Uchanganyaji wa Chakula cha Kuku: Chati za Formula za Kilo 10, 50 na 100

Kila formula imeonyeshwa kwa chati, si kwa maandishi marefu. Unaona kwa jicho ni malighafi ipi ni nyingi na ipi ni kidogo, kuanzia kifaranga cha siku moja mpaka kuku wa kutaga.

Andika kilo unazotaka, chati zote zinabadilika papo hapo.

Chati 7 za formulaGrafu ya protiniGrafu ya ukuajiChati ya gharamaKiswahili

Toleo lililoboreshwa kwa msomaji wa kawaida: Sehemu hii inaeleza kwa lugha nyepesi maana ya kuchanganya chakula, sababu ya kila malighafi, namna ya kupima kilo 10, 50 na 100, na makosa ya kuepuka. Chati na formula zilizokuwa kwenye makala zinaendelea chini, lakini hapa kwanza tunamjenga msomaji aelewe kabla ya kutumia namba.

Kwa madhumuni ya elimu pekee: Formula hizi ni mwongozo wa kujifunzia. Mahitaji halisi hubadilika kulingana na aina ya kuku, umri, hali ya hewa, ubora wa malighafi, afya ya kundi na malengo ya soko. Kwa mradi mkubwa, kuku wagonjwa au mabadiliko makubwa ya chakula, mshirikishe daktari wa mifugo, afisa ugani au mtaalamu wa lishe ya mifugo.

Maana rahisi ya kuchanganya chakula cha kuku

Kuchanganya chakula cha kuku si kumwaga mahindi, pumba na dagaa kwenye beseni kisha kukoroga tu. Ni kupanga uwiano wa malighafi ili kuku apate nguvu, protini, madini, vitamini na maji ya kutosha. Kuku akipewa chakula chenye nguvu tu bila protini, atashiba lakini hatakua vizuri. Kuku akipewa protini bila nguvu ya kutosha, mwili wake hautaitumia vizuri. Kuku wa mayai akipewa chakula chenye calcium kidogo, anaweza kutaga mayai yenye maganda laini au kuvunjika. Hivyo formula nzuri ni kama ramani ya chakula, si orodha ya vitu vya kuweka kwa kubahatisha.

Mfugaji wa kawaida Tanzania mara nyingi anataka kupunguza gharama kwa kutumia malighafi zinazopatikana karibu: mahindi, pumba, mashudu ya alizeti, dagaa, soya, chokaa ya kulishia, unga wa mifupa na premix. Hili ni wazo zuri, lakini linahitaji nidhamu. Ndoo moja ya pumba haina uzito sawa na ndoo moja ya mahindi. Kijiko kimoja cha chumvi kinaweza kuwa kingi kwa batch ndogo. Dagaa wa bei nafuu wanaweza kuwa wamechanganywa na mchanga au chumvi nyingi. Hivyo, usipime kwa macho; pima kwa kilo na gramu.

Lengo la makala hii ni kumfanya msomaji aelewe kwa nini kila kitu kinawekwa. Akielewa kazi ya mahindi, soya, alizeti, dagaa, chokaa, DCP, premix na chumvi, hata akienda sokoni na kukosa malighafi moja atauliza mbadala kwa akili. Hapo ndipo ufugaji unakuwa biashara inayosimamiwa, si mazoea.

Virutubisho muhimu: elewa kabla ya kuchanganya

Kipengele	Kazi yake	Vyanzo vya kawaida	Tahadhari
Nishati	Nguvu ya kutembea, kukua, kujipasha na kutaga	Mahindi, mtama, mafuta kidogo, pumba kwa kiasi	Pumba nyingi hupunguza nguvu ya chakula.
Protini	Kujenga nyama, manyoya, damu na sehemu ya yai	Soya, alizeti, dagaa, unga wa samaki	Ubora wa protini ni muhimu kuliko wingi peke yake.
Amino acids	Vipande vidogo vinavyofanya protini itumike vizuri	Methionine, lysine, soya, dagaa	Vipimo vyake ni vidogo; usikadirie kwa mkono.
Calcium	Mifupa na maganda ya mayai	Chokaa ya kulishia, limestone, oyster shell, maganda ya mayai yaliyosafishwa	Layer mash inahitaji calcium zaidi kuliko starter.
Phosphorus	Mifupa na matumizi ya nishati	DCP, unga wa mifupa	Uwiano wake na calcium ni muhimu.
Vitamini/madini madogo	Kinga, ukuaji, uzazi, ngozi na manyoya	Premix, majani makavu kwa kiasi	Premix ni kidogo lakini muhimu.
Maji	Mmeng’enyo, kupunguza joto, damu na uzalishaji wa mayai	Maji safi muda wote	Chakula kizuri bila maji safi hakitoshi.

FAO inaeleza kuwa kuku wanahitaji nishati, protini, amino acids muhimu, madini, vitamini na maji safi kwa afya na uzalishaji. Merck Veterinary Manual inaonyesha umuhimu wa calcium na phosphorus, hasa kwa ukuaji wa mifupa na utengenezaji wa maganda ya mayai. Hii ndiyo sababu chakula cha kuku wa kutaga kina chokaa nyingi zaidi kuliko chakula cha vifaranga au broiler finisher. Kwa lugha ya kawaida, mahindi ni nguvu, protini ni ujenzi, madini ni mifupa na ganda, premix ni vitu vidogo muhimu, na maji ndiyo yanayobeba kazi zote mwilini.

Ukielewa makundi haya, utajua kwa nini si sahihi kumlisha kuku mahindi peke yake kwa muda mrefu. Pia utajua kwa nini kuongeza dagaa bila kupima kunaweza kufanya chakula kiwe na harufu kali na kuku wakatae kula. Utajua kwa nini kutumia chokaa ya ujenzi ni hatari, na kwa nini chumvi inahitajika kwa kiasi kidogo sana. Huu ndio msingi wa kutumia formula kwa usalama.

Jinsi ya kuchagua malighafi sokoni

Mahindi

Yasiwe na ukungu, harufu ya kuoza, wadudu wengi au unyevu. Mahindi yenye ukungu yanaweza kuwa na sumu kama aflatoxin, ambayo hushusha kinga na uzalishaji.

Pumba

Zisiwe na mchanga mwingi, harufu ya mafuta yaliyoharibika au unyevu. Pumba ni nzuri kwa kiasi, lakini zikizidi chakula kinakuwa na nguvu ndogo.

Soya

Tumia soya meal au soya iliyoandaliwa kwa chakula cha mifugo. Soya mbichi inaweza kupunguza matumizi ya protini na kuchelewesha ukuaji.

Mashudu ya alizeti

Angalia kama yana maganda mengi sana. Maganda mengi huongeza nyuzinyuzi na kupunguza ubora wa lishe.

Dagaa/unga wa samaki

Usinunue wenye chumvi nyingi, mchanga, harufu ya kuoza au unyevu. Dagaa wabovu hufanya kuku wakatae chakula na wanaweza kuleta matatizo ya tumbo.

Chokaa ya kulishia

Tumia limestone au chokaa maalumu ya mifugo. Usitumie chokaa ya ujenzi. Kwa layers ni muhimu sana kwa ganda la yai.

DCP au unga wa mifupa

Husaidia phosphorus na calcium. Unga wa mifupa uwe umeandaliwa kwa usafi na usiwe na harufu mbaya.

Premix

Nunua yenye lebo, tarehe na maelekezo ya kipimo. Premix isiyo na maelezo inaweza kukuchanganya na kuharibu batch.

Chumvi

Kiasi chake ni kidogo sana. Kuzidisha chumvi kunaweza kuleta kiu, kinyesi cha maji, udhaifu na hata vifo.

Mafuta

Yatumike kidogo kuongeza nishati na kupunguza vumbi. Epuka mafuta machafu yenye harufu mbaya.

Namna ya kutumia formula za kilo 10, 50 na 100

Formula nyingi huandikwa kwa msingi wa kilo 100. Ukijua kilo 100, kilo 50 ni nusu yake, na kilo 10 ni sehemu ya kumi yake. Kanuni ni rahisi: chukua kilo ya malighafi kwenye formula ya kilo 100, zidisha kwa kilo unazotaka kutengeneza, kisha gawa kwa 100. Mfano, kama mahindi ni kilo 52 kwenye kilo 100, kwa kilo 50 yatakuwa kilo 26, na kwa kilo 10 yatakuwa kilo 5.2. Hii ni hesabu rahisi, lakini inahitaji mzani.

Usitumie ndoo kama kipimo cha formula. Ndoo ni kipimo cha ujazo, si uzito. Ndoo ya pumba inaweza kuwa nyepesi kuliko ndoo ya mahindi, na ndoo ya dagaa inaweza kuwa na nafasi nyingi hewani. Kwa vitu vidogo kama premix na chumvi, tumia gramu. Kwa mfano, kilo 0.25 ni gramu 250 kwenye kilo 100, gramu 125 kwenye kilo 50, na gramu 25 kwenye kilo 10. Ukikadiria kwa mkono unaweza kuweka mara mbili au mara tatu bila kujua.

Kiasi unachotaka	Jinsi ya kukipata kutoka kilo 100	Mfano wa kilo 52 za mahindi	Tahadhari
Kilo 100	Tumia namba kama zilivyo	Kilo 52	Hiki ndicho kipimo cha msingi.
Kilo 50	Gawanya kila namba kwa 2	Kilo 26	Hakikisha gunia lako kweli ni kilo 50.
Kilo 10	Gawanya kila namba kwa 10	Kilo 5.2	Vitu vidogo vitapimwa kwa gramu.

Formula zilizoandikwa kwa lugha rahisi

Starter ya vifaranga – Siku 1 hadi wiki 4

Malighafi	Kilo 100	Kilo 50	Kilo 10
Mahindi	52	26	5.20
Soya meal	20	10	2
Alizeti	10	5	1
Dagaa/unga wa samaki	8	4	0.80
Pumba	5	2.50	0.50
DCP/unga wa mifupa	1.50	0.75	0.15
Chokaa ya kulishia	1.50	0.75	0.15
Mafuta	1	0.50	0.10
Premix	0.25	0.13	0.03
Chumvi	0.25	0.13	0.03
Methionine	0.30	0.15	0.03
Lysine	0.20	0.10	0.02

Hii ni formula ya kuanzia kujifunza. Kabla hujaitumia kwa kundi kubwa, hakikisha malighafi ni safi, vipimo ni sahihi, na kuku wako wako kwenye hatua inayolingana na formula. Ukibadilisha malighafi, usibadilishe kwa kubahatisha. Kwa mfano, soya na alizeti zote ni vyanzo vya protini, lakini ubora wake hauko sawa. Dagaa pia huleta protini na madini, lakini wakiwa na chumvi nyingi wanaweza kuharibu chakula. Hivyo, mbadala ufanyike kwa uangalifu.

Grower – Wiki 5 hadi wiki 8 au hatua ya ukuaji

Malighafi	Kilo 100	Kilo 50	Kilo 10
Mahindi	58	29	5.80
Pumba	10	5	1
Soya meal	13	6.50	1.30
Alizeti	10	5	1
Dagaa/unga wa samaki	5	2.50	0.50
DCP/unga wa mifupa	1.50	0.75	0.15
Chokaa ya kulishia	1.50	0.75	0.15
Mafuta	0.20	0.10	0.02
Premix	0.25	0.13	0.03
Chumvi	0.25	0.13	0.03
Methionine	0.20	0.10	0.02
Lysine	0.10	0.05	0.01

Finisher ya broiler – Wiki ya mwisho kabla ya kuuza

Malighafi	Kilo 100	Kilo 50	Kilo 10
Mahindi	63	31.50	6.30
Pumba	8	4	0.80
Soya meal	12	6	1.20
Alizeti	8	4	0.80
Dagaa/unga wa samaki	4	2	0.40
Mafuta	1.60	0.80	0.16
DCP/unga wa mifupa	1.30	0.65	0.13
Chokaa ya kulishia	1.30	0.65	0.13
Premix	0.25	0.13	0.03
Chumvi	0.25	0.13	0.03
Methionine	0.20	0.10	0.02
Lysine	0.10	0.05	0.01

Layer mash – Kuku wanaotaga

Malighafi	Kilo 100	Kilo 50	Kilo 10
Mahindi	50	25	5
Pumba	12	6	1.20
Soya meal	13	6.50	1.30
Alizeti	10	5	1
Dagaa/unga wa samaki	4	2	0.40
Chokaa ya kulishia	8	4	0.80
DCP/unga wa mifupa	1.50	0.75	0.15
Mafuta	0.70	0.35	0.07
Premix	0.25	0.13	0.03
Chumvi	0.25	0.13	0.03
Methionine	0.20	0.10	0.02
Lysine	0.10	0.05	0.01

Kienyeji nyongeza – Kuku wa kienyeji wanaopewa chakula asubuhi na jioni

Malighafi	Kilo 100	Kilo 50	Kilo 10
Mahindi	45	22.50	4.50
Pumba	15	7.50	1.50
Alizeti	15	7.50	1.50
Soya meal	8	4	0.80
Dagaa/unga wa samaki	8	4	0.80
Unga wa mifupa	2	1	0.20
Chokaa ya kulishia	2	1	0.20
Mlonge mkavu uliosagwa	2.30	1.15	0.23
Mafuta	2.25	1.13	0.23
Premix	0.25	0.13	0.03
Chumvi	0.20	0.10	0.02

Hatua za kuchanganya chakula bila makosa

Andika formula yote kwenye karatasi kabla ya kuanza.
Pima kila malighafi kwa mzani. Vitu vidogo pima kwa gramu.
Andaa turubai safi au sehemu kavu isiyo na vumbi, kinyesi, dawa wala unyevu.
Saga mahindi na malighafi zinazohitaji kusagwa kulingana na umri wa kuku.
Changanya premix, chumvi na amino acids na kilo chache za mahindi kwanza.
Mwaga malighafi kubwa kama mahindi, pumba, soya na alizeti.
Ongeza mchanganyiko mdogo wa premix na chumvi, kisha changanya mara nyingi.
Kagua kama chakula kimechanganyika sawasawa bila mabonge ya chokaa, chumvi au premix.
Weka kwenye mifuko safi na andika tarehe, aina ya chakula na kundi litakalotumia.
Hifadhi juu ya mbao au pallet, mbali na unyevu, panya na jua kali.

Ukitoka chakula cha zamani kwenda kipya, usibadilishe ghafla. Changanya kwa siku tatu hadi tano. Siku ya kwanza weka chakula cha zamani kingi na kipya kidogo; siku ya pili nusu kwa nusu; siku ya tatu kipya kiwe kingi; kisha kipya peke yake. Hii hupunguza mshtuko wa tumbo na kushuka kwa ulaji.

Makosa yanayopoteza pesa

Kosa	Kwa nini ni tatizo	Suluhisho
Kupima kwa ndoo	Ujazo si sawa na uzito	Tumia mzani wa kilo na gramu.
Kutumia malighafi yenye ukungu	Inaweza kushusha kinga na kuleta sumu	Kataa malighafi yenye harufu au madoa ya ukungu.
Kuzidisha chumvi	Inaweza kuleta kiu, kinyesi cha maji na vifo	Pima kwa gramu, usikadirie.
Kutumia soya mbichi	Inaweza kuzuia matumizi mazuri ya protini	Tumia soya meal au soya iliyopashwa moto.
Kuweka chokaa nyingi kwa vifaranga	Uwiano wa madini unaweza kuvurugika	Tumia formula ya hatua husika.
Kusahau maji	Kuku hawezi kutumia chakula vizuri bila maji	Maji safi yawepo muda wote.
Kutotunza kumbukumbu	Huwezi kujua formula ipi inaleta faida	Andika gharama, ulaji, uzito, mayai na vifo.

Dalili zinazoweza kuonyesha chakula kina shida

Si kila tatizo la kuku linatokana na chakula. Magonjwa, baridi, joto, msongamano na maji machafu vinaweza kuleta dalili zinazofanana. Lakini ukiona kuku wanakula sana bila kukua, wanahara baada ya kubadili chakula, mayai yana maganda laini, au kuku wanakataa chakula chenye harufu mbaya, anza kwa kukagua chakula na maji. Angalia kama uliongeza pumba nyingi, chumvi ilizidi, dagaa wana harufu, mahindi yana ukungu, au chakula kilihifadhiwa kwenye unyevu.

Dalili	Inaweza kuhusiana na nini	Cha kufanya kwanza
Kuku wanakula lakini hawakui	Protini/nishati duni, minyoo, ugonjwa, malighafi mbovu	Kagua formula, pima uzito, angalia kinyesi na afya.
Kinyesi cha maji baada ya kubadili chakula	Mabadiliko ya ghafla, chumvi, unyevu au ugonjwa	Rudisha mabadiliko taratibu na kagua chumvi.
Mayai yenye ganda laini	Calcium, vitamin D, maji, joto au ugonjwa	Kagua layer mash, chokaa na afya ya kuku.
Kuku wanakataa chakula	Harufu ya dagaa, ukungu, mafuta mabovu, vumbi au chembe kubwa	Nusa chakula, kagua unyevu na ubora.
Manyoya mabovu au kunyonyoana	Protini, madini, msongamano, stress au mwanga mkali	Kagua lishe na mazingira.

Jinsi ya kujua kama formula inakupa faida

Usihesabu gharama ya chakula kwa bei ya mahindi peke yake. Andika bei ya kila malighafi kwa kilo, zidisha kwa kilo ulizotumia, jumlisha gharama zote, ongeza kusaga na usafiri, kisha gawanya kwa kilo zote ulizotengeneza. Baada ya hapo linganisha na matokeo: broiler wamefikia uzito gani kwa siku ngapi? Layers wanataga mayai mangapi kwa siku? Kuku wa kienyeji wameongezeka uzito au mayai? Vifo vimepungua au vimeongezeka?

Chakula cha bei rahisi sana kinaweza kuwa ghali kama kuku wanakua taratibu. Kwa mfano, ukipunguza soya ili kuokoa pesa lakini kuku wakachelewa wiki moja kufikia soko, utatumia chakula zaidi, maji zaidi na muda zaidi. Kwa layers, ukipunguza calcium au protini na mayai yakashuka, hasara itaonekana kwenye trei chache. Hivyo, hesabu ya kweli ni gharama kwa kilo ya nyama au gharama kwa trei ya mayai, si gharama ya gunia tu.

Nishati si sawa na kushiba

Kuku anaweza kushiba kwa chakula chenye pumba nyingi lakini asipate nishati ya kutosha. Hii hutokea mfugaji anapojaribu kupunguza gharama kwa kuongeza pumba kupita kiasi. Kwa macho, mfuko unaonekana mwingi na kuku wanaonekana wanakula, lakini mwili haupati nguvu ya kutengeneza nyama au yai kwa ufanisi. Nishati ikipungua, kuku anaweza kula zaidi akijaribu kufidia, lakini kama tumbo limejaa nyuzinyuzi nyingi hawezi kufidia kikamilifu. Matokeo yake ni ukuaji wa taratibu, muda mrefu wa kufikia soko na gharama kubwa ya chakula kwa kila kilo ya nyama au trei ya mayai.

Kwa vitendo, usibadilishe formula kwa haraka kwa sababu umesikia ushauri mpya. Tengeneza batch ndogo, tumia kwa kundi linalojulikana, andika matokeo na linganisha. Ukiwa na kumbukumbu, utajua kama mabadiliko yameongeza faida au yamepunguza. Bila kumbukumbu, kila kosa litarudi tena kwa jina jipya.

Protini ina ubora, si wingi tu

Watu wengi husema ongeza protini, lakini protini ina ubora tofauti. Soya na dagaa vina amino acids muhimu zaidi kuliko baadhi ya mashudu yenye maganda mengi. Kama formula ina protini nyingi kwenye karatasi lakini amino acids muhimu ni chache, kuku hawezi kuitumia vizuri. Ndiyo maana baadhi ya formula hutumia methionine na lysine kwa kiasi kidogo. Vitu hivi si vya kumwaga kwa mkono; vinahitaji kipimo cha gramu na ushauri. Kwa mfugaji mdogo, njia salama ni kutumia malighafi bora na premix yenye maelekezo badala ya kubuni dawa za kuongeza ukuaji bila kuelewa.

Calcium ya layers ina kazi maalumu

Kuku anayetaga hutengeneza ganda la yai karibu kila siku. Ganda hilo linahitaji calcium nyingi kuliko mahitaji ya kuku anayekua tu. Hii ndiyo sababu layer mash ina limestone au chokaa ya kulishia kwa kiwango kikubwa zaidi. Lakini usichukue formula ya layer mash ukawapa vifaranga wadogo kwa muda mrefu. Calcium nyingi kwa hatua isiyo sahihi inaweza kuvuruga uwiano wa madini. Kwa layers, calcium pia lazima iende na phosphorus na vitamin D. Ukiweka chokaa tu bila kuangalia vingine, unaweza usipate matokeo unayotegemea.

Maji ni sehemu ya lishe

Maji hayapo kwenye formula ya kilo 100, lakini ndiyo malighafi ya kwanza kwa kuku hai. Kuku akikosa maji, chakula hakiyeyuki vizuri tumboni, ulaji hushuka, mwili hupata stress na kwa layers utagaji unaweza kushuka haraka. Maji machafu pia huleta magonjwa ya tumbo ambayo mfugaji anaweza kuyasingizia chakula. Safisha vyombo vya maji, badilisha maji mara kwa mara na hakikisha kuku wote wanafikia maji bila kusukumana. Katika joto kali, maji ni muhimu zaidi.

Ukubwa wa chembe unaathiri ulaji

Vifaranga hawawezi kutumia vizuri chakula chenye vipande vikubwa. Kuku wakubwa nao hawahitaji unga laini kupita kiasi unaoshika puani na kupotea kama vumbi. Chakula chenye vumbi nyingi hupotea, kinawafanya kuku wachague chembe, na kinaweza kufanya vitu vidogo kama premix visambae vibaya. Saga kulingana na umri. Starter iwe laini zaidi, grower iwe ya kati, na layer mash isiwe unga wa vumbi tupu. Kama kuku wanabaki na unga mwingi kwenye vyombo, angalia usagaji na kiwango cha mafuta au binder.

Mbadala haubadilishwi kiholela

Kama huna mahindi, unaweza kutumia mtama kwa sehemu. Kama huna soya, unaweza kuongeza alizeti kwa hesabu, lakini si kila mbadala una nguvu sawa. Mashudu ya alizeti yenye maganda mengi yana nyuzinyuzi zaidi na protini inayoweza kuwa chini. Pumba za mpunga zinaweza kuwa na mafuta yanayoharibika haraka kama zimekaa vibaya. Dagaa wanaweza kuwa na chumvi au mchanga. Kwa hiyo mbadala ni wazo zuri, lakini unahitaji kuangalia ubora na kufanya mabadiliko kidogo kidogo.

Usafi wa chakula unaanza kabla ya banda

Magonjwa mengi yanaweza kuingia kupitia vyombo, maji na chakula. Ukihifadhi chakula sehemu yenye panya, kinyesi cha ndege wengine au unyevu, unaleta hatari bandani. Mifuko iwe juu ya mbao, sehemu iwe kavu, na chakula kifunikwe. Usitumie mifuko iliyotumika kubebea kemikali au mbolea bila kusafishwa vizuri. Chakula kinacholiwa na kuku kinaingia moja kwa moja kwenye afya na uzalishaji.

Kumbukumbu ndogo huokoa pesa kubwa

Andika tarehe ya kutengeneza chakula, formula uliyotumia, bei ya malighafi, idadi ya kuku, ulaji wa kila siku, vifo, uzito wa sampuli na mayai yaliyopatikana. Bila kumbukumbu, kila batch inaonekana sawa. Ukiandika, utaona kama formula fulani iliongeza uzito, kama dagaa fulani walifanya kuku wakatae chakula, au kama bei ya soya imefanya gharama kupanda. Mfugaji anayefuga kibiashara hafugi kwa hisia pekee; hutumia macho, masikio na daftari.

Usichanganye dawa ndani ya chakula bila ushauri

Baadhi ya wafugaji huweka dawa, antibiotics au dawa za asili ndani ya chakula kama kinga ya kila siku. Hii inaweza kuharibu afya, kuongeza usugu wa dawa na kufanya ugonjwa halisi usionekane mapema. Chakula ni lishe; dawa ni tiba au kinga maalumu inayotumika kwa maelekezo. Kama kuku wana dalili, tafuta chanzo. Inaweza kuwa chakula, maji, baridi, coccidiosis, minyoo au ugonjwa mwingine. Kutupa dawa kwenye chakula bila kujua si ufugaji wa kisasa.

Soko linaathiri formula

Kama unafuga broiler kwa soko linalotaka kilo fulani ndani ya muda mfupi, unahitaji chakula chenye nguvu na usimamizi mkali. Kama unafuga kienyeji kwa mfumo wa gharama nafuu, unaweza kutumia nyongeza na malighafi za eneo lako, lakini matarajio ya ukuaji yawe tofauti. Kama unafuga layers, faida yako iko kwenye mayai mengi, ganda zuri na kuku kuendelea kutaga muda mrefu. Hivyo formula ni lazima iendane na lengo la biashara, si tu kile mtu mwingine alitumia.

Hali ya hewa ya Tanzania hubadilisha ulaji

Katika joto kali kuku hupunguza kula na kunywa maji zaidi. Hii inaweza kushusha ukuaji au utagaji hata kama formula ni nzuri. Ndiyo maana banda lenye hewa, kivuli na maji safi ni sehemu ya lishe. Wakati wa baridi, vifaranga hutumia nguvu nyingi kujipasha kama hawajapewa joto la kutosha. Mfugaji anaweza kudhani starter ni mbovu kumbe tatizo ni joto. Lishe, mazingira na afya haviwezi kutenganishwa.

Nunua malighafi kwa akili, si kwa bei tu

Bei ndogo inaweza kuvutia, lakini uliza kwa nini ni ndogo. Je mahindi ni ya zamani? Je pumba zina unyevu? Je dagaa wamechanganywa na mchanga? Je alizeti ina maganda mengi? Angalia harufu, rangi, unyevu na usafi. Kama una uwezo, nunua kwa wauzaji unaowaamini na usibadilishe chanzo kila siku bila sababu. Chakula kizuri huanza na malighafi thabiti.

Maswali ya haraka kwa mfugaji

Je, naweza kuchanganya bila premix?

Kwa mfumo wa kienyeji inaweza kusaidia kutumia malighafi mbalimbali, lakini kwa biashara premix ni muhimu kwa vitamini na madini madogo. Kama huna premix, usiongeze chumvi au chokaa kufidia.

Kwa nini kuku hawakui wakati wanakula?

Inaweza kuwa formula dhaifu, malighafi mbovu, protini duni, minyoo, coccidiosis, baridi, joto, msongamano au maji machafu. Chunguza mfumo mzima.

Je, layer mash apewe broiler?

Hapana. Layer mash ina calcium nyingi kwa mayai, wakati broiler anahitaji uwiano tofauti kwa nyama.

Maganda ya mayai yanafaa?

Yanaweza kusaidia calcium kama yamesafishwa, kukaushwa na kusagwa vizuri, lakini limestone/chokaa ya kulishia ni rahisi kudhibiti.

Chakula kikae muda gani?

Tengeneza kiasi utakachotumia ndani ya muda mfupi. Chakula kikikaa kwenye unyevu au joto hupoteza ubora na kinaweza kuota ukungu.

Makala za kusoma zaidi

Vyanzo vya kuaminika

Pata vitabu vya ufugaji wa kuku na ushauri zaidi

Kama unahitaji kitabu kamili, formula zinazolingana na malighafi ulizonazo, au ushauri wa mradi wako wa kuku, bonyeza kitufe hapa chini uwasiliane nasi WhatsApp.

Pata kitabu na ushauri WhatsApp

1Chati ya misingi minne

Kila chakula cha kuku kimeundwa na vitu vinne. Hivi ndivyo uwiano wake kwenye kilo mia moja ya chakula cha kawaida cha ukuaji.

Kanuni ya ukurasa huu: hutakiwi kuwa na kila malighafi. Chini ya kila mstari wa chati kuna mbadala wa njano. Unachopata ndicho unachotumia.

↑ Rudi juu

2Grafu ya protini kwa kila ngazi

Protini hushuka kadri kuku anavyokua. Kifaranga anahitaji nyingi zaidi. Hii ndiyo tofauti kubwa kati ya ngazi moja na nyingine.

Usibadilishe chakula ghafla. Unapotoka ngazi moja kwenda nyingine, changanya cha zamani na kipya kwa siku tatu: robo tatu, kisha nusu, kisha robo, kisha kipya peke yake.

↑ Rudi juu

3Chati za formula zote

Kilo ngapi?

Vipimo vya haraka

Toleo la formula

AStarter: chakula cha vifaranga

Umri: Siku 1 hadi wiki 4

Formula kamiliIna premix, soya, DCP na methionine

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–48% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–8% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya soya

–22% · –

Alizeti kilo 3 badala ya kilo 2

Mashudu ya alizeti

–10% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–8% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

DCP au unga wa mifupa

–1.5% · –

Unga wa mifupa kilo 1.5 badala ya kilo 1

Chokaa ya kulisha

–1.5% · –

Maganda ya mayai kilo kwa kilo

Chumvi ya mezani

–0.25% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

Premix ya vitamini

–0.25% · –

Majani ya mlonge kilo 1.5 hadi 2

Methionine

–0.3% · –

Ongeza dagaa kilo 2

Lysine

–0.2% · –

Ongeza soya kilo 1.5

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini22%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Formula ya kijijiniBila premix, bila DCP, bila shellgrit ya dukani

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–45% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–8% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya alizeti

–20% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Maharage au kunde

–8% · –

Kunde au mbaazi zilizochemshwa

Dagaa au unga wa samaki

–13% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

Unga wa mifupa

–2% · –

Mifupa ya mnadani iliyochomwa

Maganda ya mayai

–2% · –

Chokaa ya kulisha kilo kwa kilo

Majani makavu ya mlonge

–1.8% · –

Majani ya matembele au mihogo

Chumvi ya mezani

–0.2% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini20%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Kifaranga wiki ya kwanza. Saga chakula chembamba kipite kwenye ungo wa mchele. Weka kwenye karatasi bapa siku tatu za mwanzo. Mwanga usiku wiki mbili.

BGrower: chakula cha ukuaji

Umri: Wiki 5 hadi wiki 8

Formula kamiliIna premix, soya, DCP na methionine

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–55% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–10% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya soya

–15% · –

Alizeti kilo 3 badala ya kilo 2

Mashudu ya alizeti

–10% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–6% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

DCP au unga wa mifupa

–1.5% · –

Unga wa mifupa kilo 1.5 badala ya kilo 1

Chokaa ya kulisha

–1.5% · –

Maganda ya mayai kilo kwa kilo

Chumvi ya mezani

–0.25% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

Premix ya vitamini

–0.25% · –

Majani ya mlonge kilo 1.5 hadi 2

Methionine

–0.3% · –

Ongeza dagaa kilo 2

Lysine

–0.2% · –

Ongeza soya kilo 1.5

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini18.8%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Formula ya kijijiniBila premix, bila DCP, bila shellgrit ya dukani

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–51% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–12% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya alizeti

–20% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–10% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

Maharage au kunde

–2% · –

Kunde au mbaazi zilizochemshwa

Unga wa mifupa

–2% · –

Mifupa ya mnadani iliyochomwa

Maganda ya mayai

–1% · –

Chokaa ya kulisha kilo kwa kilo

Majani makavu ya mlonge

–1.8% · –

Majani ya matembele au mihogo

Chumvi ya mezani

–0.2% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini18%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

CFinisher: kunenepesha broiler

Umri: Wiki 5 hadi kuuza

Formula kamiliIna premix, soya, DCP na methionine

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–61% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–8% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya soya

–13% · –

Alizeti kilo 3 badala ya kilo 2

Mashudu ya alizeti

–9% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–5% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

DCP au unga wa mifupa

–1.5% · –

Unga wa mifupa kilo 1.5 badala ya kilo 1

Chokaa ya kulisha

–1.5% · –

Maganda ya mayai kilo kwa kilo

Chumvi ya mezani

–0.25% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

Premix ya vitamini

–0.25% · –

Majani ya mlonge kilo 1.5 hadi 2

Methionine

–0.3% · –

Ongeza dagaa kilo 2

Lysine

–0.2% · –

Ongeza soya kilo 1.5

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini17.3%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Formula ya kijijiniBila premix, bila DCP, bila shellgrit ya dukani

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–56% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–12% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya alizeti

–16% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Mashudu ya pamba

–4% · –

Mashudu ya alizeti kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–8% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

Unga wa mifupa

–1.5% · –

Mifupa ya mnadani iliyochomwa

Maganda ya mayai

–1% · –

Chokaa ya kulisha kilo kwa kilo

Majani makavu ya mlonge

–1.3% · –

Majani ya matembele au mihogo

Chumvi ya mezani

–0.2% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini17.2%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Mashudu ya pamba. Yana gossypol. Kwa kuku wa zaidi ya wiki tano tu, yasizidi kilo tano kwa kila kilo mia. Kamwe si kwa vifaranga wala kuku wanaotaga.

DDeveloper: kabla ya kutaga

Umri: Wiki 9 hadi wiki 18

Formula kamiliIna premix, soya, DCP na methionine

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–58% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–17.5% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya soya

–9% · –

Alizeti kilo 3 badala ya kilo 2

Mashudu ya alizeti

–8% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–3% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

DCP au unga wa mifupa

–1.6% · –

Unga wa mifupa kilo 1.5 badala ya kilo 1

Chokaa ya kulisha

–2% · –

Maganda ya mayai kilo kwa kilo

Chumvi ya mezani

–0.25% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

Premix ya vitamini

–0.25% · –

Majani ya mlonge kilo 1.5 hadi 2

Methionine

–0.25% · –

Ongeza dagaa kilo 2

Lysine

–0.15% · –

Ongeza soya kilo 1.5

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini15%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Formula ya kijijiniBila premix, bila DCP, bila shellgrit ya dukani

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–53% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–20% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya alizeti

–16% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–5% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

Unga wa mifupa

–1.5% · –

Mifupa ya mnadani iliyochomwa

Maganda ya mayai

–2% · –

Chokaa ya kulisha kilo kwa kilo

Majani makavu ya mlonge

–2.3% · –

Majani ya matembele au mihogo

Chumvi ya mezani

–0.2% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini15%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

ELayer mash: kuku anayetaga

Umri: Wiki 19 na kuendelea

Formula kamiliIna premix, soya, DCP na methionine

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–54% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–10% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya soya

–13% · –

Alizeti kilo 3 badala ya kilo 2

Mashudu ya alizeti

–8% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–4% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

Shellgrit au chokaa

–8.5% · –

Maganda ya mayai kilo kwa kilo

DCP au unga wa mifupa

–1.7% · –

Unga wa mifupa kilo 1.5 badala ya kilo 1

Chumvi ya mezani

–0.25% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

Premix ya vitamini

–0.25% · –

Majani ya mlonge kilo 1.5 hadi 2

Methionine

–0.2% · –

Ongeza dagaa kilo 2

Lysine

–0.1% · –

Ongeza soya kilo 1.5

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini16.1%

Kalsiamu3.8%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Formula ya kijijiniBila premix, bila DCP, bila shellgrit ya dukani

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–51% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–11% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya alizeti

–18% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–8% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

Maganda ya mayai

–8% · –

Chokaa ya kulisha kilo kwa kilo

Unga wa mifupa

–1.5% · –

Mifupa ya mnadani iliyochomwa

Majani makavu ya mlonge

–2.3% · –

Majani ya matembele au mihogo

Chumvi ya mezani

–0.2% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini16%

Kalsiamu3.7%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Kalsiamu. Yai moja huchukua gramu mbili za kalsiamu, na kuku hutaga karibu kila siku. Ndiyo maana safu ya chokaa au maganda ya mayai ni ndefu sana kwenye chati hii.

FKienyeji na chotara

Umri: Wiki 5 na kuendelea

Formula kamiliIna premix, soya, DCP na methionine

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–54% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–14% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya alizeti

–14% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Mashudu ya soya

–8% · –

Alizeti kilo 3 badala ya kilo 2

Dagaa au unga wa samaki

–4% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

Chokaa ya kulisha

–3.2% · –

Maganda ya mayai kilo kwa kilo

DCP au unga wa mifupa

–2% · –

Unga wa mifupa kilo 1.5 badala ya kilo 1

Chumvi ya mezani

–0.25% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

Premix ya vitamini

–0.25% · –

Majani ya mlonge kilo 1.5 hadi 2

Methionine

–0.2% · –

Ongeza dagaa kilo 2

Lysine

–0.1% · –

Ongeza soya kilo 1.5

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini16.2%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Formula ya kijijiniBila premix, bila DCP, bila shellgrit ya dukani

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–47% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Mtama au uwele

–8% · –

Ongeza mahindi kiasi kile kile

Pumba za mahindi

–14% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Mashudu ya alizeti

–18% · –

Mashudu ya ufuta kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–7% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

Maganda ya mayai

–3% · –

Chokaa ya kulisha kilo kwa kilo

Unga wa mifupa

–1.5% · –

Mifupa ya mnadani iliyochomwa

Majani makavu ya mlonge

–1.3% · –

Majani ya matembele au mihogo

Chumvi ya mezani

–0.2% · –

Hakuna mbadala, ipo kila duka

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini16%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

GDharura: vitu vitatu tu

Umri: Wakati wowote

Formula kamiliIna premix, soya, DCP na methionine

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–62% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–20% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–18% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini17.6%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Formula ya kijijiniBila premix, bila DCP, bila shellgrit ya dukani

0%Uwiano halisi wa mchanganyiko100%

Mahindi yaliyosagwa

–62% · –

Mtama au uwele kilo kwa kilo

Pumba za mahindi

–20% · –

Pumba za mpunga kilo kwa kilo

Dagaa au unga wa samaki

–18% · –

Vichwa vya samaki au funza wa nzi mweusi

JUMLA YA MCHANGANYIKO–

Protini17.6%

Gharama jumla–

Kwa kilo moja–

Mapungufu. Hauna kalsiamu wala vitamini. Kuku wanaotaga watatoa maganda membamba ndani ya wiki mbili. Ongeza maganda ya mayai kilo mbili na majani makavu kilo mbili mara tu unapoyapata, punguza pumba na mahindi kilo mbili kila kimoja.

↑ Rudi juu

4Chati ya gharama

Badilisha bei ziwe za sokoni lako. Chati hapa chini na chati zote za formula zitabadilika mara moja.

Mahindi yaliyosagwa

Mtama au uwele

Pumba za mahindi

Mashudu ya soya

Mashudu ya alizeti

Mashudu ya pamba

Dagaa au unga wa samaki

Maharage au kunde

Unga wa mifupa

DCP au unga wa mifupa

Chokaa ya kulisha

Shellgrit au chokaa

Maganda ya mayai

Majani makavu ya mlonge

Chumvi ya mezani

Premix ya vitamini

Methionine

Lysine

Shilingi kwa kilo moja. Maganda ya mayai na majani makavu ni sifuri kwa sababu unayakusanya mwenyewe.

Kilo 100 za Grower: njia tatu

Gunia la kiwandani

–

Kuchanganya, toleo kamili

–

Kuchanganya, toleo la kijijini

–

Unaokoa kwa kuchanganya toleo la kijijini:

–

↑ Rudi juu

5Ramani ya mbadala

Nyekundu juu ni kile unachokosa. Kijani ni unachoweka badala yake. Mstari wa chini ni kiasi cha kubadilisha.

ShellgritKalsiamu ya ganda gumu la yai

Maganda ya mayai yaliyooshwa, kuchemshwa dakika 10, kukaushwa na kusagwa

Maganda ya konokono au kome yaliyochomwa kisha kusagwa

Kilo 1 badala ya kilo 1

Chokaa ya kulishaKalsiamu ya mifupa na ganda

Maganda ya mayai yaliyosagwa laini

Chokaa ya jiwe ya maduka ya ujenzi, iliyosagwa laini

Kilo 1 badala ya kilo 1

DCPFosforasi ya kujenga mifupa

Unga wa mifupa uliochomwa hadi myeupe kisha kusagwa

Ongeza dagaa au vichwa vya samaki

Mifupa kilo 1.5 badala ya kilo 1

PremixVitamini A, D3, E na madini madogo

Majani ya mlonge, mihogo au matembele yaliyokaushwa kivulini

Vitamini ya kuku ya maji, mara mbili kwa wiki

Gramu 250 = majani kilo 1.5 hadi 2

Vitamini DKufyonza kalsiamu

Kuku watembee juani saa mbili kila siku

Fungua madirisha, jua liingie moja kwa moja

Hakuna cha kuongeza, ni jua tu

MethionineManyoya, nyama na ukubwa wa yai

Ongeza dagaa au unga wa samaki

Ongeza mashudu ya soya yaliyochomwa

Gramu 300 = dagaa kilo 2

LysineKujenga misuli na nyama

Ongeza mashudu ya soya

Maharage au kunde zilizochemshwa

Gramu 200 = soya kilo 1.5

Mashudu ya soyaProtini bora ya mimea

Mashudu ya alizeti

Maharage, kunde au mbaazi zilizochemshwa

Alizeti kilo 3 badala ya soya kilo 2

Unga wa samakiProtini ya wanyama

Dagaa wa ziwani waliosagwa

Vichwa vya samaki, au funza wa nzi mweusi

Funza wabichi kilo 3 = unga kilo 1

DagaaProtini ya bei nafuu

Funza wa nzi mweusi wanaofugwa nyumbani

Mchwa waliokaushwa au damu ya mnadani iliyochemshwa

Damu kavu isizidi kilo 3 kwa kilo 100

MahindiNishati, msingi wa chakula

Mtama au uwele

Mihogo mikavu iliyolowekwa siku tatu na kuanikwa

Mihogo isizidi robo ya mchanganyiko

Rangi ya njano ya kiiniWanunuzi hupenda kiini cheusi

Majani mabichi ya mlonge au matembele

Maboga yaliyoiva au majani ya mihogo

Kilo 2 hadi 3 kwa kilo 100

Pumba za mahindiNyuzi za mmeng'enyo

Pumba za mpunga

Pumba za ngano

Mpunga usizidi kilo 10 kwa vifaranga

ChumviHamu ya kula na maji mwilini

Hakuna mbadala, ipo kila duka

Usitumie chumvichumvi ya samaki

Gramu 250 kwa kilo 100, usizidishe

Chokaa ipi ni salama. Chokaa ya jiwe iliyosagwa tu. Si chokaa ya kuchoma inayochemka ukiiwekea maji, si ya kupaka ukuta, si ya kutafuna na tumbaku. Hizi huunguza koo la kuku.

↑ Rudi juu

6Chati ya maganda ya mayai

Nahitaji kilo ngapi za unga?

Kuku wanaotaga

Unahitaji maganda: –

Hatua saba za kuandaa

Chanzo cha ziada: hoteli, migahawa na waoka keki hutupa maganda mengi kila siku. Wengi watakupa bure ukiwapa ndoo ya kukusanyia.

↑ Rudi juu

7Chati ya vipimo vya nyumbani

Urefu wa mstari ni uzito wa debe la lita ishirini. Hivi ndivyo malighafi zinavyotofautiana hata zikiwa kwenye chombo kile kile.

Mahindi yaliyosagwa

12 kgndoo 10L: 6 kg · kopo 1L: 600 g

Mahindi mzima

15 kgndoo 10L: 7.5 kg · kopo 1L: 750 g

Pumba za mahindi

7 kgndoo 10L: 3.5 kg · kopo 1L: 350 g

Pumba za mpunga

6 kgndoo 10L: 3 kg · kopo 1L: 300 g

Mashudu ya alizeti

10 kgndoo 10L: 5 kg · kopo 1L: 500 g

Mashudu ya soya

13 kgndoo 10L: 6.5 kg · kopo 1L: 650 g

Dagaa waliosagwa

9 kgndoo 10L: 4.5 kg · kopo 1L: 450 g

Unga wa mifupa

18 kgndoo 10L: 9 kg · kopo 1L: 900 g

Chokaa au maganda

18 kgndoo 10L: 9 kg · kopo 1L: 900 g

Mtama

14 kgndoo 10L: 7 kg · kopo 1L: 700 g

Mihogo mikavu

11 kgndoo 10L: 5.5 kg · kopo 1L: 550 g

Vitu vidogo: kijiko na kifuniko

↑ Rudi juu

8Mchoro wa hatua nane

Andaa sakafu

Sementi iliyofagiliwa au turubai. Si kwenye udongo, si penye upepo mkali.

Pima kila kitu peke yake

Kila malighafi kwenye rundo lake. Usianze kumwaga mpaka umepima vyote.

Mwaga vikubwa chini

Mahindi kwanza, kisha pumba, kisha mashudu. Tandaza kama keki, si rundo refu.

Changanya vidogo kwenye ndoo

Pumba kilo 2 pamoja na premix, chumvi, methionine na lysine. Dakika tatu mpaka rangi iwe sawa.

Mwaga ndoo juu ya rundo

Sambaza juu ya eneo lote, si mahali pamoja.

Geuza mara tatu

Kwa koleo, kutoka pembeni peleka katikati, zunguka rundo lote. Mara tatu zinatosha.

Pitisha kwenye ungo

Ondoa mabonge na mawe. Kilichobaki juu, ponda na urudishe.

Fungasha

Mfuko wa plastiki ndani ya gunia. Andika tarehe na aina ya chakula juu.

Kosa la kawaida kabisa. Kumwaga premix moja kwa moja juu ya rundo kubwa. Premix ni gramu 250 tu ndani ya kilo 100, haiwezi kusambaa. Lazima ipite kwenye ndoo kwanza.

↑ Rudi juu

9Grafu ya chakula kwa umri

Gramu kwa kuku mmoja kwa siku. Broiler hula kwa kasi kubwa kisha huuzwa. Kuku wa mayai hupanda taratibu kisha huruka wiki ya kumi na tisa anapoanza kutaga.

Broiler Kuku wa mayai Kienyeji na chotara

Idadi ya kuku

Aina

Umri kwa wiki

Kwa kuku mmoja kwa siku: –

Kundi lote kwa siku: –

Kundi lote kwa wiki: –

↑ Rudi juu

10Chati ya bajeti tatu

Nukta tano ni bora kabisa. Angalia jinsi bajeti ya kati inavyoshinda kwa gharama, lakini bajeti kamili inavyoshinda kwa kasi na mayai.

Bajeti ndogo

Gharama kwa kilo

TSh 1,300 – 1,500

Kasi ya ukuaji

Siku 60+ kufikia kilo 2

Mayai kwa kuku 100

45 hadi 55 kwa siku

Ugumu wa ganda

Membamba

Vifo hadi wiki 8

Asilimia 10 hadi 15

Bajeti ya kati

Gharama kwa kilo

TSh 1,100 – 1,250

Kasi ya ukuaji

Siku 50 hadi 54

Mayai kwa kuku 100

70 hadi 78 kwa siku

Ugumu wa ganda

Mazuri

Vifo hadi wiki 8

Asilimia 5 hadi 8

Bajeti kamili

Gharama kwa kilo

TSh 1,350 – 1,450

Kasi ya ukuaji

Siku 42 hadi 45

Mayai kwa kuku 100

82 hadi 88 kwa siku

Ugumu wa ganda

Magumu

Vifo hadi wiki 8

Chini ya asilimia 4

Bajeti kamili hutumia chakula kidogo kwa kila kilo ya nyama, hivyo ukihesabu mpaka mwisho faida ni karibu sawa na ya kati. Tofauti kubwa ni muda. Bajeti kamili inakupa mzunguko wa ziada kwa mwaka.

↑ Rudi juu

11Chati ya makosa kumi

Urefu wa mstari mwekundu ni ukubwa wa hasara. Mitano ni hatari ya kifo cha kuku.

Mashudu ya pamba kwa vifarangaGossypol huua kifaranga. Wiki tano na kuendelea tu.

HATARI

Chumvi kupita kiasiZaidi ya gramu 300 kwa kilo 100 huharisha. Gramu 600 huua.

HATARI

Mahindi yenye ukunguAflatoksini haiondoki kwa kupika wala kuanika. Usinunue hata bure.

HATARI

Kubadilisha chakula ghaflaChukua siku tatu. Bakteria za tumbo zinahitaji muda.

KUBWA

Kupima kwa kukisiaDebe la mahindi si sawa na debe la pumba.

KUBWA

Chokaa ya kuchomaInayochemka ukiiwekea maji huunguza koo la kuku.

HATARI

Soya mbichiIna kizuizi cha protini. Ichomwe au ichemshwe dakika 30.

KUBWA

Kuhifadhi zaidi ya mweziVitamini hufa, mafuta ya pumba huwa na uchachu.

WASTANI

Chakula chenye unyevuUkungu huanza ndani ya siku tano.

KUBWA

Layer mash kabla ya wiki 18Kalsiamu nyingi huharibu figo za kuku mdogo.

HATARI

↑ Rudi juu

12Maswali yanayoulizwa sana

Naweza kuchanganya chakula cha kuku bila premix?

Ndiyo. Tumia toleo la kijijini. Badala ya premix weka kilo moja na nusu hadi mbili za majani ya mlonge au ya mihogo yaliyokaushwa kivulini na kusagwa kwa kila kilo mia. Ongeza vitamini ya maji mara mbili kwa wiki na waachie kuku watembee juani saa mbili kila siku.

Maganda ya mayai yanaweza kuchukua nafasi ya shellgrit?

Ndiyo, kilo moja badala ya kilo moja. Osha, chemsha dakika kumi au anika juani siku mbili, kausha, saga na pitisha kwenye ungo. Ganda moja hutoa gramu tano na nusu za unga.

Protini ngapi kwa chakula cha vifaranga?

Asilimia ishirini mpaka ishirini na mbili kwa siku ya kwanza hadi wiki ya nne, kisha shuka hadi asilimia kumi na nane.

Nifanyeje kama sina DCP?

Tumia unga wa mifupa uliochomwa, kilo moja na nusu badala ya kilo moja ya DCP. Chukua mifupa mnadani, ichome hadi iwe myeupe, kisha isage. Au ongeza dagaa kilo mbili.

Ni gharama kiasi gani kuchanganya kilo mia mwenyewe?

Kwa bei za wastani, toleo kamili la Grower ni takribani shilingi laki moja na elfu thelathini na nane, toleo la kijijini ni laki moja na elfu kumi na saba. Gunia la kiwandani la kiasi hicho ni takribani laki moja na elfu sabini na tano.

Naweza kutumia mihogo badala ya mahindi?

Ndiyo, lakini isizidi robo ya mchanganyiko. Loweka siku tatu ukibadilisha maji, kisha anika juani kuondoa sumu. Mihogo haina rangi ya njano, hivyo ongeza majani mabichi au maboga kurudisha rangi ya kiini.

Kuku mia moja wanahitaji chakula kiasi gani kwa wiki?

Broiler mia moja wa wiki ya sita hula takribani kilo themanini na nane kwa wiki. Kuku wa mayai mia moja wanaotaga hula takribani kilo themanini na tatu. Tumia kikokotoo kwenye ukurasa huu.

Nihifadhi chakula kilichochanganywa kwa muda gani?

Wiki nne kwa juu kabisa. Baada ya hapo vitamini hufa na mafuta ya pumba huwa na uchachu.

Kanusho. Ukurasa huu ni mwongozo wa jumla. Malighafi hutofautiana ubora kutoka sehemu moja hadi nyingine. Kabla ya mabadiliko makubwa kwenye kundi lako, ongea na afisa mifugo wa kata yako. Kama kuku wanakufa au kuugua, tafuta msaada wa kitaalamu mara moja.

↑ Rudi juu

Mwongozo wa mwisho: namna ya kutumia makala hii shambani

Baada ya kuona chati, formula na vikokotoo, hatua muhimu zaidi ni kuamua namna utakavyotumia maarifa haya kwenye banda lako. Usianze kwa kutengeneza kilo 500 kama hujawahi kuchanganya chakula. Anza na kilo 10 au kilo 50, tumia kwa kundi dogo au kwa siku chache, kisha angalia matokeo. Kuku wakila vizuri, kinyesi kikawa cha kawaida, vifo visipoongezeka, ukuaji ukiendelea na gharama ikiwa chini ya chakula cha kununua dukani, hapo unaweza kuongeza kiwango. Hii ndiyo njia salama kwa mfugaji wa kawaida Tanzania.

Kwenye kila batch, andika tarehe, formula, bei ya malighafi, idadi ya kuku, umri wa kuku, kiasi walichokula na matokeo. Kwa broiler, pima uzito wa sampuli ya kuku 10 kila wiki. Kwa layers, andika mayai ya kila siku na maganda yaliyovunjika. Kwa kienyeji, angalia idadi ya mayai, afya ya vifaranga na uzito wa kuku wa kuuza. Bila kumbukumbu, huwezi kujua kama formula imekusaidia au imekuongezea hasara.

Mfugaji anayeelewa chakula haogopi kuuliza maswali. Kama dagaa wamepanda bei, anauliza ni chanzo gani kingine cha protini kinapatikana na kinabadilishwaje kwa usalama. Kama mahindi yana ukungu, hakubali kwa sababu ni bei nafuu. Kama kuku wanahara baada ya kubadili chakula, haongezi dawa kwanza; anaangalia kama alibadili ghafla, kama chumvi ilizidi, kama chakula kina unyevu au kama maji ni machafu. Hii ndiyo tofauti kati ya ufugaji wa mazoea na ufugaji wenye hesabu.

Ratiba fupi ya matumizi

Siku/hatua	Cha kufanya	Kwa nini ni muhimu
Kabla ya kununua malighafi	Andika formula na bajeti. Tembelea wauzaji zaidi ya mmoja ulinganishe ubora na bei.	Bei ya chini bila ubora inaweza kuongeza hasara.
Siku ya kuchanganya	Pima kwa mzani, changanya vitu vidogo kwanza kwenye sehemu ndogo, kisha changanya kwenye batch kubwa.	Hii huzuia premix au chumvi kukaa sehemu moja.
Siku 1-3 baada ya kubadili chakula	Changanya chakula cha zamani na kipya taratibu.	Tumbo la kuku hupata muda wa kuzoea.
Wiki ya kwanza	Angalia ulaji, kinyesi, maji na tabia ya kuku.	Matatizo mengi ya chakula huonekana mapema.
Kila wiki	Pima uzito au andika mayai. Linganisha na gharama.	Faida hupimwa kwa matokeo, si bei ya gunia tu.
Kila batch mpya	Rudia ukaguzi wa malighafi. Usidhani ubora ni ule ule kila mara.	Malighafi hubadilika kulingana na msimu na muuzaji.

Mfano wa kufikiri kabla ya kubadili formula

Tuseme umekuwa ukitumia formula yenye soya kilo 13 kwenye kilo 100, lakini soya imepanda bei. Usikimbilie kuondoa soya yote. Kwanza angalia kama unaweza kuongeza alizeti kwa kiasi, kutumia dagaa bora kidogo, au kununua soya kutoka chanzo kingine. Kisha fanya batch ndogo. Kama kuku wanakua taratibu, mayai yanashuka au kinyesi kinabadilika, rudi kwenye hesabu. Njia hii inakulinda dhidi ya maamuzi ya haraka yanayotokana na bei ya siku moja.

Mfano mwingine ni layers wanaotaga mayai yenye maganda laini. Wafugaji wengi huongeza chokaa tu. Wakati mwingine hilo linaweza kusaidia, lakini si kila tatizo la ganda ni calcium pekee. Inaweza kuwa maji, joto kali, ugonjwa, umri wa kuku, vitamin D, phosphorus au ulaji mdogo wa chakula. Hivyo, ongeza uchunguzi kabla ya kuongeza madini kwa wingi. Hii ndiyo sababu makala inasisitiza uwiano badala ya kitu kimoja.

Vitu vitano vya kukagua kila asubuhi

Je, maji ni safi na yanapatikana kwa kuku wote?
Je, chakula kina harufu nzuri na hakina mabonge ya unyevu?
Je, kuku wanakimbilia chakula au wanakikataa?
Je, kinyesi kimebadilika ghafla baada ya batch mpya?
Je, kuna kuku waliolegea, kujitenga au kushindwa kula?

Ukikagua vitu hivi kila siku, utagundua tatizo kabla halijawa kubwa. Chakula kibovu mara nyingi huanza na dalili ndogo: harufu tofauti, kuku kula kidogo, vumbi nyingi, kinyesi kubadilika au kuku kuchagua chembe fulani na kuacha nyingine. Ukisubiri hadi vifo vianze, tayari umepoteza muda na pesa.

Ujumbe muhimu kwa mfugaji mdogo

Usijione huwezi kwa sababu huna mashine kubwa. Unaweza kuanza na mzani, turubai safi, koleo, ndoo safi na daftari. Kitu cha kwanza si ukubwa wa vifaa, ni usahihi wa vipimo na ubora wa malighafi. Wafugaji wengi hupoteza pesa kwa sababu wanafuga kwa mazoea: leo wanatumia formula moja, kesho wanasikia nyingine, wiki ijayo wanaongeza dawa, halafu hawana kumbukumbu. Huwezi kujua kilichofanya kazi kama hukukiandika.

Pia usiamini kila formula inayosambaa bila kuuliza: formula hii ni ya kuku gani, umri gani, malighafi gani, na lengo gani? Broiler, layers na kienyeji hawana mahitaji sawa. Starter, grower, finisher na layer mash havifanani. Hiyo ndiyo sababu makala hii imegawanya formula kwa hatua na imeweka maelezo kabla ya namba.

Kwa maeneo ya Tanzania yenye joto kali, kumbuka kuwa kuku hupunguza kula wakati wa joto. Hii ina maana hata formula nzuri inaweza kuleta matokeo madogo kama banda halina hewa, kivuli na maji ya kutosha. Kwa maeneo yenye baridi, vifaranga wakikosa joto hutumia nguvu ya chakula kujipasha badala ya kukua. Hivyo lishe lazima iende na mazingira mazuri.

Tahadhari kuhusu dawa na chakula

Chakula si sehemu ya kuficha magonjwa. Usiweke antibiotics, dawa za minyoo au dawa nyingine kwenye chakula kila siku bila ushauri. Hii inaweza kuongeza usugu wa dawa na kuficha dalili za ugonjwa. Kama kuna dalili za ugonjwa, chunguza chanzo na tafuta ushauri wa kitaalamu. Chakula kibovu kinahitaji kurekebishwa, si kufunikwa kwa dawa. Ugonjwa nao unahitaji utambuzi, si kubahatisha.

Dawa za asili pia zitumike kwa uangalifu. Majani kama mlonge yanaweza kuwa nyongeza ya lishe kwa kiasi, lakini hayawezi kuchukua nafasi ya formula kamili, chanjo, usafi na maji safi. Ukitumia kitu chochote kipya, anza kidogo na fuatilia kuku. Usibadilishe vitu vingi kwa wakati mmoja, kwa sababu ukipata tatizo hutajua chanzo.

Muhtasari wa hatua 10

Elewa kundi lako: broiler, layers au kienyeji.
Chagua formula inayolingana na umri.
Nunua malighafi safi zisizo na ukungu.
Pima kwa kilo na gramu, si kwa ndoo.
Changanya vitu vidogo kwanza kwenye sehemu ndogo.
Badilisha chakula taratibu kwa siku kadhaa.
Hifadhi chakula sehemu kavu na safi.
Toa maji safi muda wote.
Andika kumbukumbu za gharama na matokeo.
Tafuta ushauri kama dalili si za kawaida.

Vyanzo vya elimu vilivyotumika

FAO: Poultry nutrition and feeding - mahitaji ya nishati, protini, amino acids, madini, vitamini na maji.
FAO: Small-scale poultry production - ufugaji mdogo, malighafi na vyanzo vya madini.
Merck Veterinary Manual: Nutritional Requirements of Poultry - mahitaji ya lishe na uwiano wa madini.
Merck Veterinary Manual: Protein, Amino Acid and Energy Deficiencies - athari za upungufu wa protini, amino acids na nishati.
Aviagen Ross Broiler Nutrition Specifications - mfano wa mahitaji ya broiler starter, grower na finisher.

Mfano wa kutumia mwongozo huu kwa kuku 100

Tuchukulie una kuku 100 wa broiler wiki ya pili. Kabla ya kuchanganya, unaangalia kwanza hatua yao. Wiki ya pili bado wako kwenye hatua inayohitaji chakula chenye ubora wa juu kwa sababu mwili unajengwa haraka. Hapa huanzi kupunguza gharama kwa kuongeza pumba nyingi. Ukipunguza ubora mapema, kuku wanaweza kuchelewa kukua na utalipa gharama hiyo baadaye kwenye muda mrefu wa kufuga. Kwa hiyo, unaanza na starter au grower nzuri, unapima malighafi kwa usahihi, kisha unaandika ulaji wa kila siku. Ukiona wanakula vizuri na kinyesi kiko sawa, unaendelea. Ukiona wanakataa chakula, unarudi kukagua harufu, unyevu, ukubwa wa chembe na mabadiliko uliyofanya.

Kwa kuku 100 wa layers wanaoanza kutaga, fikra ni tofauti. Hapa unahitaji layer mash yenye calcium ya kutosha, maji safi muda wote, na utulivu kwenye banda. Kama utagaji unashuka, usikimbilie kuongeza dagaa au dawa. Angalia kwanza kama maji yalikatika, kama chakula kilibadilishwa ghafla, kama kuna joto kali, kama kuku wamepata stress, au kama kuna dalili za ugonjwa. Layer anaweza kuonyesha tatizo la lishe kwa ganda la yai, ukubwa wa yai, kushuka kwa mayai au kupungua kwa ulaji. Kumbukumbu za kila siku ndizo zitakusaidia kujua mabadiliko yalianza lini.

Kwa kuku wa kienyeji, fikiria chakula kama nyongeza ya kuziba mapungufu ya kutembea nje. Kuku wanaweza kuokota wadudu na majani, lakini hawapati kitu kile kile kila siku. Siku nyingine wanapata vingi, siku nyingine hawapati. Ukitoa nyongeza yenye mahindi, pumba, chanzo cha protini na madini, unafanya uzalishaji uwe wa kutabirika zaidi. Kuku wa kienyeji wanaopewa mahindi peke yake wanaweza kuonekana wameshiba, lakini uzalishaji wa mayai na ukuaji wa vifaranga unaweza kubaki chini.

Namna ya kutambua kama chakula chako kimekubalika

Kitu cha kuangalia	Matokeo mazuri	Dalili ya kuchunguza
Ulaji	Kuku wanakula kwa hamu ya kawaida na hawachagui chembe nyingi	Wanabaki na unga mwingi, wanakataa chakula au wanakula kupita kiasi bila matokeo
Kinyesi	Kina rangi na hali ya kawaida kulingana na chakula na maji	Kinyesi cha maji ghafla, harufu kali au damu
Ukuaji	Uzito unaongezeka kwa mpangilio kila wiki	Kudumaa, tofauti kubwa kati ya kuku, miguu dhaifu
Mayai	Idadi na ganda vinaendelea vizuri	Mayai kupungua, maganda laini, mayai kuvunjika
Afya	Kuku wako wachangamfu, manyoya yako vizuri	Kujitenga, kunyonyoana, manyoya mabovu, vifo kuongezeka

Jinsi ya kuongea na mtaalamu ukitaka ushauri

Ukiomba ushauri, usiseme tu kuku hawakui au chakula hakifanyi kazi. Andaa taarifa. Sema aina ya kuku, umri, idadi, formula uliyotumia, tarehe ya kuchanganya, malighafi ulizonunua, bei zake, kiasi cha chakula wanachokula, maji wanayopata, chanjo walizopata, vifo kama vipo, na picha ya kinyesi au chakula kama inawezekana. Mtaalamu akipata taarifa hizi anaweza kukusaidia vizuri zaidi kuliko akisikia maelezo mafupi.

Kwa mfano, tofauti kati ya kuku 500 waliodumaa kwa sababu ya baridi na kuku 500 waliodumaa kwa sababu ya protini duni inaweza kuonekana sawa kwa macho ya haraka. Lakini taarifa za joto la banda, ulaji, formula, chanjo, vifo na kinyesi zinaweza kutenganisha sababu. Hii ndiyo maana makala hii inasisitiza kumbukumbu. Ufugaji wa kisasa si lazima uwe na vifaa vya gharama kubwa, lakini lazima uwe na taarifa.

Usalama wa chakula kwa msimu wa mvua na kiangazi

Msimu wa mvua, changamoto kubwa ni unyevu. Pumba, mahindi, dagaa na mashudu vinaweza kuvuta unyevu na kuota ukungu. Usihifadhi mifuko moja kwa moja sakafuni. Weka juu ya mbao, tenga na ukuta, na hakikisha chumba kina hewa. Kama mfuko umeanza kutoa harufu ya uvundo au ukungu, usiuchanganye na chakula kizuri ukidhani utapunguza makali. Unaweza kuharibu batch nzima.

Msimu wa kiangazi na joto, changamoto kubwa ni kuku kupunguza kula na kunywa maji mengi. Kama kuku wanakula kidogo, hata formula nzuri haiingii mwilini kwa kiwango cha kutosha. Hapa banda lenye kivuli, hewa na maji safi ni muhimu. Usisukume chakula kingi kwenye vyombo wakati wa joto kali bila kufuatilia. Weka chakula wakati wa asubuhi na jioni, na hakikisha hakikai muda mrefu kikichafuka au kulowa.

Tofauti ya chakula cha kununua na cha kuchanganya mwenyewe

Chakula cha kununua kutoka kiwandani kinaweza kuwa na faida ya uwiano uliopimwa kitaalamu, hasa kama kiwanda kina ubora mzuri. Changamoto yake ni bei na wakati mwingine mfugaji haelewi kilichomo ndani. Chakula cha kuchanganya mwenyewe kinaweza kupunguza gharama na kukupa uhuru wa kutumia malighafi za eneo lako, lakini kinahitaji ujuzi, mzani, usafi na kumbukumbu. Hakuna njia moja inayomfaa kila mtu. Mfugaji mdogo anaweza kuanza na chakula cha kununua kwa vifaranga wiki za mwanzo, kisha baadaye akachanganya mwenyewe kwa uangalifu. Mwingine anaweza kuchanganya tangu mwanzo kama ana uzoefu na malighafi bora.

Kitu cha msingi ni kupima matokeo. Kama chakula cha kiwandani kina gharama kubwa lakini broiler wanafika sokoni mapema na vifo ni vichache, huenda faida yake iko kwenye muda. Kama chakula cha kuchanganya mwenyewe kina gharama ndogo lakini kuku wanachelewa sana, faida inaweza kupungua. Linganisha kwa namba, si hisia. Andika gharama ya kilo moja, chakula kilichotumika kwa kuku mmoja, uzito au mayai yaliyopatikana, na vifo.

Hitimisho la vitendo

Makala hii ikitumika vizuri inapaswa kukusaidia kufanya maamuzi matatu: kwanza, kuchagua formula kulingana na umri na aina ya kuku; pili, kupima malighafi kwa usahihi badala ya kukadiria; tatu, kufuatilia matokeo ili kujua kama formula yako inaleta faida. Haya matatu yakishindikana, formula nzuri kwenye karatasi haitasaidia sana. Lakini ukiyafanya, hata kama unaanza na kuku wachache, utaanza kuona tofauti kwenye afya, ukuaji, mayai na matumizi ya pesa.

Kwa hiyo usisome makala hii kama orodha ya kilo tu. Isome kama mfumo. Mfumo huo unaanza na malighafi safi, unaendelea na vipimo sahihi, unahitaji uchanganyaji mzuri, unategemea maji safi na banda bora, kisha unathibitishwa kwa kumbukumbu. Hapo ndipo Mtanzania wa kawaida anaweza kutoka kwenye ufugaji wa kubahatisha kwenda kwenye ufugaji unaopimika.

Checklist ya mwisho kabla hujaanza kuchanganya

Kabla hujaanza kuchanganya, simama dakika chache na ukague mpango wako. Je, unajua chakula hiki ni cha kuku gani: vifaranga, broiler finisher, layers wanaotaga au kuku wa kienyeji? Je, umeandika formula kwenye karatasi? Je, una mzani wa kupima vitu vikubwa na mzani mdogo wa gramu kwa chumvi, premix na amino acids? Je, eneo la kuchanganyia ni safi na kavu? Maswali haya yanaonekana madogo, lakini ndiyo yanatenganisha batch yenye matokeo na batch inayotengenezwa kwa kubahatisha.

Usitumie malighafi yenye ukungu, harufu ya kuoza au unyevu hata kama ni bei nafuu.
Usichanganye kwa kukadiria kwa ndoo kama hujui uzito wa kila ndoo.
Usiongeze chumvi, premix, methionine au lysine kwa mkono bila kipimo cha gramu.
Usitumie layer mash kwa vifaranga au broiler kwa sababu calcium yake inaweza kuwa nyingi kwa hatua hiyo.
Usibadilishe chakula ghafla; tumia siku kadhaa kufanya mabadiliko.
Usihifadhi chakula chini moja kwa moja kwenye sakafu; tumia mbao au pallet.
Usisahau maji safi, kwa sababu maji ndiyo yanayosaidia chakula kitumike mwilini.

Baada ya kuchanganya, usimalize kazi kwa kufunga gunia tu. Andika jina la chakula, tarehe, formula na kundi litakalotumia. Ukifanya batch tofauti, usichanganye mifuko bila alama. Hii itakusaidia ukiona tatizo kujua batch gani ilikuwa na shida. Kama una kuku wengi, unaweza hata kuweka alama ya rangi au namba kwenye kila kundi la mifuko. Kumbukumbu hizi ni rahisi, lakini zinaweza kukuokoa pesa nyingi.

Kila baada ya siku tatu hadi saba, angalia kama matokeo yanaendana na matarajio. Broiler wanapaswa kuongezeka uzito kwa mpangilio, layers wanapaswa kuendelea kutaga kwa kiwango kinachokubalika, na kuku wa kienyeji wanapaswa kuwa wachangamfu na kula kwa hamu. Kama matokeo ni mabaya, usibadilishe vitu vyote kwa wakati mmoja. Badili jambo moja, fuatilia, kisha amua. Ukibadili formula, maji, dawa, mwanga na banda kwa siku moja, hutajua kilichosaidia au kilichoharibu.

Mwisho, kumbuka kuwa chakula kinachofaa kwa jirani yako si lazima kifae kwako moja kwa moja. Anaweza kuwa na malighafi tofauti, aina tofauti ya vifaranga, usimamizi tofauti, maji tofauti, au soko tofauti. Tumia makala hii kama ramani ya kufikiri na kujipima. Ukiwa na mashaka, uliza mtaalamu ukiwa na taarifa zako kamili: aina ya kuku, umri, idadi, formula, bei, dalili na picha kama zipo. Hapo ushauri utakuwa sahihi zaidi.

Kumbuka kabla ya kutumia batch mpya

Ukitengeneza batch mpya ya chakula, usiipeleke yote kwa kuku bila kuangalia kwanza. Weka kiasi kidogo kwenye vyombo, angalia kama kuku wanakula kwa hamu ya kawaida, na hakikisha hakuna harufu isiyo ya kawaida. Kama umebadili chanzo cha dagaa, soya, pumba au mahindi, fuatilia zaidi kwa sababu mabadiliko ya muuzaji yanaweza kubadilisha ubora hata kama jina la malighafi ni lile lile. Hii ni muhimu hasa kwa mfugaji mdogo ambaye hana maabara ya kupima chakula.

Kwa kifupi, formula ni mwanzo wa kazi, si mwisho wa kazi. Mwisho wa kazi ni kuona kuku wanakua, wanataga, wanakunywa maji vizuri, hawafi ovyo, na gharama zako zinaendana na mapato. Hapo ndipo utajua chakula chako kimefanya kazi. Usijenge maamuzi yote kwenye bei ya leo pekee; angalia pia muda wa kufuga, afya ya kuku, idadi ya mayai, uzito wa kuuza na hasara ya vifo. Kama chakula cha bei nafuu kinakufanya ufuge muda mrefu zaidi, kinaweza kuwa ghali kuliko chakula chenye ubora unaoleta matokeo mapema. Ndiyo maana mfugaji anatakiwa kuangalia faida ya mwisho, si bei ya gunia pekee. Chakula kizuri ni kile kinachobadilisha pesa kuwa afya, ukuaji, mayai na soko la uhakika. Hapo ndipo mfugaji mdogo anaweza kukua hatua kwa hatua, kwa hesabu, usalama, nidhamu na uhakika wa matokeo.

Kwa madhumuni ya elimu pekee: Taarifa hizi hazibadilishi ushauri wa daktari wa mifugo au mtaalamu wa lishe. Zitumie kama mwongozo wa kujifunza, kupanga maswali na kufanya maamuzi kwa uangalifu.

Pata vitabu vya ufugaji wa kuku na ushauri zaidi

Kama unahitaji kitabu kamili, formula zinazolingana na malighafi ulizonazo, au ushauri wa mradi wako wa kuku, bonyeza kitufe hapa chini uwasiliane nasi WhatsApp.

Pata kitabu na ushauri WhatsApp