Nematoda ni nini

Nematoda ni minyoo midogo mno yenye umbo la uzi, wenye urefu wa chini ya milimita moja kwa wengi. Wanaishi kwenye tabaka la maji linalozunguka chembe za udongo. Sio wote ni waharibifu; wengi ni wa manufaa kwa sababu huoza mabaki na kudhibiti wadudu.

Nematoda wa mimea wana kifaa maalum mdomoni kinachoitwa stylet, kinachofanana na sindano ndogo. Hutumia stylet kutoboa seli ya mizizi, kuingiza mate yenye vimeng’enya, na kufyonza yaliyoyeyuka.

Uharibifu wao ni wa aina tatu. Wa kwanza ni wa moja kwa moja: seli za mizizi kuharibiwa na uwezo wa kufyonza maji kupungua. Wa pili ni kufungua milango: kila jeraha wanaloacha ni mahali pa kuvu na bakteria kuingia. Ndiyo maana kunyauka kwa Fusarium huwa kali zaidi mahali penye nematoda. Wa tatu ni kusafirisha virusi kwa baadhi ya aina.

Aina kuu za nematoda wa mimea

• Nematoda wa vinundu (root-knot, Meloidogyne): wanaojulikana zaidi Tanzania. Husababisha vinundu vya kuvimba kwenye mizizi. Huathiri nyanya, karoti, bamia, matango, bilinganya, viazi vitamu na mengine mengi.
• Nematoda wa mabaka (lesion, Pratylenchus): husababisha madoa meusi yaliyodidimia kwenye mizizi bila vinundu. Huathiri mahindi, ndizi na kahawa.
• Nematoda wa migomba (Radopholus similis): huharibu mizizi ya migomba hadi mgomba kuanguka wenyewe wakati wa upepo au unapobeba mkungu.
• Nematoda wa vidonge (cyst, Heterodera na Globodera): hutengeneza vidonge vinavyoshikamana na mizizi na kuishi udongoni miaka mingi.
• Nematoda wa shina na balbu (Ditylenchus): huathiri vitunguu na vikonyo vya mimea.

Tofauti muhimu ya kutokosea: vinundu vya nematoda ni sehemu ya mzizi wenyewe; ukivuta havitoki, na ukivikata unaona tishu ya mzizi ndani. Vinundu vya bakteria wa mikunde (rhizobia) kwenye maharage, kunde na soya vinaning’inia kando ya mzizi; ni rahisi kuvitoa kwa kidole, na ndani vina rangi ya waridi au nyekundu ikiwa vinafanya kazi. Vinundu vya rhizobia ni vya manufaa, si ugonjwa.

Dalili za nematoda

Nematoda hawana dalili za kipekee juu ya ardhi. Hii ndiyo changamoto kuu. Mmea huonyesha kudumaa, majani ya njano, kunyauka wakati wa jua kali na kupona jioni, na mavuno kupungua. Dalili hizi zote zinafanana na upungufu wa maji au mbolea.

Kidokezo cha nguvu zaidi ni mpangilio. Nematoda husambaa polepole, kwa hiyo hutengeneza mabaka ya duara au ya umbo lisilo la kawaida ambayo hupanuka mwaka hadi mwaka. Mabaka mara nyingi hufuata mwelekeo wa kulima, kwa sababu jembe au trekta husambaza udongo ulioathirika.

Kidokezo cha pili ni jibu la mbolea. Ukiweka mbolea na mmea usibadilike, wakati mimea ya sehemu nyingine ya shamba imebadilika, tatizo si lishe. Ni uwezo wa mizizi kufyonza.

Uthibitisho wa uhakika unahitaji kuchimba. Chimba mmea mzima pamoja na udongo wake, si kuvuta. Osha mizizi kwa maji kwa upole. Angalia vinundu, madoa meusi, mizizi mifupi iliyokatika, au mizizi mingi midogo isiyo ya kawaida.

Udhibiti wa nematoda

Dawa za nematoda ni ghali, ni miongoni mwa viuatilifu vyenye sumu kali zaidi, na hazifai kwa mkulima mdogo. Udhibiti wa vitendo Tanzania unategemea hatua za kilimo.

• Mzunguko wa mazao. Panda mazao ambayo nematoda hawali. Kwa Meloidogyne, mahindi na mtama ni mazao mabaya kwao ikilinganishwa na nyanya au bamia. Mzunguko wa miaka miwili hadi mitatu hupunguza idadi kwa kiasi kikubwa.
• Mimea inayowakandamiza. Marigold (Tagetes), Crotalaria na Mucuna hutoa dutu zinazopunguza nematoda. Zinaweza kupandwa kama zao la kufunika au kuchanganywa.
• Kuongeza mabaki ya viumbe. Samadi na mboji huongeza viumbe vya udongoni vinavyoshindana na nematoda na huboresha uwezo wa mmea kustahimili uharibifu.
• Kuchoma udongo wa kitalu kwa jua (solarization). Loanisha udongo, funika kwa plastiki nyeupe au wazi kwa wiki nne hadi sita wakati wa jua kali. Joto linaloongezeka huua nematoda kwenye tabaka la juu. Hii inafaa sana kwa vitalu vya miche.
• Miche safi. Miche ya nyanya au mboga kutoka kitalu chenye nematoda itapeleka tatizo shambani. Kagua mizizi ya miche kabla ya kupanda.
• Aina zinazostahimili. Baadhi ya aina za nyanya zina jeni ya Mi inayostahimili nematoda wa vinundu.

Mimea vimelea: Striga na wenzake

Mimea vimelea ni mimea inayojishikiza kwenye mimea mingine na kuchukua maji, madini na chakula. Tanzania, muhimu zaidi ni Striga, inayojulikana kama kiduha au witchweed.

Striga huathiri mahindi, mtama, ulezi, mpunga wa nchi kavu na miwa. Athari yake ni kubwa kuliko inavyoonekana, kwa sababu uharibifu mkubwa hutokea kabla ya Striga kuchomoza juu ya ardhi. Wakati unaona maua ya waridi au nyekundu shambani, mmea wako tayari umeshapoteza sehemu kubwa ya mavuno.

Mzunguko wake ni wa kipekee. Mbegu za Striga ni ndogo kama vumbi na zinaweza kubaki hai udongoni kwa zaidi ya miaka kumi. Haziwezi kuota mpaka zipate dutu maalum inayotolewa na mizizi ya mmea mwenyeji. Zikisha ota, hujishikiza kwenye mzizi kwa kifaa kinachoitwa haustorium, na huanza kunyonya kabla hazijatoa jani lolote.

Ndiyo maana kupalilia Striga peke yake haitoshi. Unapoing’oa, tayari imekwisha kuchukua kile ilichotaka na tayari imekwisha kutoa mbegu kwa baadhi. Palizi husaidia kupunguza mbegu mpya, si kuokoa mavuno ya msimu huo.

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Mimea vimelea mingine ni dodder (Cuscuta), uzi wa njano unaozunguka mimea na kunyonya, na Loranthus au mtandaa, unaokua kwenye matawi ya miti ya matunda kama maembe na machungwa. Mtandaa hukatwa pamoja na sehemu ya tawi lililoathirika, kwa sababu mizizi yake huingia ndani ya tawi.

Maneno muhimu na maana zake

Rudi kwenye ukurasa mkuu wa kitabu↑ Rudi juu