuno ya mmea mzima.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi husafiri kwenye vipando kwa asilimia mia moja. Hii ndiyo njia kuu ya kuenea kati ya misimu na kati ya maeneo.
Inzi weupe na vidukari husambaza shambani. Ugonjwa mkali hutokea pale virusi vyote viwili vinapokuwepo kwa pamoja; kimoja peke yake husababisha dalili nyepesi.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
SPVD hutoa majani madogo yaliyojikunja na kudumaa kali. Upungufu wa madini hutoa njano bila kudumaa kwa kiwango hicho. Uharibifu wa dawa ya magugu hufuata mpangilio wa kunyunyizia.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Dalili za kudumaa pamoja na majani madogo yaliyojikunja zinatosha shambani. Uthibitisho ni kwa ELISA au PCR.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia vipando kutoka mimea isiyokuwa na dalili au kutoka mfumo wa vipando safi.
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Anzisha kitalu cha vipando safi mbali na mashamba ya zamani ya viazi vitamu.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea yenye dalili mapema.
- Epuka kuchukua vipando kutoka shamba la mwisho wa msimu ambalo limekusanya maambukizi.
- Panda mbali na mashamba ya viazi vitamu yaliyokomaa.
Udhibiti baada ya kuvuna
Chagua vipando kutoka sehemu za shamba zisizokuwa na dalili. Usihifadhi vipando kutoka mimea iliyodumaa.
- Kuchukua vipando mwaka baada ya mwaka kutoka shamba lilelile bila kuanzisha chanzo kipya safi.
- Kupuuza dalili kwa sababu mmea bado hai.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Kuanzisha na kudumisha chanzo cha vipando safi ndiyo hatua kuu. Ongeza aina inayostahimili, roguing mapema, na kutenganisha kitalu na mashamba ya zamani.
Baka jani la viazi vitamuAlternaria Leaf Spot and Stem Blight
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa ya kahawia yenye pete zilizopangwa kama shabaha huonekana kwenye majani. Madoa yana mpaka wazi na mara nyingi halo ya njano.
Kwenye vikonyo na mashina, vidonda virefu vya kahawia huonekana, na sehemu iliyo juu ya kidonda hunyauka. Katika hali kali, majani mengi hudondoka na mmea hubaki na mashina matupu, jambo linalopunguza mizizi kwa kiasi kikubwa.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya mmea na kwenye vipando.
Spora husambazwa na upepo na matone ya mvua. Mzunguko hurudia mara nyingi ndani ya msimu wakati wa mvua za mfululizo.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Baka jani la Alternaria hutoa madoa yenye pete zilizopangwa. SPVD hutoa kudumaa na majani madogo bila madoa yenye mpaka. Kuungua kwa jua huathiri majani yaliyoangaliana na jua bila pete.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Pete zilizopangwa ndani ya doa ni sifa ya kutosha. Uthibitisho ni kwa darubini kuona spora zenye umbo la rungu.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu; tofauti kati ya aina ni kubwa.
- Tumia vipando kutoka mimea isiyokuwa na dalili.
- Ondoa mabaki ya viazi vitamu baada ya kuvuna.
- Weka mzunguko wa mazao.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Panda kwa nafasi inayoruhusu hewa na mwanga.
- Epuka umwagiliaji wa kunyunyizia juu wakati wa jioni.
- Fungicide inaweza kutumika kwa uzalishaji wa vipando au mazao ya biashara. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki. Chagua vipando kutoka mimea yenye majani mengi na yasiyokuwa na madoa.
- Kuchukua vipando kutoka mimea iliyopoteza majani mengi.
- Kupanda kwa msongamano mkubwa kwa matumaini ya mavuno mengi.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, vipando safi, nafasi ya kutosha, kuondoa mabaki na mzunguko wa mazao. Fungicide ni ya nyongeza pale thamani ya zao inapohalalisha.
Magonjwa ya viazi mviringo
Viazi mviringo hulimwa hasa Njombe, Mbeya, Iringa, Kilimanjaro na Arusha. Ni zao lenye thamani kubwa lakini lenye magonjwa mengi, na ndilo zao ambalo uamuzi wa dawa mara nyingi huhalalishwa kiuchumi.
Baka jani la viaziLate Blight (Phytophthora infestans)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa ya kijani-giza yenye mwonekano wa majimaji huanza kwenye kando au ncha za majani. Madoa hukua haraka na kuwa ya kahawia hadi nyeusi bila mpaka mkali.
Asubuhi wakati wa unyevu, utando mweupe mwembamba huonekana chini ya jani kwenye mpaka wa eneo lililokufa; hii ndiyo ishara ya uhakika. Ugonjwa unaweza kuangamiza shamba zima ndani ya siku saba hadi kumi katika hali nzuri. Kwenye mizizi, madoa ya kahawia-zambarau yanaonekana nje, na ndani tishu ni ya kahawia isiyo na mpaka wazi.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kimelea huishi kwenye mizizi iliyoachwa shambani, viazi vya kujitokeza, na mizizi iliyohifadhiwa. Hakiishi vizuri kwenye udongo tupu bila mmea.
Zoospora zenye mikia huogelea kwenye maji juu ya jani na kuingia moja kwa moja. Mzunguko hukamilika ndani ya siku tatu hadi tano katika hali nzuri, jambo linaloeleza kasi yake ya kutisha. Spora hubebwa na upepo hadi kilomita kadhaa.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Baka jani la late blight hukua kwa kasi na hutoa utando mweupe chini ya jani. Baka la mapema (early blight, VM-02) hutoa madoa yenye pete zilizopangwa na hukua polepole. Kuungua kwa baridi huathiri majani ya juu yaliyoangaliana na anga na hutokea usiku mmoja bila kuendelea.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Utando mweupe chini ya jani asubuhi ni ushahidi wa uhakika. Weka jani lililoathirika kwenye mfuko wenye unyevu kwa masaa 12 hadi 24; utando utaonekana wazi.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu; ni hatua ya msingi katika maeneo yenye mvua nyingi.
- Tumia mbegu ya viazi iliyothibitishwa; mizizi iliyoathirika ndiyo chanzo cha msingi.
- Ondoa viazi vya kujitokeza na mizizi iliyoachwa shambani kutoka msimu uliopita.
- Panda kwenye matuta marefu ili udongo ufunike mizizi vizuri na maji yasituame.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fuatilia kila baada ya siku mbili au tatu wakati wa mvua za mfululizo; ugonjwa huu hausubiri.
- Anza ulinzi kabla ya dalili pale hali ya hewa inaposhikilia unyevu kwa siku kadhaa; kunyunyizia baada ya dalili kuonekana kunachelewa. Tumia fungicide iliyosajiliwa kwa oomycetes, si fungicide ya kawaida. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
- Zungusha makundi ya dawa yenye namna tofauti za kufanya kazi ili kuepuka usugu.
- Ondoa majani ya chini yaliyoathirika mapema ikiwa shamba ni dogo.
Udhibiti baada ya kuvuna
Kata na ondoa matawi wiki mbili kabla ya kuvuna ili mizizi ipate ngozi ngumu na spora zisiingie wakati wa kuvuna. Vuna wakati udongo ni mkavu. Chagua na tenga mizizi yenye madoa. Usihifadhi mizizi iliyoathirika hata kidogo, kwa sababu itaoza na kuambukiza mingine.
- Kutumia dawa ya kuvu ya kawaida ambayo haifanyi kazi dhidi ya oomycetes.
- Kusubiri hadi dalili zionekane kabla ya kuanza ulinzi.
- Kuvuna wakati udongo ni mvua, jambo linaloongeza maambukizi ya mizizi.
- Kuhifadhi mizizi bila kuchagua, hivyo mizizi michache huoza na kuambukiza ghala zima.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Anza na aina inayostahimili na mbegu iliyothibitishwa. Panda kwenye matuta. Fuatilia hali ya hewa na anza ulinzi kabla ya dalili wakati wa unyevu wa mfululizo. Zungusha makundi ya dawa. Kata matawi kabla ya kuvuna, vuna kwenye ukavu, chagua kwa makini, na hifadhi kwenye hali ya baridi na hewa.
Baka la mapema la viaziEarly Blight (Alternaria solani)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa ya kahawia ya duara yenye pete zilizopangwa kama shabaha huonekana kwenye majani ya chini kwanza. Madoa yana mpaka wazi na mara nyingi halo ya njano.
Madoa yanapoongezeka, majani ya chini hukauka na kudondoka, na ugonjwa hupanda taratibu. Tofauti na late blight, huu hukua polepole na huathiri zaidi mimea iliyodhoofika.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya viazi na nyanya na kwenye udongo.
Spora husambazwa na upepo na matone. Ugonjwa hushamiri mmea unapokaribia kukomaa au unapokuwa na msongo wa lishe.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Baka la mapema hutoa pete zilizopangwa na hukua polepole kuanzia majani ya chini. Late blight hukua kwa kasi na hutoa utando mweupe. Upungufu wa nitrojeni hutoa njano ya usawa bila madoa yenye mpaka.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Pete zilizopangwa ndani ya doa ni sifa ya kutosha shambani.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa.
- Weka mzunguko wa mazao unaotenganisha viazi na nyanya, kwa sababu zinashiriki kimelea.
- Hakikisha lishe ni ya kutosha, hasa nitrojeni na potasiamu, kwa sababu mimea dhaifu huathirika zaidi.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Fuatilia majani ya chini kuanzia wiki nne baada ya kuchomoza.
- Fungicide iliyosajiliwa hutumika pale ugonjwa unapoanza kupanda kwenye majani ya kati. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
- Epuka msongo wa maji.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki. Chagua mizizi bila madoa yaliyodidimia.
- Kuchanganya na late blight na kutumia dawa isiyofaa au kutumia kwa haraka isiyo ya lazima.
- Kupuuza lishe wakati ndio chanzo kikuu cha ukali.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mzunguko wa mazao, lishe iliyosawazishwa, mbegu iliyothibitishwa, na fungicide ya wakati. Ugonjwa huu unaonyesha kwamba afya ya mmea ni sehemu ya udhibiti.
Mnyauko wa bakteria wa viaziBacterial Wilt / Brown Rot (Ralstonia solanacearum)
Dalili za awali na za hatua za juu
Mmea hunyauka ghafla wakati wa jua kali na kupona kidogo jioni, kisha hunyauka kabisa ndani ya siku chache. Majani hubaki ya kijani wakati wa kunyauka, tofauti na magonjwa ya kuvu yanayosababisha njano kwanza.
Ukikata shina karibu na ardhi, unaona pete ya kahawia kwenye mishipa. Mizizi ikikatwa, utomvu mweupe wa maziwa hutoka kwenye pete ya mishipa. Katika hifadhi, mizizi hutoa utomvu kwenye macho na huoza kwa harufu mbaya.
Mzunguko na namna ya kuenea
Bakteria huishi udongoni kwa miaka mingi na kwenye magugu ya jamii ya nyanya bila kuonyesha dalili.
Huingia kupitia majeraha ya mizizi yanayosababishwa na kupalilia, nematoda au wadudu. Maji ya umwagiliaji na udongo unaobebwa na zana husambaza kutoka shamba hadi shamba.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Mnyauko wa bakteria hutoa utomvu wa maziwa kwenye maji na majani hubaki ya kijani. Kunyauka kwa Fusarium huanza kwa njano na hakuna utomvu. Ukame husababisha kunyauka kwa shamba lote kwa usawa na hupona kwa maji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kipimo cha mtiririko: kata shina na uweke kwenye glasi ya maji safi; nyuzi za maziwa zinazotiririka zinathibitisha. Uthibitisho wa aina ni kwa maabara kwenye media ya SMSA.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu ya viazi iliyothibitishwa; hii ndiyo hatua muhimu zaidi.
- Epuka kupanda kwenye shamba lenye historia ya mnyauko; bakteria huishi miaka mingi.
- Weka mzunguko mrefu na mazao yasiyo ya jamii ya nyanya, kwa mfano nafaka au mikunde.
- Usitumie maji ya umwagiliaji yanayotoka kwenye shamba lililoathirika.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea yenye dalili pamoja na udongo unaozunguka na uichome mbali.
- Epuka kupalilia kwa kina kinachojeruhi mizizi.
- Safisha zana, viatu na magurudumu kabla ya kuingia shamba jipya.
- Hakuna dawa inayotibu; usipoteze fedha kwenye dawa.
Udhibiti baada ya kuvuna
Chagua mizizi kwa makini; tenga yenye utomvu kwenye macho. Usihifadhi mizizi kutoka shamba lililoathirika pamoja na safi. Usitumie mizizi kutoka shamba lililoathirika kama mbegu.
- Kutumia mizizi ya kuokoa kama mbegu kutoka shamba lililoathirika.
- Kuhamisha udongo au zana kutoka shamba lililoathirika kwenda safi.
- Kutumia dawa ya bakteria au ya kuvu kwa matumaini ya kutibu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Kinga pekee. Mbegu iliyothibitishwa, kuepuka mashamba yenye historia, mzunguko mrefu, usafi wa zana na maji, na kuondoa mimea yenye dalili pamoja na udongo wake. Katika ngazi ya kanda, kudhibiti biashara ya mbegu isiyothibitishwa ni hatua muhimu.
Magonjwa ya migomba
Ndizi ni chakula kikuu katika Kagera, Kilimanjaro, Mbeya na Morogoro. Migomba huzalishwa kwa machipukizi, kwa hiyo inashiriki hatari ya vipando. Ugonjwa mmoja, mnyauko wa bakteria, umebadilisha kabisa hali ya uzalishaji katika Kanda ya Ziwa.
Mnyauko wa bakteria wa migombaBanana Xanthomonas Wilt (BXW)
Dalili za awali na za hatua za juu
Dalili ya kwanza mara nyingi ni jani moja au mawili ya kati kunyauka na kuwa ya njano, kisha kupinda katikati bila kukauka kabisa. Kunyauka huenea kwa majani mengine ndani ya wiki chache.
Ua la kiume hunyauka na kufa kabla ya wakati. Ndizi kwenye mkungu hukomaa kabla ya wakati bila mpangilio, na zikikatwa ndani zina rangi ya kahawia. Ukikata shina, utomvu wa rangi ya manjano-krimu hutoka ndani ya sekunde chache. Mmea mzima hufa.
Mzunguko na namna ya kuenea
Bakteria huenea kwa njia tatu: wadudu wanaotembelea maua ya kiume, zana zisizosafishwa hasa panga za kupogoa na kuvuna, na machipukizi kutoka mimea iliyoathirika.
Bakteria huishi ndani ya mabaki ya migomba na udongoni kwa muda. Shina lililokatwa linaloachwa shambani hubaki chanzo cha maambukizi.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
BXW hutoa utomvu wa manjano-krimu unaotoka haraka na ndizi hukomaa kabla ya wakati bila mpangilio. Mnyauko wa Panama (ND-02) huanza kwa majani ya nje ya zamani, majani hukauka na kuning’inia kama sketi, na shina hupasuka wima. Nematoda husababisha mgomba kuanguka bila kunyauka kwa majani ya kati.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Utomvu unaotoka ndani ya sekunde chache baada ya kukata shina ni ushahidi wa nguvu. Kwa uthibitisho, kipimo cha mtiririko kwenye maji au kipimo cha maabara hutumika.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia machipukizi kutoka mashamba yasiyo na ugonjwa au kutoka vipando vya maabara vilivyothibitishwa.
- Usiruhusu kuingiza machipukizi kutoka maeneo yenye ugonjwa.
- Elimisha wafanyakazi na majirani; ugonjwa huu ni wa jamii, si wa shamba moja.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ondoa ua la kiume kwa mkono, si kwa kisu, mara tu ndizi zinapokwisha tokea. Hii ni hatua isiyo na gharama yenye athari kubwa zaidi.
- Safisha panga na visu kwa moto au kwa dawa ya kuua vijidudu kati ya kila mgomba.
- Ondoa mgomba wenye dalili kwa kukata shina karibu na ardhi, kuchimba na kuacha shimo likauke kwenye jua. Katika baadhi ya miongozo, kuondoa mgomba mmoja wenye dalili pekee badala ya kikundi kizima kunapendekezwa; fuata mwongozo wa sasa wa TARI na TPHPA.
- Zuia mifugo isipite shambani ikitoka shamba lililoathirika.
Udhibiti baada ya kuvuna
Usisafirishe mabaki ya migomba kutoka shamba lililoathirika. Choma au zika mbali.
- Kutumia panga moja kwa mashamba mengi bila kusafisha.
- Kuondoa ua la kiume kwa kisu, jambo linalotengeneza jeraha kubwa na kusambaza bakteria.
- Kuuza au kutoa machipukizi kutoka shamba lenye dalili.
- Kutumia dawa; hakuna dawa inayotibu BXW.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Hatua tatu za msingi ni kuondoa ua la kiume kwa mkono, kusafisha zana kati ya kila mgomba, na kutumia machipukizi safi. Ongeza uondoaji wa mimea yenye dalili na elimu ya jamii. Kwa sababu bakteria husafiri kwa wadudu na zana, mkakati wa kijiji kizima una athari kubwa kuliko juhudi za shamba moja.
Mnyauko wa PanamaFusarium Wilt / Panama Disease
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani ya nje ya zamani hubadilika kuwa ya njano kuanzia kando, kisha hukauka na kuning’inia kuzunguka shina kama sketi, wakati majani ya kati bado ni ya kijani. Hii ni tofauti kuu na BXW.
Shina la uongo hupasuka wima kutoka chini. Ukikata shina la chini kwa mkato wa mviringo, unaona pete au vidoti vya rangi ya kahawia hadi nyekundu kwenye mishipa. Hakuna utomvu unaotoka.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi udongoni kwa miaka thelathini au zaidi kwa njia ya spora ngumu za kupumzika. Ndiyo maana shamba lililoathirika haliwezi kupandwa aina nyeti tena.
Huingia kupitia mizizi, hasa pale kuna majeraha au nematoda. Husafiri kwenye udongo unaobebwa na maji, zana, viatu na machipukizi.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Panama huanza kwa majani ya nje ya zamani na hupasua shina wima bila utomvu. BXW huanza kwa majani ya kati na hutoa utomvu haraka. Ukame husababisha majani kukauka bila kubadilika rangi ya mishipa ndani.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Rangi ya kahawia kwenye mishipa ya shina la chini pamoja na kutokuwepo kwa utomvu ni ushahidi. Uthibitisho wa aina ya kimelea unahitaji maabara.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zinazostahimili; hii ndiyo hatua pekee ya uhakika kwa udongo ulioathirika.
- Tumia machipukizi kutoka mashamba yasiyo na ugonjwa au vipando vya maabara.
- Epuka kupanda aina nyeti kwenye shamba lenye historia ya Panama.
- Hakikisha shamba lina mifereji mizuri.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ondoa mimea yenye dalili pamoja na udongo unaozunguka.
- Zuia maji yanayotoka eneo lililoathirika yasiingie eneo safi.
- Safisha zana, viatu na magurudumu.
- Hakuna dawa inayotibu ugonjwa huu.
Udhibiti baada ya kuvuna
Usisafirishe udongo au machipukizi kutoka shamba lililoathirika.
- Kupanda tena aina nyeti kwenye shamba lililoathirika baada ya miaka michache.
- Kutumia machipukizi kutoka shamba lililoathirika kwa sababu yanaonekana mazuri.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili ndiyo msingi. Ongeza vipando safi, mifereji mizuri, usafi wa zana na kutenganisha maji. Kwa udongo ulioathirika, mabadiliko ya aina au ya zao ndiyo suluhisho la kudumu.
Sigatoka nyeusiBlack Sigatoka (Pseudocercospora fijiensis)
Dalili za awali na za hatua za juu
Michirizi myembamba ya rangi ya kahawia-nyekundu huonekana chini ya jani, ikiwa sambamba na mishipa. Michirizi hukua na kuwa madoa ya mviringo mrefu yenye katikati ya kijivu na ukingo mweusi, mara nyingi na halo ya njano.
Madoa yakiungana, jani lote hukauka mapema. Mgomba unaopoteza majani mengi kabla ya mkungu kukomaa hutoa mkungu mdogo na ndizi zinazoiva kabla ya wakati wakati wa usafirishaji.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye majani yaliyoathirika, hai na yaliyokufa, yanayobaki shambani.
Spora hutolewa wakati wa unyevu na hubebwa na upepo na matone. Mzunguko hukamilika ndani ya wiki mbili hadi nne.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Sigatoka hutoa michirizi inayokua kuwa madoa yenye katikati ya kijivu. Kuungua kwa jua huathiri sehemu zinazoangaliana na jua bila michirizi sambamba. Upungufu wa potasiamu hutoa kukauka kwa kando bila madoa.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Michirizi sambamba chini ya jani ni dalili ya awali muhimu. Uthibitisho wa aina unahitaji darubini.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Panda kwa nafasi inayoruhusu hewa; msongamano ndiyo sababu ya kawaida ya ukali.
- Hakikisha shamba lina mifereji mizuri.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Kata na ondoa majani yaliyoathirika kwa zaidi ya nusu; hii ndiyo hatua kuu isiyo na gharama.
- Punguza machipukizi ili kila kikundi kiwe na mimea michache tu.
- Weka lishe ya kutosha hasa potasiamu.
- Fungicide hutumika kwenye mashamba makubwa ya biashara; kwa mkulima mdogo, kuondoa majani na nafasi kuna faida kubwa zaidi kwa gharama. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA kwa zao na ugonjwa husika. Kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi kwa sababu usajili na viwango hubadilika.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa majani yaliyokatwa kutoka shambani au yaweke chini ya matandazo mazito. Vuna kwa wakati kwa sababu migomba yenye majani machache huiva kwa kasi isiyotabirika.
- Kuacha majani yaliyokatwa yakining’inia kwenye mgomba, ambako yanaendelea kutoa spora.
- Kuruhusu machipukizi mengi kwa kila kikundi kwa matumaini ya mavuno mengi.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, nafasi na mifereji, kuondoa majani yaliyoathirika mara kwa mara, kupunguza machipukizi, na lishe ya kutosha. Fungicide ni ya mashamba ya biashara pekee.
Jedwali la kulinganisha
| Namba | Ugonjwa | Zao | Kimelea | Hatua muhimu zaidi |
|---|---|---|---|---|
| MU-01 | Batobato ya muhogo | Muhogo | Virusi | Aina inayostahimili na vipando safi |
| MU-02 | Michirizi ya kahawia | Muhogo | Virusi | Vipando vilivyothibitishwa na kuvuna mapema |
| MU-03 | Baka la bakteria | Muhogo | Bakteria | Vipando safi na usafi wa zana |
| VT-01 | Batobato ya viazi vitamu | Viazi vitamu | Virusi | Chanzo cha vipando safi |
| VT-02 | Baka jani la Alternaria | Viazi vitamu | Kuvu | Aina inayostahimili na nafasi |
| VM-01 | Baka jani la viazi | Viazi mviringo | Oomycete | Ulinzi kabla ya dalili wakati wa unyevu |
| VM-02 | Baka la mapema | Viazi mviringo | Kuvu | Mzunguko na lishe iliyosawazishwa |
| VM-03 | Mnyauko wa bakteria | Viazi mviringo | Bakteria | Mbegu iliyothibitishwa; hakuna dawa |
| ND-01 | Mnyauko wa migomba (BXW) | Ndizi | Bakteria | Kuondoa ua kwa mkono na kusafisha zana |
| ND-02 | Mnyauko wa Panama | Ndizi | Kuvu | Aina inayostahimili |
| ND-03 | Sigatoka nyeusi | Ndizi | Kuvu | Kuondoa majani na nafasi ya kutosha |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa sura
- Mazao ya vipando hubeba magonjwa kwa asilimia mia moja; chanzo cha vipando ndiyo uamuzi muhimu zaidi.
- CMD hutambulika kwa majani; CBSD lazima ithibitishwe kwa kukata mizizi.
- Late blight ni oomycete inayohitaji dawa maalum na ulinzi kabla ya dalili kuonekana.
- Mnyauko wa bakteria wa viazi na wa migomba hauna dawa; udhibiti ni usafi na kinga pekee.
- Kuondoa ua la kiume kwa mkono ni hatua isiyo na gharama yenye athari kubwa dhidi ya BXW.
- Panama huishi udongoni miaka mingi; aina inayostahimili ndiyo suluhisho la kudumu.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Muhogo unaonekana na majani mazuri lakini mkulima anahofia CBSD. Utafanya nini?
- Kwa nini fungicide ya kawaida haifanyi kazi dhidi ya late blight ya viazi?
- Mgomba una majani ya nje yaliyokauka yakining’inia kama sketi wakati majani ya kati ni ya kijani, na shina limepasuka wima. Ni ugonjwa gani?
- Eleza kwa nini kuondoa ua la kiume la mgomba kwa mkono ni hatua yenye thamani kubwa dhidi ya BXW.
- Kwa nini mnyauko wa bakteria wa viazi hauwezi kutatuliwa kwa dawa?
- Kwa nini kukata matawi ya viazi wiki mbili kabla ya kuvuna kunapendekezwa?
Majibu
- Kata mizizi mitatu au minne kwa vipande vya sentimita tano na uangalie tishu ya ndani. CBSD husababisha sehemu ngumu za rangi ya kahawia ndani ya mizizi hata pale majani yanapoonekana mazuri. Utambuzi kwa majani peke yake haujakamilika kwa ugonjwa huu.
- Kwa sababu chanzo chake ni Phytophthora infestans, ambaye ni oomycete si kuvu wa kweli. Ukuta wake wa seli ni cellulose na njia zake za kimetaboliki ni tofauti, kwa hiyo dawa zinazolenga kuvu wa kweli hazina athari. Zinahitajika dawa zilizosajiliwa mahsusi kwa oomycetes.
- Ni mnyauko wa Panama unaosababishwa na Fusarium. Kuanzia kwa majani ya nje ya zamani na kupasuka kwa shina wima ni sifa zake. BXW huanza kwa majani ya kati na hutoa utomvu wa manjano-krimu ndani ya sekunde chache baada ya kukata shina.
- Kwa sababu wadudu wanaotembelea maua ya kiume ndio waenezaji wakuu wa bakteria. Kuondoa ua mara tu ndizi zinapotokea huondoa mahali pa kuvutia wadudu. Kutumia mkono badala ya kisu huepusha jeraha kubwa na huondoa hatari ya panga kubeba bakteria kutoka mgomba mmoja kwenda mwingine. Hatua hii haina gharama yoyote.
- Kwa sababu Ralstonia solanacearum huishi ndani ya mfumo wa mishipa ya mmea ambako dawa hazifiki, na huishi udongoni kwa miaka mingi. Hakuna dawa iliyothibitishwa inayoiondoa. Udhibiti unategemea kabisa mbegu iliyothibitishwa, kuepuka mashamba yenye historia, mzunguko mrefu na usafi wa zana na maji.
- Kwa sababu kunaruhusu mizizi kutengeneza ngozi ngumu inayozuia spora za late blight na bakteria kuingia wakati wa kuvuna. Pia kunaondoa majani yaliyoathirika ambayo yangeweza kusambaza spora kwenye mizizi wakati wa kuchimba.
Marejeo ya kuaminika
- Legg, J. P. na wenzake. Cassava virus diseases in Africa, IITA.
- TARI. Miongozo ya uzalishaji na usambazaji wa vipando safi vya muhogo na viazi vitamu.
- CIP (International Potato Center). Miongozo ya magonjwa ya viazi mviringo na viazi vitamu.
- Blomme, G. na wenzake. Banana Xanthomonas Wilt: epidemiology and control, Bioversity International.
- Ploetz, R. C. Fusarium wilt of banana. Phytopathology.
