Mwili wa Nguruwe na Jinsi Unavyofanya Kazi
Nguruwe hawana tezi za jasho za kutosha. Ukweli huu mmoja unaeleza mengi ya usimamizi wao.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kuelewa mfumo wa chakula wa nguruwe na mahitaji yake tofauti na kuku.
- Kueleza kwa nini nguruwe hawawezi kudhibiti joto la mwili kwa jasho.
- Kuelewa mzunguko wa joto (heat cycle) na muda wa uzazi.
- Kutambua vipimo vya kawaida vya nguruwe mwenye afya.
Mfumo wa chakula
Tumbo la nguruwe ni tumbo moja (kama la binadamu), tofauti na mnyama anayecheua kama ng’ombe. Hii inamaanisha nguruwe hawezi kusaga nyasi na majani magumu vizuri; anahitaji chakula chenye virutubisho vilivyofupishwa tayari kama nafaka, mashudu na mabaki ya chakula yaliyosagwa.
Nguruwe ana pua yenye nguvu maalum inayomruhusu kuchimba ardhini akitafuta mizizi na wadudu — tabia hii ya asili ndiyo sababu nguruwe wa mfumo huria huchimba mashamba na bustani.
Utumbo wa nguruwe ni mrefu ikilinganishwa na mwili wake, ukiruhusu usagaji wa chakula mchanganyiko vizuri zaidi kuliko kuku. Hii ndiyo sababu nguruwe anaweza kula mabaki mengi ya jikoni na mabaki ya viwanda vya chakula kwa ufanisi mkubwa zaidi kuliko wanyama wengine wengi.
Mabaki ya chakula (swill) ni hatari kubwa ya ASF. Virusi vya ASF vinaweza kuishi kwa muda mrefu kwenye nyama mbichi au iliyopikwa vibaya. Mabaki ya nyama ya nguruwe yasiyopikwa vizuri kwa muda wa kutosha (angalau dakika 30 ya kuchemsha) yasiwahi kutolewa kwa nguruwe wengine.
Udhibiti wa joto la mwili
Hili ni jambo muhimu zaidi kuelewa kuhusu nguruwe: hawana tezi za jasho za kutosha kupoza mwili. Binadamu na farasi hupoza miili yao kwa kutokwa jasho; nguruwe hawawezi kufanya hivyo kwa ufanisi.
Njia kuu ya nguruwe kupoza mwili ni kujigaragaza kwenye matope au maji (wallowing). Bila fursa ya kufanya hivyo au kivuli cha kutosha, nguruwe hupata msongo wa joto kwa haraka, hasa kwenye joto zaidi ya nyuzi 30.
Msongo wa joto husababisha nguruwe kula kidogo, kukua polepole, na kwa nguruwe wa kike wanaonyonyesha, huathiri uzalishaji wa maziwa. Katika hali kali, joto linaweza kuua, hasa nguruwe wanene wakubwa.
Banda la nguruwe lisilo na kivuli cha kutosha au eneo la kujigaragaza ni hatari ya kudumu, si tatizo la mara moja. Katika joto la mchana la Tanzania, hasa mikoa ya pwani na ukanda wa kati, nguruwe wasio na njia ya kupoza mwili wanaweza kuugua msongo wa joto ndani ya masaa machache.
Mzunguko wa uzazi
| Kipimo | Muda/Kiwango | Maelezo |
|---|---|---|
| Umri wa kuanza joto (heat) | Miezi 5 hadi 6 | Lakini asipandishwe hadi miezi 7 hadi 8 na uzito wa kilo 90+ |
| Mzunguko wa joto (heat cycle) | Kila siku 18 hadi 24 | Joto lenyewe hudumu masaa 40 hadi 60 |
| Muda wa mimba (gestation) | Siku 114 (miezi 3, wiki 3, siku 3) | Namba rahisi ya kukumbuka: 3-3-3 |
| Idadi ya wachanga kwa uzazi | 6 hadi 12 (kienyeji chini zaidi) | Hutofautiana kwa aina na umri wa mama |
| Muda wa kunyonyesha | Wiki 3 hadi 8 | Wachanga huachishwa mapema zaidi kwenye mfumo wa kibiashara |
| Mzunguko mzima (uzazi hadi uzazi) | Siku 150 hivi (mimba + kunyonyesha + kupanda upya) | Mfugaji mzuri hupata uzazi 2 hadi 2.2 kwa mwaka |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kujua namba 3-3-3 (miezi 3, wiki 3, siku 3 = siku 114) ni ujuzi wa msingi wa kila mfugaji wa nguruwe wa kuzalisha. Kuandika tarehe ya kupanda na kuhesabu tarehe ya kuzaa mapema kunakuruhusu kuandaa sehemu ya kuzalia (farrowing pen) kwa wakati.
Vipimo vya nguruwe mwenye afya
| Kipimo | Kiwango cha kawaida | Maana yake |
|---|---|---|
| Joto la mwili | Nyuzi 38.5 hadi 39.5 za sentigredi | Zaidi ya 40 ni ishara ya homa/ugonjwa |
| Mapigo ya moyo | 70 hadi 90 kwa dakika | Huongezeka wakati wa msongo au ugonjwa |
| Kupumua | Mara 15 hadi 20 kwa dakika | Kupumua kwa haraka ni ishara ya joto au ugonjwa |
| Maji kwa siku (mkubwa) | Lita 5 hadi 15 | Huongezeka sana wakati wa joto au kunyonyesha |
| Uzito wa kuzaliwa (kichanga) | Kilo 1 hadi 1.5 | Chini ya kilo 1 kina hatari kubwa ya kufa |
| Ongezeko la uzito kwa siku (mnenepeshaji) | Gramu 500 hadi 700 | Hupungua kama chakula au afya si nzuri |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa sura
- Nguruwe hana tumbo la kucheua; anahitaji chakula chenye virutubisho vilivyofupishwa.
- Mabaki ya nyama yasiyopikwa vizuri ni hatari kubwa ya kusambaza ASF.
- Nguruwe hawana jasho la kutosha; wanahitaji matope, maji au kivuli kupoza mwili.
- Muda wa mimba ni siku 114 — namba rahisi ya kukumbuka ni 3-3-3.
- Joto la mwili la zaidi ya nyuzi 40 ni ishara ya wazi ya homa au ugonjwa.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Kwa nini nguruwe wanaofugwa bila kivuli au matope wanapata msongo wa joto kwa haraka zaidi kuliko wanyama wengine?
- Mfugaji anapanga tarehe ya kupanda nguruwe wake tarehe 1 Januari. Ni lini anatarajia kuzaa?
- Kwa nini mabaki ya nyama ya nguruwe yasiyopikwa vizuri ni hatari kubwa kwa kundi?
Majibu
- Kwa sababu nguruwe hawana tezi za jasho za kutosha kupoza mwili kama binadamu. Njia yao kuu ya kupoza mwili ni kujigaragaza kwenye matope au maji baridi. Bila fursa hiyo au kivuli, joto la mwili hupanda haraka, hasa katika joto kali la mchana.
- Karibu tarehe 25 Aprili, kwa kutumia hesabu ya siku 114 (miezi 3, wiki 3, siku 3). Kujua muda huu kunamruhusu kuandaa sehemu ya kuzalia (farrowing pen) mapema.
- Kwa sababu virusi vya ASF vinaweza kuishi kwa muda mrefu kwenye nyama mbichi au iliyopikwa kwa muda mfupi tu. Nguruwe anayekula mabaki hayo anaweza kuambukizwa moja kwa moja, na kuwa chanzo cha mlipuko unaoweza kuangamiza kundi lote.
Marejeo ya kuaminika
- Whittemore, C. T. Whittemore’s Science and Practice of Pig Production.
- FAO. Miongozo ya afya na uzalishaji wa nguruwe kwa wafugaji wadogo.
- SUA — Idara ya Sayansi ya Mifugo. Miongozo ya fiziolojia ya nguruwe.
