Ulezi wa Wachanga wa Nguruwe: Kutoka Kuzaliwa hadi Kuachishwa
Nusu ya vifo vya wachanga wa nguruwe hutokea siku tatu za kwanza. Hapa ndipo faida hupotea.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kuhakikisha kila kichanga anapata kolostramu ndani ya masaa mawili ya kwanza.
- Kudhibiti joto la eneo la wachanga tofauti na eneo la mama.
- Kuzuia vifo vya kubanwa na mama.
- Kuandaa uachishaji sahihi wa wachanga.
Kolostramu: saa mbili za kwanza
Kolostramu ni maziwa ya kwanza ya mama, yenye kinga (antibodies) ambazo kichanga hazina wakati wa kuzaliwa. Tofauti na binadamu, kinga hii haiwezi kupita kwa kichanga tumboni; lazima ipatikane kwa kunyonya baada ya kuzaliwa.
Kichanga lazima anywe kolostramu ndani ya masaa mawili ya kwanza, na uwezo wa utumbo kufyonza kinga hii hupungua kwa kasi baada ya masaa 12 hadi 24, ukifikia sifuri karibu masaa 24 hadi 36.
Wachanga waliozaliwa wadhaifu au wa mwisho kwenye kundi kubwa la wachanga (zaidi ya 10) wanaweza kushindwa kufikia chuchu kwa wakati, hasa kwa sababu wachanga wenye nguvu zaidi hushika chuchu za mbele zenye maziwa mengi zaidi kwanza.
Kichanga asiyepata kolostramu ndani ya masaa 24 ana hatari kubwa sana ya kufa kutokana na maambukizi rahisi ambayo kingine wangeyavumilia kwa urahisi. Ukiona kichanga dhaifu asiyefikia chuchu, msaidie kwa mkono kumfikisha kwenye chuchu ya mbele, au mnyonyeshe kwa chupa maziwa ya mama mwingine aliyezaa hivi karibuni ikiwezekana.
Joto la wachanga
Kichanga hazaliwi na uwezo mzuri wa kudhibiti joto la mwili wake mwenyewe, na hana mafuta ya kutosha ya mwili kujilinda dhidi ya baridi. Wiki ya kwanza ni hatari zaidi.
| Umri | Joto linalopendekezwa |
|---|---|
| Siku 1 hadi 3 | Nyuzi 32 hadi 35 za sentigredi |
| Wiki 1 | Nyuzi 30 hadi 32 |
| Wiki 2 | Nyuzi 28 hadi 30 |
| Wiki 3 hadi 4 (kabla ya kuachishwa) | Nyuzi 24 hadi 26 |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Eneo la mama linahitaji joto la chini zaidi kuliko eneo la wachanga. Mama mzima anahisi vizuri kwenye joto la nyuzi 18 hadi 22, wakati wachanga wanahitaji joto zaidi ya nyuzi 30. Ndiyo maana eneo la kulindia (creep area) lenye chanzo chake cha joto (taa au jiwe la joto) ni muhimu — halitegemei joto la banda zima.
Kuzuia vifo vya kubanwa na mama
Kubanwa na mama (crushing) ni sababu kubwa ya vifo vya wachanga katika wiki ya kwanza, hasa siku tatu za kwanza wakati wachanga bado hawana haraka ya kujiepusha.
- Farrowing rail (ua la kulinda) kama ilivyoelezwa Sura 4 hupunguza hatari kwa kiasi kikubwa.
- Eneo la joto la kando (creep area) linalowavutia wachanga kutoka karibu na mama — wachanga wanaopata joto la kutosha upande mwingine hawakai karibu sana na mwili wa mama wakati wote.
- Angalia mama saa za kwanza baada ya kuzaa ikiwezekana, hasa kwa mama anayezaa kwa mara ya kwanza (gilt), kwa sababu hawa mara nyingi hawana uzoefu wa kujilaza taratibu.
- Sakafu ya farrowing pen isiwe na kona kali zinazoweza kuwanasa wachanga.
Kuachisha wachanga
Uachishaji unaofanywa vibaya husababisha msongo mkubwa kwa wachanga na mara nyingi kusimamisha ukuaji kwa wiki moja au mbili.
- Achisha wiki 6 hadi 8 kwa ufugaji wa kienyeji/mdogo, au wiki 3 hadi 4 kwa mfumo wa kibiashara wenye chakula bora cha ziada.
- Anzisha creep feed (chakula cha ziada) tangu wiki 2, ili wachanga wazoea kula chakula kigumu kabla ya kuachishwa kabisa, na kupunguza msongo wa mabadiliko ya ghafla ya lishe.
- Ondoa mama, si wachanga, kutoka kwenye kizimba wakati wa kuachisha; wachanga wakibaki mahali walipozoea hupata msongo mdogo zaidi.
- Weka wachanga wa umri sawa pamoja baada ya kuachishwa, epuka kuchanganya makundi ya umri tofauti.
- Endelea na chakula kilekile walichozoea kwa wiki moja baada ya kuachishwa kabla ya kubadilisha kwenda kwenye chakula kingine.
Muhtasari wa sura
- Kolostramu lazima ipatikane ndani ya masaa mawili ya kwanza; uwezo wa kufyonza hupotea baada ya masaa 24 hadi 36.
- Eneo la wachanga linahitaji joto la juu zaidi (nyuzi 30+) kuliko eneo la mama (nyuzi 18-22).
- Farrowing rail na eneo la joto la kando hupunguza vifo vya kubanwa na mama.
- Anzisha creep feed tangu wiki 2 ili kupunguza msongo wa kuachishwa.
- Ondoa mama, si wachanga, wakati wa kuachisha ili kupunguza msongo.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Kwa nini kichanga lazima anywe kolostramu ndani ya masaa mawili ya kwanza?
- Kwa nini eneo la wachanga linahitaji joto tofauti na eneo la mama?
- Kwa nini uachishaji unapaswa kuhusisha kuondoa mama badala ya wachanga kutoka kwenye kizimba?
Majibu
- Kwa sababu kolostramu ndiyo chanzo pekee cha kinga (antibodies) kwa kichanga, kwani kinga haiwezi kupita tumboni kama ilivyo kwa baadhi ya wanyama wengine. Uwezo wa utumbo wa kichanga kufyonza kinga hii hupungua kwa kasi baada ya masaa machache na hupotea karibu kabisa baada ya masaa 24 hadi 36.
- Kwa sababu wachanga hawana uwezo mzuri wa kudhibiti joto la mwili wao wenyewe na wanahitaji joto la juu zaidi ya nyuzi 30, wakati mama mzima anahisi vizuri kwenye joto la chini zaidi (nyuzi 18 hadi 22). Eneo la kando lenye chanzo chake cha joto huruhusu kila mmoja kupata joto linalomfaa.
- Kwa sababu wachanga waliobaki mahali walipozoea (harufu, mazingira) hupata msongo mdogo zaidi kuliko wakihamishwa kwenye eneo geni wakati huohuo wanapopoteza chanzo chao cha maziwa. Kupunguza vichocheo vya msongo kwa wakati mmoja huongeza uwezekano wa kuendelea kula na kukua vizuri.
Marejeo ya kuaminika
- Whittemore, C. T. Whittemore’s Science and Practice of Pig Production.
- FAO. Miongozo ya ulezi wa wachanga wa nguruwe.
- TALIRI. Miongozo ya ufugaji wa wachanga kwa mfugaji mdogo.
