Magonjwa ya Lishe, Sumu na Matatizo ya Usimamizi
Matatizo haya hayaambukizi, lakini yanagharimu kama magonjwa. Yote yanazuilika.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutambua msongo wa joto na jinsi ya kuuzuia.
- Kuelewa MMA syndrome kwa akina mama wanaozaa.
- Kudhibiti tail biting kabla halijaenea.
- Kutambua upungufu wa madini na vitamini vya kawaida.
Msongo wa joto
Kama ilivyoelezwa Sura 3, nguruwe hawana jasho la kutosha kupoza mwili. Msongo wa joto ni tatizo la kawaida sana Tanzania, hasa mikoa ya joto na wakati wa kiangazi.
Dalili: kupumua kwa haraka na kwa shida, kutafuta kivuli au matope, kula kidogo, na kwa akina mama wanaonyonyesha, kupungua kwa uzalishaji wa maziwa. Katika hali kali, nguruwe wanene wakubwa wanaweza kufa.
- Hakikisha kuna kivuli cha kutosha muda wote wa mchana.
- Toa eneo la matope au maji ya kujigaragaza (wallow), hasa kwa nguruwe wakubwa.
- Ongeza hewa bandani; punguza msongamano wakati wa joto kali.
- Toa chakula asubuhi mapema na jioni badala ya mchana wa joto kali.
- Hakikisha maji baridi ya kutosha yanapatikana muda wote.
Akina mama wanaonyonyesha ndio wako hatarini zaidi kwa msongo wa joto. Wanazalisha joto jingi la mwili kwa ajili ya kuzalisha maziwa, na msongo wa joto unaweza kupunguza uzalishaji wa maziwa kwa kiasi kikubwa, kuathiri moja kwa moja ukuaji wa wachanga.
MMA Syndrome kwa akina mama
MMA (Mastitis-Metritis-Agalactia) ni mchanganyiko wa matatizo matatu yanayoweza kutokea kwa mama muda mfupi baada ya kuzaa: kuvimba kwa matiti (mastitis), kuvimba kwa mfuko wa uzazi (metritis), na kupungua au kukosekana kwa maziwa (agalactia).
Dalili: mama huonekana mgonjwa muda mfupi baada ya kuzaa — homa, kukosa hamu ya kula, matiti kuwa magumu au moto, na majimaji yenye harufu mbaya kutoka tundu la uzazi. Wachanga huonekana wenye njaa daima na hukonda haraka kwa sababu ya ukosefu wa maziwa.
- Hakikisha usafi wa hali ya juu wa kizimba cha kuzalia kabla ya mama kuingia.
- Epuka kunenepesha mama kupita kiasi wakati wa mimba; unene kupita kiasi huongeza hatari ya MMA.
- Hakikisha maji ya kutosha mara baada ya kuzaa; ukosefu wa maji huchangia matatizo ya uzazi.
Ukiona wachanga wote wa kundi moja wakiwa na njaa daima na wakikonda licha ya kuwa na mama, kagua mama kwa dalili za MMA mara moja. Kuchelewa kunaweza kusababisha vifo vya wachanga wengi kwa njaa, si kwa ugonjwa wao wenyewe.
Tail biting (kutafunana mikia)
Tail biting ni tatizo la tabia linaloanza polepole na kuenea kwa kasi, sawa na kudonoana kwa kuku. Nguruwe mmoja anayeonyesha damu kwenye mkia huvutia wengine, na tabia hii inaweza kuenea kwa kundi zima ndani ya siku chache.
Sababu: msongamano; uchovu wa kukosa shughuli (boredom); chakula duni cha protini au madini; hewa duni; na msongo wa jumla.
- Punguza msongamano; hii ndiyo sababu ya kwanza kila mara.
- Weka vitu vya kuwashughulisha: minyororo, mipira, au vitu vingine salama vya kuchezea kwenye kizimba.
- Hakikisha chakula chenye protini na madini ya kutosha, hasa chumvi na madini vidogo.
- Ondoa mara moja nguruwe yeyote mwenye jeraha la mkia linalotoka damu; damu huvutia wengine.
Wafugaji wa nguruwe wa kibiashara duniani wamegundua kwamba tail biting mara nyingi ni ishara ya kwanza ya tatizo la mazingira — msongamano, hewa duni, au uchovu — kabla ya matatizo mengine makubwa zaidi kujitokeza. Kuona tail biting kunapaswa kuchukuliwa kama ishara ya kukagua mfumo mzima wa usimamizi, si tu tatizo la nguruwe mmoja mmoja.
Kutofautisha tatizo la usimamizi na ugonjwa
| Kigezo | Ugonjwa wa kuambukiza | Tatizo la lishe au usimamizi |
|---|---|---|
| Kuenea | Huanza kwa wachache kisha huenea | Huathiri wengi kwa wakati mmoja |
| Jibu kwa mabadiliko | Halibadiliki kwa chakula au hewa | Huboreka ndani ya siku 3 hadi 7 |
| Joto la mwili | Mara nyingi huongezeka | Kwa kawaida ni la kawaida |
| Muda | Umri maalum au wa ghafla | Mara nyingi unahusiana na tukio (joto kali, mabadiliko ya chakula) |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa sura
- Msongo wa joto ni tatizo la kawaida Tanzania; kivuli na matope ni kinga muhimu.
- MMA huathiri mama muda mfupi baada ya kuzaa na huathiri maziwa kwa wachanga wote.
- Tail biting huanza na msongamano au uchovu; ondoa waliojeruhiwa mara moja.
- Wachanga wenye njaa daima licha ya kuwa na mama ni ishara ya kukagua mama kwa MMA.
- Tatizo linaloboreka baada ya kubadilisha mazingira halikuwa ugonjwa wa kuambukiza.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Wachanga wote wa kundi moja wanaonekana na njaa daima na wanakonda licha ya kuwa na mama. Utachunguza nini kwanza?
- Kwa nini tail biting inapaswa kuchukuliwa kama ishara ya kukagua mfumo mzima wa usimamizi, si tatizo la nguruwe mmoja?
Majibu
- Kagua mama kwa dalili za MMA syndrome — homa, matiti magumu au moto, majimaji yenye harufu mbaya. Wachanga wote wakiwa na tatizo sawa wakati huohuo unaonyesha chanzo ni mama, si tatizo la mtu mmoja mmoja kati ya wachanga.
- Kwa sababu tabia hii mara nyingi hutokana na hali za mazingira zinazoathiri kundi zima: msongamano, hewa duni, uchovu wa kukosa shughuli, au chakula duni. Kuona tail biting ni ishara ya kwanza kwamba jambo fulani la msingi la usimamizi linahitaji kurekebishwa kabla halijasababisha matatizo makubwa zaidi.
Marejeo ya kuaminika
- Straw, B. E. na wenzake (wahariri). Diseases of Swine.
- FAO. Miongozo ya usimamizi wa akina mama wa nguruwe baada ya kuzaa.
- TALIRI. Miongozo ya kupunguza msongo wa joto kwa nguruwe Tanzania.
