Magonjwa ya Virusi ya Nguruwe: ASF, CSF na Mengine
ASF haina chanjo wala tiba. Kila kitu unachojifunza sura hii kinahusu kuzuia, si kutibu.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutambua ASF kwa dalili na kuchukua hatua sahihi za dharura.
- Kutofautisha ASF na Classical Swine Fever, magonjwa yanayofanana.
- Kuelewa kwa nini hakuna dawa inayoua virusi ndani ya nguruwe.
- Kutambua magonjwa mengine ya virusi yanayoathiri uzazi.
Kanuni tatu za magonjwa ya virusi
Kanuni ya kwanza: hakuna dawa inayoua virusi ndani ya nguruwe. Antibiotiki huua bakteria, si virusi. Hakuna dawa ya kununua itakayotibu ASF au Classical Swine Fever.
Kanuni ya pili: kwa ASF, kinga si chanjo bali biosecurity. Tofauti na magonjwa mengine ya wanyama, ASF haina chanjo ya kibiashara inayotumika kwa kawaida Tanzania kufikia sasa. Zuia virusi visiingie kabisa.
Kanuni ya tatu: ASF ni ugonjwa unaotakiwa kuripotiwa kisheria. Kuficha mlipuko ili kuepuka hasara ya haraka huongeza hasara ya taifa zima na ni kosa la kisheria katika maeneo mengi.
ASF: Homa ya Nguruwe ya Kiafrika
ASF (African Swine Fever) ndio ugonjwa hatari zaidi wa nguruwe duniani, na Tanzania imekumbwa na milipuko yake mara kwa mara. Ugonjwa huu hauwaathiri binadamu, lakini unaua nguruwe kwa kiwango kikubwa mno na huathiri uchumi wa kaya na taifa.
Homa ya Nguruwe ya KiafrikaAfrican Swine Fever (ASF)
Dalili unazoziona
Aina kali husababisha vifo vya ghafla mara nyingi kabla ya dalili wazi kuonekana. Nguruwe anaweza kuonekana mzima jana na kufa leo.
Dalili zinapoonekana: homa ya juu (zaidi ya nyuzi 40 hadi 42), kukosa hamu ya kula, kulala pembeni bila kutaka kusogea, na ngozi kuwa nyekundu au zambarau iliyokolea, hasa masikio, tumbo, mkia na miguu.
Baadhi hutapika au kuharisha damu. Wajawazito wanaweza kuharibika mimba. Kupumua kwa shida na kutokwa damu puani au kwenye tundu la nyuma huweza kutokea katika hatua za mwisho.
Unachokiona ukipasua nguruwe aliyekufa
Wengu (spleen) huvimba mara kadhaa ya ukubwa wake wa kawaida na kuwa mweusi, ukivunjika kwa urahisi kama unauguswa — hii ni ishara ya kipekee inayoshukiwa sana. Nodi za limfu (lymph nodes) huvimba na kuwa nyekundu iliyokolea kama damu iliyoganda. Figo na moyo huwa na madoa ya damu. Mapafu yanaweza kuwa na maji na damu.
Namna unavyoenea
Huenea kwa mguso wa moja kwa moja kati ya nguruwe, kwa kinyesi na majimaji ya nguruwe wagonjwa, kwa kula nyama au mabaki ya nguruwe walioambukizwa (ikiwemo mizoga), kwa kupe wa aina fulani (soft ticks), na kwa vitu vilivyochafuliwa kama vyombo, magari na viatu. Virusi ni imara mno na huweza kuishi kwenye nyama iliyogandishwa kwa miezi, na kwenye nyama iliyokaushwa au kuvutwa moshi kwa wiki kadhaa.
Jinsi ya kuutofautisha na magonjwa yanayofanana
Classical Swine Fever hutoa dalili zinazofanana sana (homa, ngozi nyekundu, vifo vingi) na uthibitisho wa uhakika unahitaji kipimo cha maabara; kimatibabu shambani ni vigumu kuzitofautisha, kwa hiyo zote mbili zinahitaji ripoti ya haraka. Erysipelas hutoa vidonda vya ngozi vya umbo maalum la almasi bila vifo vya ghafla vingi kama ASF. Sumu inaweza kuua ghafla lakini haitoi wengu mweusi uliovimba.
Kinga
- Biosecurity kali ndiyo kinga pekee ya kuaminika. Ua imara, kudhibiti watu na magari, kutenga nguruwe wapya wiki 3 hadi 4.
- Usilishe kabisa mabaki ya nyama ya nguruwe (swill) isiyopikwa kwa muda wa kutosha (dakika 30 za kuchemsha kikamilifu), na ni salama zaidi kuepuka kabisa.
- Dhibiti kupe kwenye maeneo yenye historia ya ASF inayohusisha kupe.
- Usinunue nguruwe kutoka maeneo yenye mlipuko unaoendelea au wa hivi karibuni.
- Fuatilia taarifa za milipuko kutoka kwa afisa mifugo wa wilaya mara kwa mara.
- Ikiwa chanjo itapatikana rasmi kwa eneo lako siku za usoni, fuata mwongozo wa Wizara ya Mifugo kuhusu matumizi yake.
Matibabu
Hakuna tiba. Hakuna dawa, chanjo ya kawaida, wala tiba ya nyumbani inayofanya kazi dhidi ya ASF. Madai yoyote ya dawa ya jadi au ya kienyeji “inayotibu” ASF hayana ushahidi wa kisayansi na hupoteza muda muhimu wa kuripoti.
Jambo pekee la kufanya baada ya kuthibitisha au kushuku ASF ni kufuata maelekezo ya mamlaka ya mifugo, ambayo mara nyingi ni kuangamiza kundi lililoathirika kwa utaratibu rasmi ili kuzuia kuenea zaidi.
- Kujaribu kununua dawa “za kutibu ASF” badala ya kuripoti mara moja.
- Kuuza nguruwe wagonjwa au wanaoshukiwa haraka kabla ya kufa ili kuepuka hasara; hii husambaza ugonjwa kwa kasi zaidi.
- Kutupa mizoga ya nguruwe waliokufa ovyo badala ya kuzika kwa kina au kuchoma kwa uangalifu.
- Kuficha mlipuko kwa hofu ya hatua za kisheria; kuficha kunazidisha hasara ya jumuiya nzima.
Hatua za haraka mlipuko ukitokea
- Ripoti mara moja kwa afisa mifugo wa kata au wilaya. Ni ugonjwa unaotakiwa kuripotiwa kisheria Tanzania na kimataifa.
- Usisogeze nguruwe, nyama, samadi wala vifaa vyovyote kutoka au kwenda bandani.
- Zuia watu wasioruhusiwa wasiingie eneo la banda.
- Nawa mikono na badilisha nguo baada ya kushughulika na eneo lililoathirika.
- Subiri maelekezo rasmi ya mamlaka kabla ya kuchukua hatua yoyote ya kuondoa mizoga au kusafisha.
Milipuko ya ASF Tanzania imekuwa ikisababisha hasara kubwa kwa kaya na wafanyabiashara wadogo wa nguruwe, hasa katika maeneo yenye mfumo huria wa ufugaji. Wafugaji walioweka ua imara na kudhibiti chanzo cha chakula (kuepuka mabaki ya nyama isiyopikwa vizuri) wameripoti kuepuka milipuko hata wakati majirani wamepoteza makundi yao yote. Hii inaonyesha kwamba biosecurity ya kudumu, si bahati, ndiyo inayoamua matokeo.
Classical Swine Fever na Homa ya Miguu na Mdomo
Homa ya Nguruwe ya KawaidaClassical Swine Fever (CSF/Hog Cholera)
Dalili unazoziona
Dalili zinafanana sana na ASF: homa ya juu, ngozi nyekundu-zambarau, kukosa hamu ya kula, kulegea kwa miguu ya nyuma, na kutetemeka.
Aina sugu inaweza kutoa dalili za muda mrefu: kukonda, kuharisha kwa vipindi, na kudumaa kwa ukuaji kwa wiki au miezi kabla ya kufa.
Unachokiona ukipasua nguruwe aliyekufa
Wengu mara nyingi haubadiliki sana tofauti na ASF (tofauti muhimu ya kimaabara), lakini nodi za limfu huvimba na kuwa na damu, na figo huwa na madoa madogo ya damu. Uthibitisho wa uhakika kati ya ASF na CSF unahitaji kipimo cha maabara.
Namna unavyoenea
Huenea kwa mguso wa moja kwa moja, kwa kinyesi na majimaji, na kwa mabaki ya chakula (swill) yasiyopikwa vizuri, sawa na ASF.
Jinsi ya kuutofautisha na magonjwa yanayofanana
CSF na ASF zinafanana sana kimatibabu shambani hivi kwamba haziwezi kutofautishwa kwa uhakika bila maabara. Zote mbili zinahitaji hatua zilezile za dharura: kutenga na kuripoti mara moja.
Kinga
- Chanjo ya CSF inapatikana katika baadhi ya nchi na inaweza kutumika kwa mwongozo wa Wizara ya Mifugo katika maeneo yenye mpango rasmi.
- Biosecurity ile ile inayotumika dhidi ya ASF (ua, kutenga wapya, kuepuka swill isiyopikwa) hulinda dhidi ya CSF pia.
Matibabu
Hakuna tiba ya moja kwa moja dhidi ya virusi. Dozi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa na uzito wa nguruwe. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa daktari wa mifugo au afisa mifugo wa eneo lako. kwa msaada wa dalili tu, si tiba ya ugonjwa wenyewe.
- Kudhani ni ASF au CSF bila uthibitisho na kutochukua hatua za haraka za kuripoti kwa vyovyote vile — matibabu ya shambani hayawezi kutofautisha.
Hatua za haraka mlipuko ukitokea
- Ripoti mara moja kwa afisa mifugo, sawa na ASF.
- Tenga kundi lililoathirika kabisa.
- Subiri uthibitisho wa maabara kupitia TVLA kabla ya hatua zaidi.
Homa ya Miguu na MdomoFoot and Mouth Disease (FMD)
Dalili unazoziona
Malengelenge (blisters) kwenye pua, midomo, na kati ya kwato za miguu. Malengelenge yakipasuka huacha vidonda vyenye maumivu.
Nguruwe huchechemea kwa maumivu makali, huacha kula kwa sababu ya vidonda mdomoni, na kwato zinaweza kudondoka katika hali kali.
Wachanga wanaweza kufa ghafla kwa uvimbe wa moyo unaosababishwa na virusi hivi, hata bila malengelenge kuonekana wazi.
Unachokiona ukipasua nguruwe aliyekufa
Malengelenge na vidonda kwenye pua, midomo na kwato. Kwa wachanga waliokufa ghafla, moyo unaweza kuonyesha michirizi meupe (tiger heart) inayoashiria uvimbe wa misuli ya moyo.
Namna unavyoenea
Huenea kwa hewa umbali mrefu (hasa kwa mifugo mingine kama ng’ombe), kwa mguso wa moja kwa moja, na kwa vitu vilivyochafuliwa. Ni ugonjwa unaoshirikiana kati ya nguruwe, ng’ombe, mbuzi na kondoo.
Jinsi ya kuutofautisha na magonjwa yanayofanana
FMD hutoa malengelenge dhahiri kati ya kwato na mdomoni, tofauti na ASF ambayo haina malengelenge. Vifo kwa watu wazima ni vichache zaidi kuliko ASF au CSF.
Kinga
- Chanjo inapatikana katika baadhi ya maeneo kama sehemu ya mpango wa taifa wa kudhibiti FMD kwa mifugo yote (ikijumuisha ng’ombe).
- Epuka kuchanganya nguruwe na mifugo mingine (ng’ombe, mbuzi) katika eneo moja, hasa katika maeneo yenye milipuko.
- Dhibiti mwendo wa mifugo kati ya maeneo yenye milipuko na yasiyo na milipuko.
Matibabu
Hakuna tiba ya moja kwa moja dhidi ya virusi. Msaada ni kuosha vidonda kwa dawa ya kuua vijidudu, kutoa chakula laini, na kuhakikisha maji ya kutosha. Dozi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa na uzito wa nguruwe. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa daktari wa mifugo au afisa mifugo wa eneo lako.
- Kudhani ni tatizo dogo la kwato bila kuchunguza uwezekano wa FMD, hasa kama mifugo mingine ya jirani pia inaonyesha dalili.
Hatua za haraka mlipuko ukitokea
- Ripoti kwa afisa mifugo, hasa kama ng’ombe au mbuzi wa jirani pia wanaonyesha dalili.
- Tenga wagonjwa na uzuie mwendo wa mifugo kutoka eneo lililoathirika.
Parvovirus na matatizo ya uzazi
Parvovirus ya NguruwePorcine Parvovirus (PPV)
Dalili unazoziona
Mama mjamzito mwenyewe mara nyingi haonyeshi dalili za wazi za ugonjwa.
Dalili kuu ni ya uzazi: kuharibika kwa mimba, wachanga kufa tumboni kabla ya kuzaliwa, wachanga kuzaliwa wamekufa au wamekauka (mummified), au idadi ndogo ya wachanga hai kwa uzazi ikilinganishwa na kawaida.
Unachokiona ukipasua nguruwe aliyekufa
Wachanga waliokufa tumboni wanaweza kuonyesha umbo la kukauka (mummification) kama wamekufa mapema katika mimba. Wachanga waliokufa karibu na wakati wa kuzaliwa wanaweza kuonekana kawaida bila ishara maalum.
Namna unavyoenea
Huenea kwa mguso wa moja kwa moja na kwa mazingira yaliyochafuliwa; virusi ni imara kwenye mazingira kwa muda mrefu.
Jinsi ya kuutofautisha na magonjwa yanayofanana
Parvovirus huathiri hasa uzazi bila dalili za wazi kwa mama; ASF na CSF huathiri afya ya mama moja kwa moja pia na kusababisha vifo vya mama wenyewe.
Kinga
- Chanjo ya Parvovirus inapatikana na inapendekezwa kwa majike kabla ya kupandishwa kwa mara ya kwanza, kama ilivyoainishwa Sura 10.
- Nunua nguruwe wa kuzalisha kutoka chanzo chenye historia nzuri ya uzazi.
Matibabu
Hakuna tiba ya moja kwa moja dhidi ya virusi. Lengo ni kinga kupitia chanjo kabla ya kupandisha. Dozi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa na uzito wa nguruwe. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa daktari wa mifugo au afisa mifugo wa eneo lako.
- Kutochanja majike kabla ya kupandisha kwa mara ya kwanza, hasa katika mashamba yenye historia ya idadi ndogo ya wachanga kwa uzazi.
Hatua za haraka mlipuko ukitokea
- Wasiliana na daktari wa mifugo kama kuharibika kwa mimba kunatokea mara kwa mara kwenye kundi.
- Panga ratiba ya chanjo kwa majike wapya kabla ya kupandisha ijayo.
Jedwali la kulinganisha magonjwa ya virusi
| Ugonjwa | Dalili ya kipekee | Vifo | Kinga |
|---|---|---|---|
| ASF | Wengu mweusi uliovimba; ngozi nyekundu-zambarau; vifo vya ghafla | Hadi 100% | Biosecurity pekee; hakuna chanjo ya kawaida |
| CSF | Inafanana na ASF; inahitaji maabara kutofautisha | Hadi 90% | Chanjo inapatikana baadhi ya maeneo |
| FMD | Malengelenge mdomoni na kati ya kwato | Chini (1-5% watu wazima) | Chanjo ya taifa kwa mifugo yote |
| Parvovirus | Kuharibika mimba; wachanga waliokauka | Vichache kwa mama | Chanjo kabla ya kupandisha |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa sura
- ASF ndio ugonjwa hatari zaidi wa nguruwe; hauna chanjo ya kawaida wala tiba, biosecurity ndiyo kinga pekee.
- Wengu mweusi uliovimba na ngozi nyekundu-zambarau ni ishara za kushuku ASF.
- ASF haiwaathiri binadamu lakini ni hatari kubwa ya kiuchumi kwa mfugaji na taifa.
- ASF na CSF zinafanana sana shambani; zote mbili zinahitaji ripoti ya haraka bila kusubiri uthibitisho.
- FMD hutoa malengelenge dhahiri kati ya kwato na mdomoni, tofauti na ASF.
- Parvovirus huathiri uzazi bila dalili za wazi kwa mama; chanjo kabla ya kupandisha ni kinga bora.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Mfugaji anaona nguruwe wake wamekufa ghafla, na aliyebaki ana masikio na tumbo vya rangi nyekundu-zambarau. Rafiki yake anampa dawa ya “kutibu ASF”. Afanye nini?
- Kwa nini wengu mweusi uliovimba mno ni ishara muhimu ya kushuku ASF wakati wa uchunguzi wa maiti?
- Kwa nini ni hatari kula au kuwalisha nguruwe wengine nyama ya nguruwe kutoka chanzo kisichojulikana bila kuipika vizuri?
- Ni tofauti gani kuu kati ya dalili za ASF/CSF na FMD?
Majibu
- Asinunue wala kutumia dawa hiyo — hakuna dawa inayotibu ASF; madai kama hayo si ya kweli na yanapoteza muda muhimu. Jambo sahihi ni kuripoti mara moja kwa afisa mifugo wa kata au wilaya na kufuata maelekezo yao, huku akizuia mwendo wa nguruwe, watu na vifaa kutoka au kwenda bandani.
- Kwa sababu virusi vya ASF huathiri mfumo wa damu kwa kiasi kikubwa, na wengu (kiungo kinachosaidia kusafisha damu) huathirika sana, ukivimba mara kadhaa ya ukubwa wake wa kawaida na kuwa mweusi, ukivunjika kwa urahisi. Hii ni tofauti na wengu wa nguruwe mwenye afya.
- Kwa sababu virusi vya ASF ni imara mno na vinaweza kuishi kwenye nyama mbichi, iliyogandishwa, au hata iliyokaushwa kwa muda mrefu. Nyama isiyopikwa kwa muda wa kutosha (angalau dakika 30 ya kuchemsha kikamilifu) inaweza kubeba virusi hai vinavyoweza kuambukiza kundi zima.
- ASF na CSF hutoa homa ya juu, ngozi nyekundu-zambarau, na mara nyingi vifo vya ghafla vingi bila malengelenge. FMD hutoa malengelenge dhahiri kati ya kwato na mdomoni, na vifo vya watu wazima ni vichache zaidi (ingawa wachanga wanaweza kufa kwa uvimbe wa moyo).
Marejeo ya kuaminika
- OIE/WOAH. Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for Terrestrial Animals: ASF na CSF.
- FAO. Miongozo ya udhibiti wa ASF barani Afrika.
- Wizara ya Mifugo na Uvuvi, Tanzania. Mpango wa taifa wa kudhibiti ASF.
- TVLA. Taarifa za magonjwa ya nguruwe Tanzania.
