Ufugaji wa Ng’ombe: Mwongozo Kamili kwa Mfugaji wa Kipato cha Chini
Ufugaji wa Ng’ombe: Mwongozo Kamili kwa Mfugaji wa Kipato cha Chini
Kitabu kizima cha kurasa 103, kutoka kuanza bila mtaji mpaka kundi linalojilisha lenyewe. Kila sura ina njia ya bei nafuu.
Njia sita za kupata ng’ombe wa kwanza, tatu hazihitaji pesa
Banda la shilingi laki moja kwa vifaa vya shambani
Malisho ya kupanda mwenyewe badala ya kununua
Formula 16 za chakula za kilo 10, 50 na 100
Uzazi, ndama, kukamua, afya na magonjwa
Hesabu halisi ya gharama, mapato na faida
Fomu za kujaza na kalenda ya mwaka mzima
103Kurasa za kitabu kamili
16Formula za chakula zilizohesabiwa
13Fomu za kujaza na kalenda
40Maswali yanayoulizwa sana
Jinsi ya kutumia mwongozo huu: hakikuandikwa kwa mtu mwenye
shamba la ekari mia. Umeandikwa kwa mtu mwenye robo ekari, ng’ombe mmoja au wawili, na pesa kidogo
mfukoni. Kila sura ina sehemu inayoitwa Njia ya bei nafuu. Ukiwa umechanganyikiwa usijue
uanzie wapi, nenda moja kwa moja kwenye Sura ya 21, mpango wa mwaka wa kwanza.
SURA YA 1
Kwa Nini Ng’ombe kwa Mtu Mwenye Kipato Kidogo
Ng’ombe si mnyama wa matajiri. Ni benki inayotembea, inayozalisha pesa kila
asubuhi na kila jioni, na inayojiongeza yenyewe kila mwaka. Sura hii inakuonyesha kwa nini, na
inakupa hesabu halisi si maneno matupu.
1.1 Ng’ombe mmoja anafanya kazi tano kwa wakati mmoja
Mfugaji mwingi huona ng’ombe kama chanzo cha maziwa peke yake. Huo ni upungufu mkubwa wa
kufikiri, na ndio unaowafanya wengi washindwe kuona faida.
Kazi tano za ng’ombe mmoja
Kazi
Inakupa nini
Thamani kwa mwaka
1. Maziwa
Lita 8 hadi 15 kwa siku kwa siku 305 za mwaka
Shilingi milioni 2.4 hadi 4.5 kwa bei ya shilingi elfu moja kwa lita
2. Ndama
Ndama mmoja kila mwaka au kila miezi 14
Shilingi laki 3 hadi milioni 1.5 kutegemea aina
3. Samadi
Kilo 25 hadi 40 kwa siku, sawa na tani 10 kwa mwaka
Shilingi laki 3 hadi 6, au mbolea ya shamba lako
4. Akiba ya dharura
Unaweza kumuuza wakati wowote ukipata tatizo
Shilingi laki 8 hadi milioni 3
5. Dhamana ya mkopo
SACCOS nyingi hukubali ng’ombe kama dhamana
Mkopo wa hadi asilimia 60 ya thamani yake
Angalia jambo moja: kazi ya tatu, samadi, ni ile inayosahaulika zaidi. Mfugaji mwenye ng’ombe
wawili anaweza kuacha kabisa kununua mbolea ya kupandia, na hiyo peke yake ni shilingi laki mbili
au tatu anazookoa kila msimu.
1.2 Kwa nini ng’ombe ni bora kuliko kuku au mbuzi kwa mtu wa kipato kidogo
Sitakudanganya: ng’ombe anahitaji mtaji mkubwa kuliko kuku au mbuzi. Lakini ana faida ambazo
hao hawana.
Kipimo
Kuku 50
Mbuzi 5
Ng’ombe 1 wa maziwa
Mtaji wa kuanzia
Laki 3 – 5
Laki 5 – 8
Laki 8 – milioni 2.5
Kipato cha kila siku
Ndiyo, mayai
Hapana
Ndiyo, maziwa
Hatari ya kufa ghafla
Kubwa sana, ugonjwa mmoja huua wote
Ya kati
Ndogo, ng’ombe hafi ghafla bila dalili
Chakula kinaweza kupandwa shambani
Kwa kiasi kidogo
Ndiyo
Ndiyo kabisa, hata asilimia 80
Thamani inaongezeka
Hapana, kuku huzeeka
Ndiyo
Ndiyo, mtamba anakuwa ng’ombe
Samadi
Kidogo
Ya kati
Nyingi sana
Kazi ya kila siku
Saa 1
Saa 1.5
Saa 3 hadi 4
Kwa hiyo ng’ombe anafaa kwa mtu mwenye ardhi kidogo lakini muda wa kutosha, na anayetaka kipato
kinachokua badala ya kubaki pale pale.
1.3 Ukweli ambao hakuna anayekuambia
Ng’ombe wa kienyeji anayechungwa kwa uhuru hana faida.
Ng’ombe wa kienyeji anayetembea kutafuta malisho hutoa lita moja au mbili kwa siku, na hutoa ndama
kila miaka miwili. Kwa gharama ya mchungaji, dawa na muda wako, hiyo ni hasara. Faida ipo kwa
ng’ombe anayelishwa bandani, ambaye anaweza kutoa lita nane au zaidi na ndama kila mwaka.
Hii haimaanishi lazima ununue ng’ombe wa kigeni. Inamaanisha lazima ubadilishe jinsi
unavyomlisha na kumtunza yule uliye naye.
1.4 Hesabu halisi ya ng’ombe mmoja kwa mwaka
Tuchukue mfugaji mwenye ng’ombe mmoja chotara anayetoa lita kumi kwa siku, anayelishwa bandani.
Mapato na matumizi ya ng’ombe mmoja kwa mwaka (shilingi)
Kipengele
Hesabu
Kiasi
MAPATO
Maziwa
Lita 10 × siku 305 × TSh 1,000
3,050,000
Ndama mmoja
Chotara wa miezi 3
500,000
Samadi
Tani 8 × TSh 40,000
320,000
Jumla ya mapato
3,870,000
MATUMIZI
Nyongeza (dairy meal ya kuchanganya mwenyewe)
Kilo 3.5 × siku 305 × TSh 820
875,000
Madini na chumvi
Kilo 30 kwa mwaka
45,000
Dawa za kupe na minyoo
Kila wiki na kila miezi 3
180,000
Chanjo
Mara mbili kwa mwaka
40,000
Huduma ya kupandisha
Mara moja au mbili
60,000
Matibabu ya dharura
Makadirio
100,000
Mbegu za malisho na jembe
Mara moja kwa mwaka
80,000
Jumla ya matumizi
1,380,000
FAIDA KABLA YA KAZI YAKO
2,490,000
Hesabu hii haijumuishi gharama ya kununua ng’ombe wala ya kujenga banda, kwa sababu
hizo ni mtaji si matumizi ya mwaka. Pia haijumuishi thamani ya kazi yako, ambayo ni saa tatu kwa siku.
Maana yake: ng’ombe mmoja anayelishwa vizuri anakupa faida ya
takribani shilingi laki mbili kwa mwezi, pamoja na chakula cha familia yako. Hiyo ni zaidi ya
mshahara wa watu wengi vijijini. Lakini ni kwa masharti mawili tu: lazima alishwe vizuri, na lazima
uandike kumbukumbu.
1.5 Njia ya bei nafuu: anza na kile ulichonacho
Kama huna shilingi laki nane za kununua ng’ombe, usikate tamaa. Sura ya 2 ina njia sita za kupata
ng’ombe wa kwanza, na tatu kati yake hazihitaji pesa kabisa. Lakini kabla hujaenda huko, fanya vitu
vitatu vinavyoanza leo:
Panda malisho sasa. Napier na desmodium huchukua miezi mitatu kukua. Ukipanda leo,
utakuwa tayari ng’ombe atakapokuja. Mbegu za napier ni vipande vya shina, unaweza kuomba kwa jirani bure.
Anza kuchimba shimo la samadi. Litakusaidia kutengeneza mboji ya shamba lako, na
litakuwa tayari kwa ng’ombe.
Nunua daftari. Anza kuandika bei za maziwa sokoni kwako, bei za pumba, na majina ya
wafugaji waliokaribu. Taarifa hizi ndizo mtaji wako wa kwanza.
Kikwazo kikubwa si ujuzi, ni mtaji. Sura hii ina njia sita halisi
zinazotumiwa na wafugaji Tanzania, tatu kati yake hazihitaji pesa taslimu.
2.1 Njia ya kwanza: kununua taslimu
Hii ndiyo rahisi kuelewa lakini ngumu zaidi kwa mtu wa kipato kidogo.
Unachonunua
Bei ya wastani
Faida yake
Hasara yake
Ndama jike wa kienyeji miezi 6
TSh 250,000 – 400,000
Bei ndogo, atakua ukimlea
Utasubiri miaka miwili na nusu kabla ya maziwa
Ndama jike chotara miezi 6
TSh 450,000 – 700,000
Atatoa maziwa mengi zaidi
Anahitaji utunzaji bora, hasa dawa za kupe
Mtamba mwenye mimba
TSh 1,200,000 – 2,500,000
Utaanza kukamua ndani ya miezi michache
Bei kubwa, na hatari ya kununua mwenye tatizo la uzazi
Ng’ombe anayekamuliwa
TSh 1,500,000 – 3,000,000
Kipato kinaanza siku ya kwanza
Watu huuza ng’ombe wenye matatizo. Hatari kubwa zaidi.
Kanuni ya dhahabu ya kununua: mtu anayeuza ng’ombe anayekamuliwa
lita kumi kwa bei ya chini ana sababu asiyokuambia. Labda ana ugonjwa wa kiwele, labda hashiki mimba,
labda ana kifua kikuu. Nenda na mtu mwenye ujuzi, na omba kumkamua mwenyewe kabla ya kununua.
2.2 Njia ya pili: kuazima ng’ombe kwa mfumo wa kugawana ndama
Huu ni mfumo wa kienyeji unaoitwa kwa majina tofauti kutegemea eneo. Unamchukua ng’ombe wa mtu
mwingine, unamlisha na kumtunza, na mnagawana ndama.
Jinsi mkataba unavyofanya kazi
Mwenye ng’ombe hukupa ng’ombe jike. Wewe unamlisha, unamtibu na unamkamua. Maziwa yote ni yako.
Ndama wa kwanza ni wa mwenye ng’ombe, ndama wa pili ni wako, na hivyo mnabadilishana. Baada ya ndama
wanne, wengine hurudi kwa mwenye ng’ombe pamoja na ng’ombe mwenyewe.
Faida kwako: unaanza bila pesa, unapata maziwa kuanzia siku ya kwanza, na baada ya
miaka miwili unakuwa na ndama wako mwenyewe.
Faida kwa mwenye ng’ombe: hajilishi wala hajitibu, na anapata ndama.
Andika mkataba. Hata kama ni jirani yako au ndugu yako. Andika kwenye
karatasi: jina la ng’ombe, alama zake, tarehe, nani anachukua ndama gani, nani analipa matibabu makubwa,
na nini kitatokea ng’ombe akifa. Saini nyote wawili na mashahidi wawili. Fomu ipo Sura ya 24.
2.3 Njia ya tatu: kikundi cha wafugaji cha kuchangia
Wafugaji kumi wanachanga shilingi elfu hamsini kila mwezi. Baada ya miezi miwili, wamekusanya
milioni moja. Wananunua ng’ombe na kumpa mwanachama mmoja, wakichagua kwa kura. Mwezi unaofuata
wanaendelea kuchanga, na kumpa mwingine.
Ndani ya miezi ishirini, wanachama wote kumi wana ng’ombe. Mwanachama wa kwanza analipa mchango wake
kwa miezi ishirini yote, hivyo hakuna anayepunjwa.
Mwezi
Kilichokusanywa
Kilichofanyika
1
500,000
Kinabaki benki
2
1,000,000
Ng’ombe wa kwanza ananunuliwa
4
1,000,000
Ng’ombe wa pili
6
1,000,000
Ng’ombe wa tatu
20
1,000,000
Ng’ombe wa kumi. Kikundi kinaanza mzunguko mpya.
Kikundi kinaweza kuongeza kasi kwa kutumia maziwa ya wanaokamua tayari kama mchango.
2.4 Njia ya nne: mradi wa serikali au shirika
Mashirika na halmashauri hutoa ng’ombe kwa mfumo wa “pass on the gift”: unapewa mtamba, na
unatakiwa kumpa mtu mwingine ndama wako wa kwanza wa kike.
Jinsi ya kujiandaa ili uchaguliwe
Jiunge na kikundi cha wafugaji cha kata yako. Miradi mingi haitoi kwa mtu binafsi.
Jenga banda kabla hujaomba. Waratibu huchagua waliojiandaa.
Panda malisho robo ekari. Hii ndiyo ushahidi mkubwa kuwa unaweza kulisha.
Hudhuria mafunzo yote ya afisa ugani wa kata.
Andika barua ya maombi kwa afisa mifugo wa kata na uifuatilie.
2.5 Njia ya tano: kuanza na ndama wa kiume wa bei ndogo
Ndama wa kiume wa maziwa hauzwi kwa bei ndogo sana kwa sababu wafugaji wa maziwa hawamtaki.
Unaweza kumnunua kwa shilingi laki moja hadi laki mbili, kumnenepesha kwa miezi kumi na nane, na
kumuuza kwa shilingi laki nane hadi milioni moja na nusu.
Hesabu ya kunenepesha: nunua ndama wa kiume kwa laki 1.5.
Chakula na dawa kwa miezi 18 ni takribani laki 6. Jumla ya gharama laki 7.5. Ukimuuza kwa milioni 1.2,
faida ni laki 4.5. Fanya hivyo mara mbili, na utakuwa na pesa ya kununua mtamba.
2.6 Njia ya sita: kuwa mchungaji kwa malipo ya ndama
Mfugaji mwenye kundi kubwa anahitaji mtu wa kumtunzia. Badala ya mshahara wa pesa, omba malipo ya
ndama mmoja kwa mwaka. Ndani ya miaka mitatu utakuwa na ng’ombe watatu, huku ukiwa umejifunza kazi
kutoka kwa mtu mwenye uzoefu.
2.7 Uamuzi: unaanza vipi?
Hali yako
Njia inayokufaa
Una laki 3 hadi 5, una muda mwingi
Nunua ndama jike wa kienyeji au chotara, mlee
Una milioni 1.5 na zaidi
Nunua mtamba mwenye mimba ya miezi sita
Huna pesa lakini una ardhi na muda
Kuazima kwa mfumo wa kugawana ndama
Huna pesa wala ardhi kubwa
Jiunge na kikundi cha kuchangia
Una pesa kidogo, unataka kukua haraka
Nunua ndama wa kiume, mnenepeshe, uza, nunua mtamba
Wewe ni kijana usiye na kitu
Kuwa mchungaji kwa malipo ya ndama
Ushauri wangu kwa mwenye kipato kidogo: anza na ndama jike
chotara wa miezi sita. Bei yake ni laki tano hadi saba. Utamlea kwa miezi kumi na nane kabla
hajapandwa, na muda huo utakuwa unajifunza bila hatari ya kupoteza ng’ombe wa milioni mbili kwa kosa
la mwanzo. Makosa ya mwanzo ni lazima yatokee. Ni afadhali yatokee kwa mnyama wa laki tano.
Ng’ombe mbaya aliyenunuliwa kwa bei nzuri ni hasara. Ng’ombe mzuri aliyenunuliwa
kwa bei kubwa ni faida. Sura hii inakufundisha kutofautisha kwa macho yako mwenyewe.
3.1 Aina za ng’ombe Tanzania
Aina za ng’ombe na sifa zake
Aina
Maziwa kwa siku
Faida
Hasara
Tanzania Shorthorn Zebu (TSZ) Kienyeji halisi
Lita 1 – 3
Havumilii tu, bali hustawi kwenye joto na ukame. Ana kinga kubwa dhidi ya kupe na ndorobo. Hahitaji dawa nyingi.
Maziwa machache sana. Hukua polepole. Hutoa ndama kila miaka miwili.
Ankole
Lita 2 – 4
Mwenye nguvu, anafaa kwa maeneo ya magharibi. Nyama nzuri.
Pembe kubwa zinahitaji nafasi. Maziwa kidogo.
Boran
Lita 3 – 6
Bora kwa nyama. Anavumilia ukame. Anakua haraka.
Si wa maziwa. Anahitaji malisho mengi.
Chotara wa Friesian Zebu × Friesian
Lita 8 – 18
Maziwa mengi kwa gharama ya kati. Ndiyo aina inayofaa mfugaji mdogo wa Tanzania.
Anahitaji chakula bora na dawa za kupe kila wiki.
Chotara wa Jersey
Lita 6 – 14
Mdogo, hula kidogo, maziwa yenye mafuta mengi. Anafaa kwenye ardhi ndogo.
Maziwa kidogo kuliko Friesian. Wanunuzi wengine hulipa kwa lita si kwa mafuta.
Friesian halisi
Lita 15 – 30
Maziwa mengi kuliko wote.
Hastahimili joto. Anahitaji chakula cha gharama. Akikosa utunzaji hufa. Si wa mwanzo.
Ayrshire chotara
Lita 8 – 15
Anavumilia kuliko Friesian, maziwa mazuri.
Hapatikani kwa urahisi maeneo mengi.
Sahiwal na chotara wake
Lita 5 – 10
Anavumilia joto vizuri, maziwa ya kati, mama mzuri wa ndama.
Hapatikani kila mahali.
Chaguo bora kwa mfugaji wa kipato cha chini: chotara wa asilimia 50
hadi 75 ya Friesian au Jersey. Ana maziwa ya kutosha kukupa faida, lakini bado ana kinga ya kienyeji
inayomfanya asife kwa urahisi. Friesian halisi ni kwa mfugaji mwenye uzoefu na pesa ya dawa.
3.2 Umri gani ununue
Umri
Bei
Utasubiri muda gani kupata maziwa
Hatari
Ndama miezi 3 – 6
Ndogo
Miezi 24 – 30
Ndogo, unamjua tangu udogo
Mtamba miezi 12 – 18
Ya kati
Miezi 15 – 21
Ya kati
Mtamba mwenye mimba
Kubwa
Miezi 3 – 6
Ya kati, thibitisha mimba
Ng’ombe anayekamuliwa
Kubwa sana
Mara moja
Kubwa zaidi
Ng’ombe wa mizao mitatu na zaidi
Ya kati
Mara moja
Anaweza kuwa amemaliza maisha yake ya uzalishaji
3.3 Vipimo kumi na mbili vya kukagua kabla ya kununua
Macho. Yawe makavu, yenye kung’aa, bila machozi wala ute. Macho yenye ute ni dalili ya
homa au upungufu wa madini.
Pua. Iwe na unyevu na baridi. Pua kavu na moto ni homa.
Ngozi. Ikamate kwa vidole na uachie. Irudi mara moja. Ikichelewa kurudi, ng’ombe
ana upungufu wa maji au anaumwa.
Manyoya. Yawe laini na yenye kung’aa. Manyoya makavu yaliyosimama ni minyoo au
upungufu wa madini.
Kwato. Zisiwe ndefu, zilizopasuka au zenye harufu. Ng’ombe anayechechemea ni
gharama isiyoisha.
Kiwele. Kikamate. Kiwe laini, bila mabonge wala joto. Chuchu zote nne zifanye kazi.
Kiwele kigumu upande mmoja ni ugonjwa wa kiwele wa muda mrefu.
Mishipa ya maziwa. Angalia chini ya tumbo. Mishipa mikubwa iliyojipinda ni dalili
nzuri ya uwezo wa kutoa maziwa.
Meno. Yanakuambia umri. Tazama jedwali hapa chini.
Mgongo. Uwe wa moja kwa moja. Mgongo ulioinama ni umri mkubwa au utapiamlo.
Mkia na sehemu za nyuma. Zisiwe na uchafu wa kuharisha. Kuharisha ni minyoo au
ugonjwa.
Kupumua. Pumzi 20 hadi 30 kwa dakika akiwa amepumzika. Zaidi ya hapo ni homa au
tatizo la mapafu.
Tabia. Msogelee. Ng’ombe mkali sana au mwoga sana atakupa shida kila siku ya
kukamua.
Kutambua umri kwa meno
Meno ya mbele ya kudumu
Umri wa takribani
Meno yote ya utotoni (madogo, meupe)
Chini ya miezi 20
Jozi 1 ya meno makubwa katikati
Miezi 20 – 24
Jozi 2
Miezi 30 – 36
Jozi 3
Miaka 3.5 – 4
Jozi 4 (meno yote nane makubwa)
Miaka 4.5 – 5
Meno yameanza kuchakaa na kutengana
Miaka 7 na zaidi
Ng’ombe mwenye meno yaliyotengana hawezi kula malisho magumu vizuri.
Bei yake inaweza kuwa nzuri, lakini atakupa mizao miwili au mitatu tu kisha atakuwa mzigo.
3.4 Kupima uzito kwa kamba
Hutahitaji mizani. Tumia utepe wa fundi cherehani au kamba na rula.
Hesabu
Uzito (kilo) = (mzunguko wa kifua × mzunguko wa kifua × urefu) ÷ 10,840
Mzunguko wa kifua: pima nyuma tu ya miguu ya mbele, kwa sentimita.
Urefu: kutoka mfupa wa bega mpaka mfupa wa nyonga, kwa sentimita.
Mfano: mzunguko 160 cm, urefu 140 cm. 160 × 160 × 140 = 3,584,000.
Gawanya kwa 10,840 = kilo 331.
Jedwali la haraka: mzunguko wa kifua dhidi ya uzito
Mzunguko (cm)
Uzito (kilo)
Mzunguko (cm)
Uzito (kilo)
90
75
150
280
100
100
160
330
110
130
170
385
120
165
180
445
130
200
190
510
140
240
200
580
Namba hizi ni za wastani kwa ng’ombe wa urefu wa kawaida. Kwa usahihi zaidi tumia hesabu kamili.
3.5 Alama ya hali ya mwili (Body Condition Score)
Hii ni njia ya kupima kama ng’ombe amekonda au amenenepa, kwa kutumia mkono tu. Shika mbavu na
mfupa wa nyonga.
Alama
Unachohisi
Maana
1
Mbavu zote zinaonekana wazi, mifupa yote mikali
Njaa kali. Hatari ya kifo.
2
Mbavu zinaonekana, mifupa mikali kwa mkono
Amekonda. Hatashika mimba.
3
Mbavu zinahisiwa kwa shinikizo kidogo, mifupa laini
Sahihi. Hapa ndipo unapotaka awe.
4
Mbavu ni ngumu kuzihisi, mafuta kuzunguka mkia
Amenenepa kidogo. Sawa kwa anayekaribia kuzaa.
5
Huwezi kuhisi mbavu kabisa, mafuta mengi
Amenenepa kupita kiasi. Atapata shida kuzaa.
Lengo: alama 3 wakati wa kukamuliwa, alama 3.5 wakati wa kupandwa,
na alama 3.5 hadi 4 siku ya kuzaa. Pima kila mwezi kwa mkono, si kwa macho. Manyoya hudanganya.
Hutahitaji banda la matofali na bati la milioni tatu. Unahitaji banda linalomkinga
ng’ombe na jua, mvua na tope, na linalokuwezesha kukusanya samadi. Vitu vingine ni mapambo.
4.1 Kwa nini banda ni muhimu hata kwa ng’ombe mmoja
Ng’ombe anayelala kwenye tope hupata ugonjwa wa kiwele. Ugonjwa mmoja wa kiwele
unagharimu zaidi ya banda lote.
Samadi hukusanywa. Ng’ombe wa nje hupoteza samadi yote. Wa bandani anakupa tani nane
kwa mwaka.
Ng’ombe asiyetembea hutumia nishati kidogo, hivyo hubadilisha chakula kuwa maziwa
badala ya kuwa nguvu ya kutembea.
Unamwona kila siku. Ugonjwa unaonekana mapema.
Anaepuka jua kali, ambalo hupunguza maziwa kwa asilimia kumi hadi ishirini.
4.2 Vipimo vya banda
Sehemu
Kipimo kwa ng’ombe mmoja mzima
Maelezo
Nafasi ya kulala
Mita 2.5 × mita 1.4
Ndiyo eneo lililoinuka na kavu
Nafasi ya kusimama na kutembea
Mita 4 za mraba
Ikiwa ni banda la wazi
Urefu wa hori la chakula
Sentimita 70 kwa ng’ombe
Kila ng’ombe apate nafasi bila kugombana
Kina cha hori
Sentimita 30 – 40
Kifupi mno chakula hutapakaa
Urefu wa hori kutoka sakafuni
Sentimita 40 – 50
Ng’ombe asiinamie sana
Chombo cha maji
Lita 30 na zaidi
Kisichoweza kupinduliwa
Urefu wa paa mbele
Mita 2.5
Hewa ipite
Urefu wa paa nyuma
Mita 2
Mteremko wa maji ya mvua
Mteremko wa sakafu
Sentimita 3 kwa kila mita
Mkojo utoke wenyewe
Mfereji wa mkojo
Upana sentimita 30, kina sentimita 10
Uelekee kwenye shimo la samadi
Ndama chumba chake
Mita 1.5 × mita 1.2
Ndama alale peke yake wiki mbili za kwanza
4.3 Njia ya bei nafuu: banda la shilingi laki mbili
Vifaa na gharama
Kitu
Kiasi
Gharama
Njia ya bure au nafuu
Nguzo za miti
12
60,000
Kata mitiki au mikaratusi shambani kwako
Mabati ya paa
8
160,000
Nyasi nene au makuti, gharama sifuri
Misumari na waya
Kilo 3
18,000
Hakuna mbadala, lazima ununue
Sementi ya sakafu
Mifuko 4
80,000
Udongo wa mfinyanzi uliogandamizwa na majivu
Mchanga na kokoto
Toroli 6
30,000
Kutoka mtoni kwa kazi yako
Mbao za hori
6
45,000
Pipa la mafuta lililokatwa nusu
Jumla ya kununua
393,000
Jumla kwa njia ya bei nafuu
Chini ya 100,000
Sakafu bila sementi. Chimba sentimita 20, weka mawe madogo, kisha
udongo wa mfinyanzi uliochanganywa na majivu ya jikoni na maji kidogo. Gandamiza kwa gogo nzito kwa
siku tatu mfululizo. Ikikauka inakuwa ngumu kama sementi. Rekebisha kila baada ya miezi sita.
Muhimu ni mteremko, si sementi.
4.4 Mambo matano yanayoharibu banda
Sakafu bapa isiyo na mteremko. Mkojo hukaa, ng’ombe hulala kwenye unyevu, kwato huoza.
Paa fupi lisilo na hewa. Amonia ya mkojo hujaa, ng’ombe hupata magonjwa ya mapafu.
Hori la chini sana. Chakula hutapakaa chini na kuchafuliwa na kinyesi.
Kutokuwa na shimo la samadi. Samadi hujaa bandani na kuvutia inzi na kupe.
Kutokuwa na kivuli cha nje. Ng’ombe anahitaji kutoka nje kwa saa mbili kupata jua la
asubuhi kwa vitamini D, lakini si jua la saa sita.
4.5 Shimo la samadi
Chimba shimo la mita 2 kwa mita 2 kwa kina cha mita 1, umbali wa mita 15 kutoka bandani na mita 30
kutoka chanzo cha maji. Weka mteremko wa mfereji uelekee humo.
Samadi hukaa humo miezi miwili au mitatu ikigeuzwa kila wiki mbili. Baada ya hapo inakuwa mboji
nzuri isiyounguza mimea. Samadi mbichi huunguza mizizi na huleta magugu.
Thamani ya samadi: ng’ombe mmoja hutoa tani 8 hadi 10 za samadi
mbichi kwa mwaka, sawa na tani 4 za mboji. Kwa bei ya shilingi elfu arobaini kwa tani, ni shilingi
laki moja na sitini elfu. Au ni mbolea ya ekari moja ya mahindi, ambayo ungetumia laki mbili kununua.
Hii ndiyo sura muhimu kuliko zote za kitabu hiki kwa mtu wa kipato kidogo.
Mfugaji anayenunua chakula chote hana faida. Mfugaji anayepanda asilimia themanini ya chakula chake
ndiye anayebaki na pesa.
5.1 Hesabu inayobadilisha kila kitu
Ng’ombe mmoja anayekamuliwa anahitaji kilo 55 hadi 65 za napier mbichi kwa siku. Kwa mwaka ni
tani 20 hadi 24.
Njia
Gharama kwa mwaka
Kununua napier sokoni (TSh 15,000 kwa toroli ya kilo 100)
3,300,000
Kupanda mwenyewe robo ekari ya napier
120,000 (mbegu, jembe na kazi yako)
Tofauti ni shilingi milioni tatu kwa mwaka, kwa ng’ombe mmoja. Hii ndiyo sababu mfugaji asiye na
shamba la malisho hawezi kupata faida.
5.2 Ni ardhi kiasi gani unahitaji
Idadi ya ng’ombe
Napier
Mikunde
Jumla
1 anayekamuliwa
Robo ekari
Mita za mraba 200
Robo ekari na kidogo
2 wanaokamuliwa
Nusu ekari
Mita za mraba 400
Nusu ekari na kidogo
4 wanaokamuliwa
Ekari 1
Robo ekari
Ekari 1.25
Kundi la 10
Ekari 2.5
Nusu ekari
Ekari 3
Huna ardhi? Panda napier kwenye kingo za mashamba, kando ya
barabara ya nyumbani kwako, na kwenye maeneo yasiyofaa mazao. Napier inakua hata kwenye udongo mbaya.
Pia unaweza kukodi robo ekari kwa shilingi elfu hamsini kwa msimu, ambayo bado ni nafuu sana kuliko
kununua malisho.
5.3 Napier: jinsi ya kupanda na kutunza
Kupata mbegu bila kununua
Mbegu za napier ni vipande vya shina vyenye macho matatu. Nenda kwa mfugaji yeyote mwenye napier,
omba mabua matano. Wengi watakupa bure. Bua moja hutoa vipande vitano hadi saba.
Hatua za kupanda
Lima na uondoe magugu. Napier haipendi magugu miezi mitatu ya kwanza.
Chimba mashimo. Nafasi ya sentimita 60 kwa 60, au sentimita 90 kwa 60 kwenye udongo mbaya.
Weka samadi. Konzi mbili kwenye kila shimo, changanya na udongo.
Panda kipande cha shina. Kwa mlalo au mshazari, macho mawili yafunikwe na moja libaki juu.
Palilia baada ya wiki tatu na wiki sita.
Vuna mara ya kwanza baada ya miezi mitatu. Kata sentimita 5 kutoka ardhini.
Weka samadi baada ya kila mavuno. Toroli moja kwa kila mita 50 za mraba.
Kosa kubwa la napier: kuiacha ikue mpaka futi sita. Napier ndefu ina
protini ya asilimia nne tu, na ng’ombe hula sehemu ndogo tu ya bua kwa sababu lililobaki ni gumu.
Vuna ikiwa na futi tatu au nne, kila wiki sita hadi nane. Utapata mavuno mengi zaidi kwa mwaka na
protini mara mbili zaidi.
5.4 Mikunde: protini ya bure
Mikunde ndiyo inayotenganisha mfugaji anayenunua mashudu kila mwezi na yule asiyenunua kabisa.
Mikunde ina protini asilimia 16 hadi 25, sawa na mashudu ya alizeti, lakini haina gharama.
Kilo 6 mbichi kwa siku hulingana na kilo 1 ya dairy meal
Lukina (Leucaena)
Loweka mbegu maji ya moto dakika 3 kabla ya kupanda
Matawi kila miezi 3
Isizidi theluthi ya malisho, ina mimosine
Glirisidia
Vipande vya shina, hukua kama mti wa uzio
Matawi kila miezi 3
Nyausha masaa 12, mabichi yana harufu kali
Mlonge (Moringa)
Mbegu au vipande vya shina, hukua haraka sana
Matawi kila wiki 8
Kilo 3 – 5 mbichi kwa siku. Huongeza maziwa.
Mucuna (upupu)
Mbegu, hupanda msimu wa mvua, hutambaa
Kabla ya kutoa mbegu
Kausha kwanza. Mbegu mbichi ni sumu.
Clitoria
Mbegu, hutambaa, huvumilia ukame
Kila wiki 8 – 10
Changanya na napier
Njia ya bei nafuu ya kuanza mikunde: panda kalliandra au glirisidia
kama uzio wa shamba lako. Hazichukui ardhi ya mazao, zinazuia mifugo ya wengine
kuingia, zinazuia upepo, na zinakupa protini ya bure kila baada ya miezi mitatu. Miche mia moja
inatosha uzio wa mita mia moja, na hupatikana kwa shilingi elfu ishirini au bure kutoka kwa afisa
misitu wa kata.
Msimu wa mvua nyasi zinaoza shambani. Msimu wa kiangazi ng’ombe wanakonda na
maziwa yanashuka nusu. Tatizo si ukosefu wa malisho, ni ukosefu wa kuhifadhi.
6.1 Hesabu ya kiangazi
Kiangazi cha Tanzania ni miezi minne hadi mitano, yaani siku 120 hadi 150. Ng’ombe mmoja mzima
anahitaji:
Aina ya hifadhi
Kwa siku
Kwa siku 120
Silaji
kilo 20
Tani 2.4
Hei
kilo 8
Kilo 960
Mabua yaliyotibiwa kwa urea
kilo 10
Kilo 1,200
Panga kwa hesabu hii, si kwa kubahatisha. Mfugaji anayeanza kufikiri kuhusu kiangazi mwezi wa
Agosti amechelewa kwa miezi mitatu.
6.2 Hei: rahisi kuliko zote
Vuna nyasi kabla hazijatoa maua. Baada ya maua protini hushuka kwa nusu.
Anika juani siku 2 hadi 4. Geuza mara mbili kwa siku ili sehemu ya chini isioze.
Pima ukavu. Pinda shina; likikatika kwa mkwaruzo, ni kavu. Likipinda tu, bado lina maji.
Funga mafungu. Tumia sanduku la mbao la sentimita 90 kwa 45 kwa 45. Jaza, gandamiza,
funga kwa kamba mbili. Fungu moja litakuwa kilo 15 hadi 20.
Hifadhi chini ya paa, juu ya mbao. Isiguse ukuta wala ardhi.
Hei yenye unyevu ni hatari. Haiozi tu, bali huweza kupata joto na
kuwaka moto yenyewe ndani ya rundo. Pia huota ukungu unaotoa aflatoksini inayoingia kwenye maziwa.
Hakikisha ni kavu kabisa kabla ya kufunga.
6.3 Silaji: chakula cha kijani wakati wa kiangazi
Silaji ni nyasi zilizohifadhiwa bila hewa, zikachacha kama togwa. Zina protini na maji, hivyo ni
bora kuliko hei kwa ng’ombe wa maziwa.
Njia ya bei nafuu: silaji ya mifuko
Hutahitaji shimo la sementi. Tumia mifuko ya plastiki nene ya kilo 100, ambayo huuzwa shilingi elfu
mbili hadi tatu kila mmoja na hutumika mara tatu au nne.
Vuna napier ikiwa na futi 3 au 4.
Nyausha juani masaa 4 hadi 6. Ukikamua mkononi na maji yakatoka, bado ni mabichi mno.
Katakata vipande vya sentimita 2 hadi 3.
Changanya molasi: kilo 3 hadi 4 kwenye lita 10 za maji, kwa kila kilo 100 za napier.
Jaza mfuko safu kwa safu, kanyaga kwa nguvu kila safu ya sentimita 20.
Funga mdomo wa mfuko kwa kamba, ondoa hewa yote kwa kubana.
Weka mifuko mahali penye kivuli, juu ya mbao, mbali na panya.
Fungua baada ya siku 21.
Silaji nzuri
Silaji mbaya
Rangi ya kijani-njano au kahawia nyepesi
Rangi nyeusi au yenye ukungu mweupe
Harufu ya siki tamu, kama togwa
Harufu ya kuoza, ya samadi au ya siagi mbovu
Ikikamuliwa mkononi hairudishi maji mengi
Yenye majimaji au ute
Ng’ombe anaila kwa hamu
Ng’ombe ananusa na kuiacha
Molasi haipatikani? Tumia mabaki ya juisi ya miwa, au unga wa mahindi
kilo 3 kwa kila kilo 100 za napier. Unga huleta sukari inayohitajika kwa bakteria wa kuchachusha.
6.4 Kutibu mabua ya mahindi kwa urea
Mabua ya mahindi yana protini asilimia tatu. Ng’ombe hawezi kuishi navyo. Ukiyatibu kwa urea,
protini hupanda hadi asilimia nane au tisa, na yanakuwa laini hivyo ng’ombe hula mengi zaidi.
Kipimo
Kwa kila kilo 100 za mabua makavu: urea kilo 4, maji lita 100. Ukitaka kuongeza
ubora, ongeza molasi kilo 5 kwenye maji.
Urea kilo 4 inagharimu takribani shilingi elfu nane. Inakupa kilo 100 za chakula chenye protini
sawa na nyasi nzuri. Hii ndiyo teknolojia ya bei nafuu kuliko zote kwenye kitabu hiki.
Katakata mabua vipande vya sentimita 3 hadi 5.
Yeyusha urea kilo 4 kwenye lita 100 za maji, koroga mpaka iyeyuke yote.
Andaa shimo au turubai. Shimo la mita 1 kwa 1 kwa 1 lililowekwa plastiki.
Tandaza safu ya sentimita 20 hadi 30, nyunyizia maji ya urea mpaka yalowe.
Kanyaga vizuri mpaka hewa itoke.
Rudia safu kwa safu mpaka viishe.
Funika kwa plastiki nene, bana pembeni kwa udongo au mawe.
Subiri siku 21. Msimu wa baridi, siku 28.
Fungua, toa kiasi cha siku mbili, anika kivulini masaa mawili ili amonia itoke, kisha lisha.
Kanuni tatu za usalama wa urea. Kwanza: kamwe usimpe ndama chini ya
miezi sita, wala mbuzi na kondoo wadogo. Pili: usiweke urea kwenye maji ya kunywa, huua ndani ya saa
moja. Tatu: anza kwa kilo mbili kwa siku, ongeza taratibu kwa wiki mbili. Dalili za sumu ni kutetemeka,
povu mdomoni na kukojoa mara kwa mara. Mpe maji baridi mengi na maziwa mabichi lita mbili, kisha mwite
daktari wa mifugo mara moja.
6.5 Kama huna urea: njia ya chumvi na molasi
Nyunyizia mabua maji yenye chumvi gramu 500 na molasi kilo 5 kwenye lita 50 za maji, kwa kila kilo
100 za mabua. Hii haiongezi protini, lakini huongeza hamu ya kula. Ng’ombe atakula mabua mengi zaidi
badala ya kuyaacha, na utakuwa umepunguza upotevu kwa nusu.
6.6 Kalenda ya kuhifadhi
Mwezi
Kazi
Aprili – Mei
Nyasi ni nyingi na bora. Tengeneza hei na silaji sasa.
Juni – Julai
Vuna mabua ya mahindi baada ya mavuno, yatibu kwa urea.
Malisho ndiyo msingi. Nyongeza ni nyongeza tu. Lakini bila nyongeza, ng’ombe
wa maziwa hatatoa zaidi ya lita nane. Sura hii ina formula 16 zilizohesabiwa, kila moja ikitoa
kilo mia moja kamili.
7.1 Kanuni tano za nyongeza
Isizidi nusu ya chakula chote. Ukizidisha, rumeni hupata asidi na mafuta ya maziwa
hushuka chini ya asilimia tatu.
Gawanya mara mbili au tatu. Kilo sita kwa mara moja huua bakteria wa rumeni.
Malisho kwanza. Mpe nyasi kabla ya nyongeza, au changanya. Nyongeza kwenye tumbo
tupu ni hatari.
Badilisha taratibu. Siku saba hadi kumi na nne, si ghafla.
Kilo moja kwa kila lita mbili za maziwa zilizo juu ya lita tano, pamoja na kilo
mbili za kumtunza mwili.
Nyongeza kulingana na maziwa
Maziwa kwa siku
Nyongeza
Napier mbichi
Mikunde
Madini
Lita 5
kilo 2.0
kilo 50
kilo 8
gramu 60
Lita 8
kilo 3.0
kilo 55
kilo 10
gramu 70
Lita 10
kilo 3.5
kilo 58
kilo 10
gramu 80
Lita 15
kilo 5.0
kilo 60
kilo 12
gramu 90
Lita 20
kilo 6.5
kilo 62
kilo 14
gramu 100
Lita 25
kilo 8.0
kilo 65
kilo 15
gramu 110
Lita 30
kilo 9.5
kilo 68
kilo 16
gramu 120
7.2 Matoleo mawili ya kila formula
TOLEO LA 1Formula kamili. Ina premix ya ng’ombe,
DCP na wakati mwingine urea. Inatoa matokeo bora kabisa. Ni kwa mfugaji anayeweza kufika duka la
pembejeo la mjini.
TOLEO LA 2Formula ya kijijini. Haina premix,
haina DCP, haina urea. Inatumia unga wa mifupa wa mnadani, maganda ya mayai na majani ya mikunde
yaliyokaushwa. Matokeo ni chini kwa asilimia kumi hadi kumi na tano, lakini gharama ni chini kwa
asilimia ishirini, na vitu vyote vinapatikana kijijini.
Jinsi ya kutumia jedwali: safu ya kilo 10 ni kwa mfugaji mwenye
ng’ombe mmoja anayechanganya kila wiki. Kilo 50 ni gunia moja. Kilo 100 ni magunia mawili, ndiyo
kipimo bora kwa sababu makosa ya kupima yanapungua. Safu ya njano ya Kama huna, tumia ndiyo
muhimu kuliko zote kwako.
Madini ni chini ya asilimia mbili ya chakula, lakini upungufu wake ndiyo sababu kubwa ya ng’ombe kushindwa kushika mimba Tanzania. Mchanganyiko huu unagharimu chini ya nusu ya bei ya madini ya dukani.
Madini ya kulamba ya nyumbani
Malighafi
Kilo 10
Kilo 50
Kilo 100
Kama huna, tumia
Unga wa mifupa uliochomwa
3.5 kg
17.5 kg
35 kg
DCP kilo 30 na chokaa kilo 5 badala yake.
Chokaa ya kulisha (limestone)
3 kg
15 kg
30 kg
Maganda ya mayai yaliyosagwa laini kilo kwa kilo.
Chumvi ya mezani
3 kg
15 kg
30 kg
Chumvi ya jiwe (rock salt) iliyosagwa.
Premix ya madini madogo (shaba, kobalti, zinki, seleniamu, ayodini)
500 g
2.5 kg
5 kg
Ongeza majani makavu ya mlonge kilo 5 na uweke jua la asubuhi.
JUMLA
10.00 kg
50.00 kg
100.00 kg
Jinsi ya kutoa
Njia ya kwanza: weka kwenye chombo kisichoingiza mvua ndani ya banda, ng’ombe walambe wapendavyo.
Njia ya pili: changanya gramu 50 hadi 100 kwenye nyongeza ya kila siku. Ng’ombe anayekamuliwa
anahitaji gramu 100 hadi 120, mtamba gramu 50, ndama gramu 20 hadi 40.
Ishara kuwa ng’ombe anakosa madini: kulamba udongo, kutafuna mifupa au mawe,
kulamba mkojo na jasho la wenzake, kutoshika mimba licha ya kupandwa mara nyingi, na kwato kuoza.
Njia ya bei nafuu kabisa: maganda ya mayai kutoka hotelini,
yaliyooshwa, kuchemshwa dakika kumi na kusagwa, pamoja na chumvi ya kawaida. Hii ni asilimia sitini ya
mchanganyiko na inagharimu bei ya chumvi peke yake. Ongeza unga wa mifupa kutoka machinjio ukiweza.
Huna pesa ya kununua kila kitu. Unayo pumba na mashudu ya pamba peke yake. Usisimamishe kulisha. Tumia mchanganyiko huu kwa ng’ombe mzima wa zaidi ya mwaka mmoja.
Mchanganyiko wa dharura
Malighafi
Kilo 10
Kilo 50
Kilo 100
Kama huna, tumia
Pumba za mahindi
6 kg
30 kg
60 kg
Pumba za mpunga kilo kwa kilo.
Mashudu ya pamba
2.5 kg
12.5 kg
25 kg
Mashudu ya alizeti kilo 30 na punguza pumba kilo 5.
Molasi (miwa)
1.4 kg
7 kg
14 kg
Ongeza mahindi kilo 14.
Chumvi ya mezani
100 g
500 g
1 kg
Hakuna mbadala.
JUMLA
10.00 kg
50.00 kg
100.00 kg
Protini iliyopatikana: takribani 16.6%
Mapungufu, sema kweli
Hauna madini ya kutosha. Ng’ombe atakosa kalsiamu na fosforasi ndani ya miezi miwili.
Hauna vitamini. Ngozi itakauka na uzazi utapungua.
Ni wa muda tu, si wa kudumu.
Nini uongeze mara tu unapopata
Kwanza: chumvi gramu 500 na maganda ya mayai kilo 2. Punguza pumba kilo 2.5. Karibu ni bure.
Pili: unga wa mifupa kilo 2 kutoka machinjio. Punguza pumba kilo 2.
Tatu: majani makavu ya kalliandra au mlonge kilo 3. Punguza pumba kilo 3. Ni bure.
Nne: molasi kilo 5 kwa ladha na nishati.
Ukifanya hatua zote nne, umefika kwenye formula ya kijijini ya ng’ombe anayekamuliwa.
Hatua za kuchanganya
Andaa sakafu safi ya sementi au turubai. Si kwenye udongo, si penye upepo mkali.
Pima kila malighafi peke yake kwanza, weka kwenye rundo lake.
Urea kwanza kwenye ndoo kama unaitumia. Isage laini, changanya na pumba kilo tano.
Vitu vidogo kwenye ndoo ya pili: premix, chumvi, chokaa na DCP pamoja na pumba kilo mbili.
Mwaga ndoo zote juu ya rundo, sambaza juu ya eneo lote.
Geuza rundo mara tatu kwa koleo, kutoka pembeni kwenda katikati.
Molasi mwisho kabisa, ipashe moto iwe nyepesi, inyunyize ukigeuza.
Fungasha kwenye magunia yenye mfuko wa plastiki ndani. Andika tarehe.
Urea lazima isambae sawasawa. Kilo moja ndani ya kilo mia ni kidogo
sana. Ikibaki sehemu moja, ng’ombe atakayekula pale atapata sumu na anaweza kufa ndani ya saa moja.
Kama huna uhakika wa kuchanganya vizuri, usitumie urea kabisa. Ongeza mashudu ya pamba kilo sita badala
ya kilo moja ya urea.
Ndama kuzaliwa dhaifu asiyeweza kusimama, kondo kushindwa kutoka
Premix ya madini madogo
Ayodini
Tezi ya shingo na uzazi
Kuvimba shingo, ndama kuzaliwa wafu au bila manyoya
Chumvi yenye ayodini, premix
Hesabu inayoshangaza: madini ya ng’ombe mmoja kwa mwaka ni kilo 30,
gharama shilingi elfu arobaini na tano. Ng’ombe asiyepata madini hushindwa kushika mimba na kupoteza
miezi minne. Miezi minne bila maziwa ni shilingi milioni moja. Madini ni uwekezaji wenye faida kubwa
kuliko wote kwenye ufugaji.
8.2 Maji
Ng’ombe
Maji kwa siku
Siku ya joto kali
Ndama miezi 0 – 3
lita 5 – 10
lita 12
Ndama miezi 3 – 12
lita 15 – 25
lita 30
Mtamba
lita 30 – 45
lita 55
Anayekamuliwa lita 10
lita 60 – 70
lita 90
Anayekamuliwa lita 20
lita 90 – 110
lita 140
Mkavu au mwenye mimba
lita 40 – 60
lita 75
Dume au maksai
lita 45 – 70
lita 85
Ng’ombe anayekamuliwa lita ishirini akikosa maji kwa saa nne mchana
atashusha maziwa lita tano siku hiyo, na hatarudi kiwango chake kwa wiki nzima. Maji yawepo
saa ishirini na nne, si mara mbili kwa siku.
Njia ya bei nafuu ya kupata maji
Vuna maji ya mvua kutoka kwenye paa la banda. Paa la mita 20 za mraba hukusanya
lita 1,600 kwa mvua ya milimita 100. Tanki la plastiki la lita 1,000 ni shilingi laki mbili na nusu,
na hujilipa msimu wa kwanza.
Chimba shimo la kuhifadhi maji lililowekwa plastiki nene, likikingwa na uchafu.
Weka chombo kikubwa cha lita 100 bandani, ukijaze mara moja kwa siku badala ya
kumpeleka ng’ombe mtoni mara mbili.
Ndama ndiye ng’ombe wako wa kesho. Ndama aliyelelewa vibaya hatawahi kuwa
ng’ombe mzuri, hata ukimlisha vizuri baadaye. Miezi mitatu ya kwanza inaamua maisha yake yote.
9.1 Saa sita za kwanza: dangi
Hii ndiyo sehemu muhimu kuliko zote za kitabu hiki. Ndama anazaliwa
bila kinga yoyote mwilini. Kinga anaipata kwenye dangi (maziwa ya kwanza ya mama) na tumbo lake linaweza
kufyonza kinga hiyo kwa saa sita tu za kwanza. Baada ya saa 24, mlango unafunga kabisa.
Mpe dangi lita mbili ndani ya saa moja baada ya kuzaliwa.
Lita mbili nyingine kabla ya saa sita.
Endelea na dangi kwa siku tatu, mara mbili kwa siku.
Asiponyonya mwenyewe, kamua na umnyweshe kwa chupa au ndoo yenye chuchu.
Ndama asiyepata dangi ana nafasi ya asilimia hamsini ya kufa kabla ya miezi mitatu. Hii si kutisha,
ni takwimu.
9.2 Kazi za siku ya kwanza
Futa ute wa pua na mdomo ili apumue. Kama hapumui, msugue mbavu kwa nyasi kavu.
Acha mama amlambe. Hii humkausha, humpa mzunguko wa damu, na huimarisha uhusiano.
Tibu kitovu. Chovya kwenye tincture ya iodini au dawa ya kuua vijidudu. Rudia siku
ya pili. Kitovu kisichotibiwa ndicho lango la magonjwa yanayoua ndama wengi.
Hakikisha amenyonya ndani ya saa moja.
Andika kwenye daftari: tarehe, jinsia, jina la mama, uzito au vipimo.
9.3 Ratiba ya kulisha ndama
Umri
Maziwa kwa siku
Calf starter
Malisho
Maji
Siku 1 – 3
Dangi lita 4, mara 2
—
—
Kidogo
Siku 4 – 14
Lita 4, mara 2
Anza kuweka kidogo
Nyasi kavu laini
Ndiyo, safi
Wiki 3 – 4
Lita 4 – 5
Gramu 100 – 300
Nyasi kavu
Ndiyo
Wiki 5 – 8
Lita 4
Gramu 300 – 700
Nyasi na majani laini
Ndiyo
Wiki 9 – 10
Lita 3
Gramu 700 – 1,000
Napier laini
Ndiyo
Wiki 11 – 12
Lita 2
Kilo 1 – 1.5
Napier
Ndiyo
Wiki 13
Achisha
Kilo 1.5 – 2
Napier na mikunde
Ndiyo
Achisha kwa chakula, si kwa umri. Ndama yuko tayari kuachishwa
anapokula kilo moja na nusu ya calf starter kwa siku tatu mfululizo. Wengine hufika hapo
wiki ya kumi, wengine wiki ya kumi na nne. Ukiachisha kwa kalenda badala ya kwa chakula, ndama atadumaa.
9.4 Njia ya bei nafuu ya kulisha ndama
Maziwa ya lita nne kwa siku kwa siku 90 ni lita 360, sawa na shilingi laki tatu na sitini elfu za
mauzo uliyoyapoteza. Hii ndiyo gharama halisi ya kulea ndama, na wafugaji wengi hawaioni.
Njia tatu za kupunguza gharama bila kudhuru ndama
1. Maziwa yaliyochachushwa. Kamua maziwa asubuhi, yaache mahali penye kivuli
yachache mpaka jioni, kisha mpe. Ndama huyameng’enya vizuri zaidi na huharisha kidogo. Unaweza kuandaa
siku tatu mara moja.
2. Anzisha calf starter mapema. Kila kilo ya starter anayokula ni lita mbili za
maziwa unazookoa. Weka starter mbele yake tangu siku ya saba.
3. Maziwa ya kiwele kilichoumwa. Maziwa yasiyofaa kuuzwa kwa sababu ya matibabu
yanaweza kupewa ndama baada ya kuchemshwa, isipokuwa yale ya ugonjwa wa kiwele mkali.
9.5 Kuharisha kwa ndama: sababu na tiba
Aina ya kuharisha
Dalili
Sababu
Unachofanya
Cheupe au njano, ndama bado ana nguvu
Umri chini ya wiki 2
Maziwa mengi kupita kiasi, au maziwa baridi
Punguza maziwa kwa nusu siku moja, mpe maji ya chumvi na sukari
Kijani au kahawia, harufu mbaya
Umri wowote
Bakteria (E. coli au salmonella)
Mwite daktari. Ndama anaweza kufa ndani ya siku mbili.
Yenye damu
Umri zaidi ya wiki 3
Koksidia
Dawa ya koksidia kutoka duka la dawa za mifugo
Ya maji sana, ndama amelala
Umri wowote
Upungufu mkubwa wa maji mwilini
Dharura. Maji ya chumvi na sukari kila saa mbili, na daktari.
Dawa ya nyumbani ya maji ya chumvi na sukari
Lita moja ya maji safi ya kuchemsha yaliyopoa, ongeza chumvi kijiko cha chai kimoja na sukari
vijiko vinne vya chakula. Mpe ndama lita moja mara nne kwa siku, kando na maziwa. Hii huokoa maisha ya
ndama wengi wanaoharisha, na inagharimu chini ya shilingi mia tano.
9.6 Ratiba ya kazi za ndama
Wakati
Kazi
Siku 1
Dangi, kutibu kitovu, kuandika kwenye daftari
Siku 3
Kutibu kitovu tena
Wiki 1
Anza calf starter na nyasi kavu, weka maji
Wiki 3
Kata pembe (disbudding) kwa chuma cha moto au dawa
Wiki 4
Dawa ya minyoo ya kwanza
Wiki 6
Ondoa chuchu za ziada kama zipo
Wiki 8
Anza kupunguza maziwa
Wiki 12 – 14
Achisha, hamisha kwenye kundi la ndama wakubwa
Miezi 4
Dawa ya minyoo, chanjo za kwanza
Miezi 6
Pima uzito, andika. Anza formula ya ndama aliyeachishwa.
Kata pembe wiki ya tatu. Ni rahisi, hakuna damu nyingi, na ndama
hupona haraka. Ng’ombe asiye na pembe hana hatari ya kuumiza wenzake wala wewe, na anahitaji nafasi
ndogo bandani. Ukisubiri hadi miezi sita, itakuwa upasuaji wenye maumivu na damu nyingi.
Kuanzia miezi mitatu mpaka kuzaa, mtamba hakuletei kitu na anakula kila siku.
Hapa ndipo wafugaji wengi hupunguza chakula, na hapo ndipo wanapoharibu ng’ombe wa maisha.
10.1 Kwa nini miezi hii ni muhimu
Mtamba anayekua vizuri hupandwa akiwa na miezi kumi na tano na kuzaa akiwa na miaka miwili.
Mtamba aliyedumaa hupandwa akiwa na miezi ishirini na nne au zaidi, na kuzaa akiwa na miaka mitatu.
Gharama ya kudumaa: mwaka mmoja wa ziada wa kulisha bila kupata
kitu ni takribani shilingi laki nne. Pamoja na maziwa ya mwaka mmoja uliyokosa, ni shilingi milioni
tatu. Hii yote kwa sababu ya kupunguza chakula cha mtamba.
10.2 Uzito unaotakiwa kwa umri
Umri
Chotara wa Friesian
Chotara wa Jersey
Kienyeji
Kuzaliwa
kilo 28 – 32
kilo 22 – 26
kilo 18 – 22
Miezi 3
kilo 70 – 80
kilo 60 – 70
kilo 45 – 55
Miezi 6
kilo 130 – 150
kilo 110 – 130
kilo 80 – 100
Miezi 9
kilo 180 – 210
kilo 150 – 175
kilo 110 – 130
Miezi 12
kilo 230 – 260
kilo 190 – 220
kilo 140 – 165
Miezi 15 (kupandwa)
kilo 280 – 320
kilo 230 – 260
kilo 170 – 200
Miezi 24 (kuzaa)
kilo 380 – 430
kilo 320 – 360
kilo 230 – 270
Usimpandishe mtamba kwa umri, mpandishe kwa uzito. Kanuni ni
asilimia 60 hadi 65 ya uzito wa ng’ombe mzima. Mtamba wa kilo 200 wa chotara wa
Friesian bado ni mdogo hata kama ana miezi 18. Akipandwa mapema atapata shida ya kuzaa, atatoa maziwa
kidogo maisha yake yote, na anaweza kufa wakati wa kuzaa.
10.3 Kulisha mtamba kwa gharama ndogo
Mtamba hana haja ya nyongeza nyingi. Anahitaji malisho mengi ya kutosha na madini. Hii ni habari
njema kwa mfugaji wa kipato kidogo.
Umri
Malisho mabichi
Mikunde
Nyongeza
Madini
Miezi 3 – 6
kilo 10 – 15
kilo 2 – 3
kilo 1.5 – 2
gramu 30
Miezi 6 – 12
kilo 20 – 30
kilo 4 – 5
kilo 2 – 2.5
gramu 40
Miezi 12 – 18
kilo 35 – 45
kilo 6 – 8
kilo 2 – 3
gramu 50
Miezi 18 – kuzaa
kilo 45 – 55
kilo 6 – 8
kilo 2 – 4
gramu 80
Kama huna pesa ya nyongeza kabisa, mtamba anaweza kukua kwa malisho
peke yake, mradi upe mikunde ya kutosha na madini. Atachelewa kwa miezi mitatu au minne, lakini
hatadumaa. Kipaumbele chako kikiwa na pesa kidogo: madini kwanza, kisha mikunde, kisha nyongeza.
Ng’ombe asiyezaa hana maziwa. Kila siku ya ziada baada ya siku 85 tangu kuzaa
ni pesa inayopotea. Sura hii inakufundisha kuona joto, kupanda kwa wakati, na kusaidia kuzaa.
11.1 Kwa nini uzazi ni pesa
Ng’ombe hutoa maziwa kwa sababu amezaa. Akichelewa kushika mimba, msimu wa maziwa unarefuka lakini
maziwa yanashuka, na anakula bila kuzalisha.
Nafasi kati ya mizao
Ndama kwa miaka 5
Siku za maziwa kwa miaka 5
Maana yake
Miezi 12 (bora)
5
1,525
Uzalishaji kamili
Miezi 14
4
1,320
Umepoteza ndama mmoja
Miezi 18
3
1,000
Umepoteza ndama wawili na maziwa ya mwaka mmoja na nusu
Miezi 24
2
760
Ng’ombe anakula bure nusu ya maisha yake
Lengo: ndama mmoja kila miezi kumi na miwili au kumi na mitatu.
Ili kufikia hapo, ng’ombe lazima ashike mimba ndani ya siku 85 baada ya kuzaa.
Mimba huchukua siku 283, hivyo 85 + 283 = siku 368, yaani mwaka mmoja.
11.2 Kuona joto: ujuzi unaokuokoa laki tatu
Ng’ombe huingia joto kila siku 18 hadi 24, wastani siku 21. Joto hudumu saa 12 hadi 18 tu,
na nusu ya joto hilo hutokea usiku. Ndiyo sababu wafugaji wengi hukosa.
Dalili za joto kwa mpangilio wa uhakika
Dalili
Uhakika
Maelezo
Kusimama akipandwa na wengine
Hakika kabisa
Hii ndiyo dalili ya uhakika kuliko zote. Anasimama tuli mwingine akipanda.
Kupanda wengine
Kubwa
Ng’ombe aliye kwenye joto hupanda wenzake
Ute mweupe unaonata kutoka uke
Kubwa
Kama yai mbichi, unaonekana mkiani na mkia
Uke kuvimba na kuwa mwekundu
Kubwa
Angalia asubuhi na jioni
Kupiga kelele na kutotulia
Ya kati
Anaita, anatembea, anaacha kula
Maziwa kushuka ghafla siku moja
Ya kati
Angalia kwenye daftari lako la maziwa
Manyoya ya mkiani kuchafuka
Ya kati
Kutokana na wengine kumpanda
Kunusa sehemu za nyuma za wenzake
Ndogo
Dalili ya mwanzo au ya mwisho
Njia ya bei nafuu ya kuona joto: angalia mara tatu kwa siku kwa
dakika ishirini kila mara: saa kumi na mbili asubuhi kabla ya kulisha, saa saba mchana, na saa kumi na
mbili jioni. Andika kwenye kalenda ya ukutani kila unapoona dalili. Baada ya miezi miwili utaona
mpangilio wa siku 21 na utaweza kutabiri joto lijalo.
11.3 Wakati sahihi wa kupanda
Kanuni ya asubuhi na jioni
Ukiona dalili asubuhi — mpandishe jioni ya siku hiyo hiyo.
Ukiona dalili jioni — mpandishe asubuhi ya siku inayofuata.
Yai hutoka saa 10 hadi 14 baada ya joto kuisha. Mbegu inahitaji saa 6 kufika. Ukipanda mapema mno
au kuchelewa, mimba haishiki.
11.4 Kupanda kwa dume au kwa sindano
Dume halisi
Uhimilishaji (AI)
Gharama kwa mara
TSh 20,000 – 50,000
TSh 25,000 – 60,000
Ubora wa ndama
Kutegemea dume wa kijiji, mara nyingi si bora
Unaweza kuchagua mbegu ya dume bora wa dunia
Magonjwa
Husambaza magonjwa ya uzazi
Salama
Upatikanaji
Kila kijiji
Inahitaji ofisa wa uhimilishaji karibu
Uhakika wa kushika
Mkubwa kwa mara moja
Unategemea usahihi wa muda
Kuchagua jinsia
Hapana
Ndiyo, kwa mbegu maalum (bei kubwa zaidi)
Kwa mfugaji wa kipato cha chini: tumia uhimilishaji kama afisa yupo
ndani ya kilomita kumi na anafika ndani ya saa nne. Vinginevyo, tafuta dume bora wa kikundi cha
wafugaji — vikundi vingi vinanunua dume mmoja bora wa kuchangia. Dume wa kijiji asiyejulikana
atakupa ndama asiye bora kuliko mama yake, na utakuwa umerudi nyuma.
11.5 Kuthibitisha mimba
Siku 21 baada ya kupanda: asiporudia joto, kuna uwezekano ameshika. Si uhakika.
Siku 60: daktari anaweza kuthibitisha kwa mkono (rectal palpation). Hii ndiyo njia
ya uhakika na ya bei nafuu, shilingi elfu kumi hadi ishirini.
Miezi 5 na kuendelea: unaweza kuhisi ndama akisogea ukiweka mkono upande wa kulia
wa tumbo asubuhi kabla hajala.
11.6 Kalenda ya mimba
Siku tangu kupanda
Kinachotokea
Unachofanya
21
Angalia kama anarudia joto
Akirudia, mpandishe tena
60
Mimba inaweza kuthibitishwa
Mwite daktari athibitishe
150
Ndama anaanza kukua kwa kasi
Endelea na chakula cha kawaida
223 (miezi 7.5)
Wakati wa kukausha
Acha kukamua taratibu
240
Anza steaming up
Nyongeza kilo 2, ongeza nusu kilo kila wiki
269
Wiki mbili kabla ya kuzaa
Punguza chokaa, mhamishe kwenye chumba safi
283
Kuzaa
Angalia kila baada ya saa mbili
11.7 Kukausha: kuacha kukamua
Ng’ombe lazima apumzike miezi miwili kabla ya kuzaa. Kiwele kinahitaji kujijenga upya, na ndama
tumboni anakua kwa kasi.
Punguza nyongeza hadi kilo moja kwa siku.
Kamua mara moja kwa siku kwa siku tatu.
Kamua kila siku ya pili kwa siku nne.
Acha kabisa. Usikamue tena hata kiwele kikijaa.
Weka dawa ya kukausha kwenye chuchu (dry cow therapy) kama unaweza kuipata. Hii huzuia ugonjwa wa
kiwele wakati wa mapumziko.
Angalia kiwele kila siku kwa wiki moja. Kikivimba au kikiwa moto, mwite daktari.
11.8 Kuzaa
Dalili kuwa kuzaa kunakaribia
Muda kabla
Dalili
Wiki 2 – 3
Kiwele kuanza kujaa
Siku 2 – 3
Mishipa ya nyonga kulegea, mkia kuinuka
Saa 12 – 24
Ute mweupe unaonata kutoka uke
Saa 2 – 6
Kutotulia, kulala na kusimama mara kwa mara, kuacha kula
Saa 1
Mfuko wa maji kuonekana
Hatua za kuzaa kwa kawaida
Mfuko wa maji hupasuka.
Kwato mbili za mbele hutokea, zikiwa zimeelekea chini.
Pua na kichwa hufuata, vikiwa juu ya kwato.
Ndama hutoka wote ndani ya saa moja hadi mbili.
Kondo hutoka ndani ya saa 6 hadi 12.
Wakati wa kumwita daktari mara moja. Kwato zinaelekea juu badala
ya chini (ndama yuko mgongoni). Mkia unatokea kwanza. Kichwa kimoja bila kwato. Saa mbili zimepita
tangu mfuko wa maji upasuke bila ndama kutoka. Ng’ombe amechoka na ameacha kusukuma. Kondo halijatoka
baada ya saa 12. Katika hali hizi zote, kila dakika ni muhimu.
Msaada wa kawaida: kama kwato na pua vipo sawa lakini ndama
amekwama, unaweza kuvuta kwa kamba safi iliyofungwa juu ya kwato, ukivuta kuelekea chini kwa
mwelekeo wa miguu ya nyuma ya mama, na tu wakati ng’ombe anasukuma. Usivute kwa nguvu ya watu
watatu. Ukishindwa mara mbili, acha na mwite daktari.
11.9 Baada ya kuzaa
Mpe maji ya uvuguvugu yenye chumvi na molasi ndani ya saa moja.
Acha ndama anyonye dangi ndani ya saa moja.
Angalia kondo litoke ndani ya saa 12. Lisipotoka, ni dharura.
Kamua kiwele robo tu siku ya kwanza, ukikiacha kijae. Kukamua yote siku ya kwanza huweza kuleta
homa ya maziwa.
Ongeza nyongeza kwa nusu kilo kila siku kuanzia siku ya pili.
Angalia dalili za homa ya maziwa kwa siku tatu: kutetemeka, masikio baridi, kushindwa kusimama.
Maziwa machafu huuzwa kwa bei ndogo au hukataliwa kabisa. Usafi hauhitaji pesa,
unahitaji utaratibu. Sura hii inakupa utaratibu wa dakika kumi unaoongeza bei ya maziwa yako.
12.1 Hatua kumi za kukamua
Osha mikono kwa sabuni kabla ya kuanza na baada ya kila ng’ombe.
Funga mkia kwenye mguu wa nyuma kwa kamba laini, ili asikupige.
Osha kiwele kwa maji ya uvuguvugu yenye dawa kidogo ya kuua vijidudu.
Kausha kwa kitambaa safi au karatasi. Kila ng’ombe apate kitambaa chake.
Kiwele chenye maji huingiza uchafu kwenye ndoo.
Kamua michirizi mitatu ya kwanza kwenye kikombe cheusi si chini. Angalia mabonge
au damu. Hii ndiyo kipimo cha ugonjwa wa kiwele.
Kamua kwa mkono mzima, ukibana juu kwa kidole gumba na kidole cha shahada kisha
ukikamua chini. Usivute chuchu.
Maliza ndani ya dakika saba. Homoni ya kutoa maziwa hudumu dakika nane tu.
Kamua mpaka kiwele kiwe tupu. Maziwa yaliyobaki hupunguza uzalishaji wa kesho.
Chovya chuchu kwenye dawa ya iodini baada ya kukamua. Chuchu hukaa wazi kwa dakika
30, ndipo vijidudu huingia.
Mpe chakula mara moja ili asilale mpaka chuchu zifunge.
Dawa ya kuchovya chuchu ya nyumbani: lita moja ya maji safi, kijiko
kimoja cha chakula cha iodini ya dukani na kijiko kimoja cha glycerine au mafuta ya kupaka. Changanya
kwenye chupa ndogo. Inagharimu chini ya shilingi elfu tatu na inadumu mwezi mzima. Hii peke yake
hupunguza ugonjwa wa kiwele kwa zaidi ya nusu.
12.2 Mpangilio wa kukamua kundi
Kamua kwa mpangilio huu ili usisambaze ugonjwa:
Ng’ombe wazima wenye afya
Ng’ombe waliozaa hivi karibuni
Ng’ombe wenye historia ya ugonjwa wa kiwele
Ng’ombe wanaotibiwa sasa (maziwa yao yasiuzwe)
12.3 Kipimo cha ugonjwa wa kiwele kwa kikombe cheusi
Unachoona kwenye michirizi ya kwanza
Maana
Unachofanya
Maziwa safi meupe
Kiwele kizima
Endelea kukamua
Mabonge madogo meupe
Ugonjwa wa kiwele wa mwanzo
Kamua robo hiyo mwisho, tenga maziwa, mwite daktari
Maziwa ya majimaji kama maji
Ugonjwa wa kiwele
Usiuze maziwa. Anza matibabu.
Damu
Jeraha au ugonjwa mkali
Mwite daktari mara moja
Rangi ya njano au usaha, kiwele moto na kigumu
Ugonjwa mkali wa kiwele
Dharura. Ng’ombe anaweza kufa.
12.4 Kuhifadhi na kusafirisha maziwa
Chuja maziwa kwa kitambaa safi cheupe au chujio mara tu baada ya kukamua.
Tumia chombo cha aluminium au chuma cha pua, si plastiki. Plastiki hushika vijidudu
kwenye mikwaruzo.
Poza haraka. Weka chombo kwenye ndoo ya maji baridi. Maziwa ya joto huharibika ndani ya saa mbili.
Peleka sokoni ndani ya saa mbili kama huna friji.
Osha vyombo kwa maji ya moto na sabuni, kisha anika juani. Jua ndiyo dawa ya bure ya kuua vijidudu.
Usiongeze maji kwenye maziwa. Vituo vingi vya kukusanya maziwa
hupima kwa lactometer na kugundua mara moja. Ukikamatwa, utapoteza soko lako la kudumu, na jina lako
litaharibika kijijini kwako. Faida ya siku moja haifai kupoteza soko la miaka.
Matibabu ya ng’ombe mmoja mgonjwa yanaweza kugharimu shilingi laki mbili. Kinga
ya mwaka mzima ni shilingi laki mbili pia, lakini inakinga kundi lote. Hesabu ni rahisi.
13.1 Kupe: adui namba moja Tanzania
Kupe husambaza magonjwa manne yanayoua ng’ombe wengi kuliko sababu nyingine yoyote nchini: ndigana
kali (ECF), ndigana baridi (anaplasmosis), mkojo mwekundu (babesiosis) na hartwater.
Njia ya kuua kupe
Mzunguko
Gharama
Ufanisi
Kuoga kwenye josho la kikundi
Kila wiki
TSh 1,000 – 2,000 kwa mara
Bora kuliko zote
Kupulizia dawa kwa pampu
Kila wiki
TSh 1,500 kwa mara
Nzuri ukifanya vizuri
Kupaka dawa ya mgongoni (pour-on)
Kila wiki 2
TSh 3,000 kwa mara
Nzuri, rahisi
Kuchuna kwa mkono
Kila siku
Bure
Ya kati, lakini bora kuliko kutofanya kitu
Njia ya bei nafuu: pulizia dawa kila wiki, ukilenga sehemu ambazo
kupe hupenda: masikioni na ndani yake, chini ya mkia, kwenye kiwele, katikati ya miguu, na shingoni.
Chupa ya dawa ya shilingi elfu kumi na tano inatosha ng’ombe wawili kwa miezi mitatu. Ongeza kuchuna
kwa mkono kila jioni ukiwa unakamua.
13.2 Minyoo
Umri
Mzunguko wa dawa
Kumbuka
Ndama miezi 1 – 6
Kila miezi 2
Ndama huathirika zaidi
Miezi 6 – 24
Kila miezi 3
Badilisha aina ya dawa kila mwaka
Ng’ombe wazima
Kila miezi 3 – 4
Hasa mwanzo na mwisho wa mvua
Mwenye mimba
Miezi 2 kabla ya kuzaa
Angalia dawa iliyoruhusiwa kwa wenye mimba
Dalili za minyoo: kukonda licha ya kula, manyoya makavu yaliyosimama, kuharisha,
kuvimba chini ya taya (bottle jaw), na ukuaji wa polepole kwa ndama.
13.3 Chanjo
Ugonjwa
Chanjo
Mzunguko
Umri wa kwanza
Homa ya mapafu (CBPP)
Ndiyo
Kila mwaka
Miezi 4
Chambavu (Blackquarter)
Ndiyo
Kila mwaka
Miezi 4
Kimeta (Anthrax)
Ndiyo
Kila mwaka
Miezi 4
Homa ya mapafu ya ng’ombe (Pasteurellosis)
Ndiyo
Kila mwaka
Miezi 6
Ugonjwa wa miguu na midomo (FMD)
Ndiyo
Kila miezi 6
Miezi 4
Ndigana kali (ECF)
Ndiyo, ya sindano moja ya maisha
Mara moja tu
Miezi 1 – 6
Brucellosis
Ndiyo, kwa mitamba tu
Mara moja
Miezi 4 – 8
Chanjo za serikali ni bure au bei ndogo zinapotolewa kwenye kampeni
za kata. Fuatilia afisa mifugo wa kata yako, jiandikishe kwenye kikundi, na uhakikishe unapata taarifa
za kampeni. Kukosa kampeni moja ya bure kunaweza kukugharimu ng’ombe mzima.
13.4 Kalenda ya afya ya mwaka
Kila
Kazi
Kila siku
Angalia hamu ya kula, kinyesi, na kama anachechemea
Kila wiki
Dawa ya kupe, kagua kwato na macho
Kila mwezi
Pima uzito, angalia alama ya hali ya mwili
Kila miezi 3
Dawa ya minyoo
Kila miezi 6
Kata kwato zilizorefuka, chanjo ya FMD
Kila mwaka
Chanjo zote, kagua meno
13.5 Vitu vitano vya kuwa navyo nyumbani
Kipimajoto (thermometer). Shilingi elfu tano. Joto la kawaida ni nyuzi 38.5 hadi
39.5. Zaidi ya 40 ni homa.
Dawa ya kuua vijidudu ya kuosha majeraha na kutibu kitovu.
Kamba safi ya kusaidia kuzaa.
Sindano na dawa ya minyoo ya akiba.
Namba ya simu ya daktari wa mifugo ikiwa imeandikwa ukutani, si kichwani.
Huwezi kuwa daktari, lakini unaweza kuwa mtu anayegundua tatizo mapema.
Ugonjwa uliogunduliwa siku ya kwanza hugharimu elfu ishirini; uleule siku ya tano hugharimu laki mbili
au ng’ombe mzima.
14.1 Magonjwa yanayosambazwa na kupe
Ugonjwa
Dalili
Unachofanya
Kinga
Ndigana kali (ECF)
Kuvimba tezi za shingo na mbele ya bega, homa kali, kupumua kwa shida, kutokwa machozi, kifo ndani ya wiki 2
Dharura. Daktari mara moja. Dawa ni ghali lakini inaokoa.
Dawa ya kupe kila wiki, chanjo ya sindano moja
Ndigana baridi (Anaplasmosis)
Kukonda haraka, ufizi na macho kuwa rangi ya njano au meupe, kinyesi kigumu
Daktari, dawa ya tetracycline
Dawa ya kupe
Mkojo mwekundu (Babesiosis)
Mkojo mwekundu au mweusi, homa, kukonda, ufizi kuwa mweupe
Daktari mara moja
Dawa ya kupe
Hartwater
Kutembea kwa mzunguko, kutetemeka, kuanguka, kukanyaga hewa
Daktari, matibabu ya haraka
Dawa ya kupe
14.2 Magonjwa ya kuambukiza
Ugonjwa
Dalili
Unachofanya
Miguu na midomo (FMD)
Malengelenge mdomoni na kwenye kwato, kutokwa mate mengi, kuchechemea, kukataa kula, maziwa kushuka ghafla
Toa taarifa kwa afisa mifugo. Tenga wagonjwa. Osha vidonda kwa maji ya chumvi. Ni lazima kisheria kutoa taarifa.
Homa ya mapafu (CBPP)
Kukohoa, kupumua kwa shingo iliyonyooshwa, homa, kukonda
Toa taarifa. Chanjo ndiyo kinga pekee.
Chambavu (Blackquarter)
Kuvimba paja lenye sauti ya kuchakacha, kuchechemea ghafla, kifo cha haraka
Ni haraka sana. Chanjo kila mwaka ndiyo tumaini.
Kimeta (Anthrax)
Kifo cha ghafla, damu isiyoganda kutoka puani na mkiani
Usikate mzoga. Toa taarifa mara moja. Huambukiza binadamu.
Brucellosis
Kutoa mimba miezi ya mwisho, kondo kushindwa kutoka, kutoshika mimba
Huambukiza binadamu kwa maziwa mabichi. Pima kundi lako. Chemsha maziwa yote.
Kifua kikuu cha ng’ombe (TB)
Kukohoa kwa muda mrefu, kukonda taratibu, maziwa kupungua
Huambukiza binadamu. Pima na uchemshe maziwa.
Kimeta: onyo la maisha. Ng’ombe akifa ghafla akiwa na damu
inayotoka puani, mdomoni au mkiani ambayo haigandi, usikate mzoga huo na usiruhusu mtu
yeyote kuukata. Kimeta huambukiza binadamu na huua. Funika mzoga, weka alama, na mwite afisa mifugo
mara moja. Mzoga lazima uchomwe au uzikwe na chokaa kwa kina cha mita mbili.
14.3 Magonjwa yatokanayo na chakula
Ugonjwa
Chanzo
Dalili
Msaada wa haraka
Bloat
Mikunde mibichi mingi au nyasi za umande
Tumbo kuvimba upande wa kushoto, kupumua kwa shida, kusimama bila kucheua
Msimamishe akiwa amepanda juu, mpe mafuta ya kula lita moja, kanda tumbo, tembeza. Daktari haraka.
Acidosis
Nyongeza nyingi mara moja
Kuharisha kwa maji, kukataa kula, kuchechemea, maziwa kushuka
Simamisha nyongeza siku 2, nyasi kavu na maji tu
Homa ya maziwa
Kalsiamu isiyo sawa wakati wa kuzaa
Kushindwa kusimama siku ya kuzaa, kutetemeka, masikio baridi
Dharura. Sindano ya kalsiamu ya mishipa. Daktari mara moja.
Ketosisi
Nishati kidogo wiki za kwanza baada ya kuzaa
Kukonda haraka, harufu ya matunda kwenye pumzi, kukataa nyongeza
Molasi gramu 300 kwenye maji mara mbili kwa siku, daktari
Sumu ya urea
Urea isiyochanganywa vizuri
Kutetemeka, povu mdomoni, kukojoa mara kwa mara
Maji baridi mengi, maziwa mabichi lita 2 au siki lita 1, daktari
Sumu ya sianidi
Majani ya mihogo mabichi, mtama mchanga
Kupumua kwa haraka, kutetemeka, ute wa damu mdomoni
Dakika chache tu. Daktari mara moja.
Aflatoksini
Chakula chenye ukungu
Kukonda taratibu, maziwa kushuka, ini kuharibika
Simamisha chakula hicho. Hakuna dawa, ni kinga tu.
14.4 Jinsi ya kutambua ng’ombe mgonjwa kabla dalili hazijawa wazi
Kipimo
Kawaida
Hatari
Joto la mwili
38.5 – 39.5 nyuzi
Zaidi ya 40 au chini ya 37.5
Kupumua
Mara 20 – 30 kwa dakika
Zaidi ya 40
Mapigo ya moyo
Mara 50 – 70 kwa dakika
Zaidi ya 90
Kucheua
Mara 40 – 60 kwa saa akiwa amepumzika
Kutocheua kabisa
Hamu ya kula
Anakula chakula chote ndani ya saa 2
Anaacha chakula
Maziwa
Kiasi kile kile au kupungua taratibu
Kushuka kwa zaidi ya asilimia 20 ghafla
Kinyesi
Kigumu kiasi, chenye umbo la keki
Cha maji, chenye damu au kigumu sana
Ishara ya kwanza kabisa ya ugonjwa wowote ni kuacha kucheua. Kaa
ukimwangalia ng’ombe wako kwa dakika tano jioni. Akiwa amelala akicheua, yuko sawa. Asipocheua kwa
dakika tano, kuna tatizo hata kama dalili nyingine hazionekani bado.
Mfugaji asiyeandika hajui kama anapata faida. Anajua tu kwamba pesa inaingia na
inatoka. Daftari la shilingi elfu mbili linaweza kukuonyesha ng’ombe yupi anakupa faida na yupi
anakula bure.
15.1 Kwa nini wafugaji hawaandiki
Sababu tatu husikika: sina muda, sijui kuandika vizuri, na kumbukumbu haziongezi maziwa. Zote tatu
si za kweli. Kuandika kunachukua dakika tatu kwa siku. Unaweza kuandika namba tu bila sentensi. Na
kumbukumbu haziongezi maziwa moja kwa moja, lakini zinakuonyesha wapi unapoteza pesa.
Mfano halisi: mfugaji mwenye ng’ombe watatu aliandika maziwa kwa
miezi mitatu. Aligundua ng’ombe mmoja alikuwa akitoa lita nne wakati wengine walitoa kumi, huku akila
chakula kile kile. Alimuuza na kununua mtamba. Ndani ya mwaka mmoja mapato yake yaliongezeka kwa
shilingi milioni moja. Gharama ya ugunduzi huo: daftari moja.
15.2 Kumbukumbu sita za lazima
Kumbukumbu
Unachoandika
Mara ngapi
Inakuambia nini
1. Maziwa
Lita za asubuhi na jioni kwa kila ng’ombe
Kila siku
Nani anafaa, nani hafai, na lini kuna tatizo
2. Uzazi
Tarehe ya joto, kupanda, kuthibitisha mimba, kuzaa
Inapotokea
Lini mpandishe, lini akauke, lini atazaa
3. Afya
Tarehe, ugonjwa, dawa, gharama
Inapotokea
Ng’ombe anayeugua mara kwa mara, na gharama halisi
4. Chakula
Kilichonunuliwa, kiasi, bei
Kila ununuzi
Gharama ya kila lita ya maziwa
5. Mapato
Maziwa yaliyouzwa, bei, mnunuzi
Kila siku au wiki
Mapato halisi ya mwezi
6. Kundi
Jina, tarehe ya kuzaliwa, mama, baba, alama
Inapobadilika
Historia ya kundi lako
15.3 Njia rahisi kabisa: daftari moja, kurasa nne
Panga daftari lako hivi
Ukurasa wa 1 hadi 20: maziwa. Mstari mmoja kwa kila siku, safu kwa kila ng’ombe.
Andika namba tu.
Ukurasa wa 21 hadi 30: uzazi. Mstari mmoja kwa kila tukio.
Ukurasa wa 31 hadi 40: matumizi. Tarehe, kitu, kiasi, bei.
Ukurasa wa 41 hadi 50: mapato. Tarehe, lita, bei, jumla.
Mwisho wa mwezi, jumlisha ukurasa wa matumizi na ukurasa wa mapato. Tofauti ni faida yako.
Hiyo ni hesabu ya dakika kumi inayokuambia ukweli wote.
15.4 Kutumia simu badala ya daftari
Tumia ujumbe wa maandishi wa simu yako. Andika “18/3 asubuhi 6 jioni 5” na uhifadhi kwenye drafti.
Piga picha ya ukurasa wa daftari kila mwisho wa mwezi ili usipoteze taarifa daftari likipotea.
Kama una simu janja, tumia programu ya kalenda kuweka vikumbusho vya dawa ya minyoo na chanjo.
15.5 Namba tano za kujua kila mwezi
Lita za maziwa kwa mwezi kwa kila ng’ombe.
Gharama ya chakula kwa mwezi.
Gharama ya chakula kwa kila lita ya maziwa. Gawanya namba ya pili kwa ya kwanza.
Ikiwa zaidi ya asilimia hamsini ya bei ya maziwa, kuna tatizo.
Siku tangu ng’ombe azae kwa kila ng’ombe. Zaidi ya 85 bila kupandwa ni hasara.
Faida ya mwezi: mapato yote toa matumizi yote.
Kipimo cha dhahabu: gharama ya chakula isizidi asilimia hamsini ya
thamani ya maziwa. Ukikamua lita kumi kwa siku kwa bei ya elfu moja, mapato ni elfu kumi. Chakula
kisizidi elfu tano. Kikizidi, ama unalisha vibaya, ama ng’ombe si mzuri, ama unanunua chakula kwa bei
ghali kuliko kuchanganya mwenyewe.
Ufugaji si mradi wa moyo, ni biashara. Sura hii inakupa hesabu zote kwa namba
halisi, na inakuonyesha mahali ambapo pesa yako inapotea bila kuiona.
16.1 Mtaji wa kuanza: hesabu tatu
Kipengele
Kwa kubana
Wastani
Kamili
Ng’ombe (mtamba chotara)
600,000
1,200,000
2,200,000
Banda
100,000
400,000
1,200,000
Kupanda malisho
50,000
120,000
300,000
Vyombo (ndoo, chombo cha maji)
40,000
80,000
200,000
Chakula cha miezi 3 ya kwanza
150,000
280,000
450,000
Dawa na chanjo za mwaka
100,000
180,000
300,000
JUMLA
1,040,000
2,260,000
4,650,000
Safu ya kwanza ni ya kweli kabisa kwa mfugaji anayetumia miti yake, anayechimba mwenyewe, na
anayeanza na mtamba badala ya ng’ombe anayekamuliwa.
16.2 Gharama za kila mwezi kwa ng’ombe mmoja anayekamuliwa
Kipengele
Anayenunua chakula chote
Anayepanda malisho
Malisho (napier na mikunde)
240,000
10,000
Nyongeza kilo 105 kwa mwezi
152,000
86,000
Madini na chumvi
4,000
4,000
Dawa ya kupe
8,000
8,000
Dawa ya minyoo (wastani)
5,000
5,000
Chanjo (wastani wa mwaka)
4,000
4,000
Matibabu (wastani)
10,000
10,000
JUMLA KWA MWEZI
423,000
127,000
Tofauti ni shilingi laki tatu kwa mwezi, yaani milioni tatu na
laki sita kwa mwaka, kwa ng’ombe mmoja. Hii ndiyo thamani halisi ya robo ekari ya napier na mikunde.
Hakuna uwekezaji mwingine wowote kwenye ufugaji unaolipa kama huu.
16.3 Mapato kwa mwezi
Chanzo
Hesabu
Kwa mwezi
Maziwa lita 10 kwa siku
Lita 300 × TSh 1,000
300,000
Maziwa lita 15 kwa siku
Lita 450 × TSh 1,000
450,000
Samadi
Tani 0.7 × TSh 40,000
28,000
Ndama (wastani wa mwezi)
TSh 500,000 ÷ miezi 12
42,000
16.4 Faida halisi: mifano mitatu
Mfugaji A ananunua chakula, lita 8
Mfugaji B anapanda nusu, lita 12
Mfugaji C anapanda yote, lita 15
Mapato ya maziwa
240,000
360,000
450,000
Samadi na ndama
70,000
70,000
70,000
Jumla ya mapato
310,000
430,000
520,000
Gharama za chakula
392,000
220,000
96,000
Gharama nyingine
31,000
31,000
31,000
Jumla ya gharama
423,000
251,000
127,000
FAIDA KWA MWEZI
−113,000
179,000
393,000
Angalia Mfugaji A. Anapata hasara ya shilingi laki moja kwa mwezi
lakini hajui, kwa sababu haandiki. Anaona pesa ya maziwa ikiingia kila siku na anadhani anafanya
biashara. Ukweli ni kwamba anatumia akiba yake au pesa ya kazi nyingine kulisha ng’ombe.
16.5 Mahali pesa inapopotea
Uvujaji
Gharama kwa mwaka
Tiba
Kununua malisho badala ya kupanda
3,000,000
Panda robo ekari ya napier
Ng’ombe kuchelewa kushika mimba miezi 6
1,500,000
Angalia joto mara tatu kwa siku, tumia madini
Kununua dairy meal badala ya kuchanganya
700,000
Sura ya 7
Ndama kufa kwa kukosa dangi au kitovu
500,000
Dangi ndani ya saa 1, iodini kwenye kitovu
Ugonjwa wa kiwele usiogunduliwa
400,000
Kikombe cheusi kila siku, kuchovya chuchu
Kupoteza samadi
300,000
Shimo la samadi
Kuuza maziwa kwa mlanguzi kwa bei ndogo
250,000
Jiunge na kikundi cha ushirika
Kutokupa madini
200,000
Kilo 30 kwa mwaka, TSh 45,000
16.6 Ukuaji: kutoka ng’ombe mmoja hadi wanne
Mwaka
Kundi lako
Wanaokamuliwa
Faida ya mwaka
1
Mtamba 1
0
−400,000
2
Ng’ombe 1, ndama 1
1
2,400,000
3
Ng’ombe 1, mtamba 1, ndama 1
1
2,200,000
4
Ng’ombe 2, mtamba 1, ndama 2
2
4,300,000
5
Ng’ombe 3, mitamba 2, ndama 2
3
6,500,000
Hesabu hii inadhani unahifadhi ndama wote wa kike na unauza wa kiume. Pia inadhani
umepanda malisho ya kutosha kwa kundi linalokua.
Mwaka wa kwanza ni wa hasara. Hii ni kawaida. Mfugaji anayekata tamaa
mwaka wa kwanza hataona faida ya mwaka wa pili. Panga uwe na chanzo kingine cha kipato mwaka wa kwanza,
na usitegemee ng’ombe kukulisha kabla hajazaa.
Kuzalisha ni nusu ya kazi. Kuuza vizuri ndiyo nusu inayobaki, na ndiyo
inayoamua kama utapata faida au utafanya kazi bure.
17.1 Njia sita za kuuza maziwa
Njia
Bei kwa lita
Faida
Hasara
Majirani moja kwa moja
1,000 – 1,500
Bei bora, malipo ya papo hapo
Kiasi kidogo, wanadaiwa mara kwa mara
Hoteli na migahawa
1,000 – 1,300
Kiasi kikubwa cha uhakika kila siku
Wanadai mkopo wa wiki mbili
Kituo cha kukusanya cha kikundi
800 – 1,000
Uhakika wa soko, malipo ya kila mwezi
Bei ndogo kidogo
Mlanguzi wa pikipiki
600 – 800
Anakuja mlangoni
Bei ndogo kuliko zote
Kiwanda cha maziwa
700 – 900
Kiasi kikubwa, malipo ya uhakika
Inahitaji ubora wa juu na kiasi kikubwa
Kuuza mtindi mwenyewe
2,000 – 3,000
Bei mara mbili au tatu
Kazi zaidi, unahitaji vyombo na wateja
Mkakati bora kwa mfugaji mdogo: uza nusu kwa majirani na hoteli kwa
bei nzuri, na nusu kwa kituo cha kikundi kwa uhakika. Ukitegemea majirani peke yao, siku moja
watakapokosa pesa utabaki na maziwa yanayoharibika.
17.2 Kutengeneza mtindi: kuongeza thamani kwa gharama ndogo
Chemsha maziwa lita tano mpaka yachemke, kisha acha yapoe hadi uvuguvugu (unaweza kuweka kidole
bila kuungua).
Ongeza mtindi wa awali kikombe kimoja (chachu). Nunua mara moja tu, baadaye tumia wako.
Koroga, funika, weka mahali penye joto kwa saa nane hadi kumi na mbili.
Ukiganda, weka mahali penye baridi.
Fungasha kwenye vikombe vya plastiki vya mililita 250 au 500.
Kipengele
Maziwa mabichi
Mtindi
Lita 5 zinauzwa
TSh 5,000
TSh 12,500
Gharama ya kufungasha
0
TSh 2,000
Muda wa kukaa bila kuharibika
Saa 4
Siku 3 – 5
Mapato halisi
5,000
10,500
17.3 Kuuza ndama
Aina ya ndama
Umri bora wa kuuza
Bei ya wastani
Ushauri
Ndama wa kike chotara
Usiuze
—
Huyu ndiye ukuaji wa kundi lako. Mlee.
Ndama wa kiume chotara
Wiki 1 – 2 au miezi 18
100,000 au 1,200,000
Ama uuze mapema, ama umnenepeshe. Katikati ni hasara.
Mtamba mwenye mimba
Miezi 20 – 24
1,200,000 – 2,000,000
Bei bora kuliko zote. Soko kubwa.
Ng’ombe aliyemaliza mizao 6
Kabla hajakonda
700,000 – 1,200,000
Usisubiri hadi awe mzee sana
Fursa isiyoonekana: kufuga mitamba kwa ajili ya kuuza. Nunua ndama
wa kike chotara kwa laki tano, mlee kwa miezi ishirini kwa gharama ya laki nane, mpandishe, na muuze
akiwa na mimba kwa milioni moja na nusu. Faida ni laki mbili kwa kila mtamba, na huna kazi ya kukamua
kila siku. Wafugaji wanaoanza wananunua mitamba kila siku.
17.4 Kupanga bei
Jua gharama yako kwanza. Ukijua lita moja inakugharimu shilingi mia tano, hutakubali
kuuza kwa mia sita.
Usishindane kwa bei ndogo. Shindana kwa ubora na uhakika. Mteja anayepata maziwa
safi kila siku saa moja asubuhi hatakuacha kwa shilingi mia moja.
Panga bei tofauti kwa wateja tofauti. Bei ya jumla kwa hoteli, bei ya rejareja kwa
majirani.
Usikubali mkopo wa zaidi ya wiki mbili. Mkopo wa maziwa ni njia rahisi ya kupoteza
mtaji wako.
Wafugaji wengi huona samadi kama taka. Ni bidhaa ya tatu ya ng’ombe wako, na kwa
mfugaji anayelima, inaweza kuwa na thamani kuliko ndama.
18.1 Ni kiasi gani unapata
Ng’ombe
Samadi mbichi kwa siku
Kwa mwaka
Mboji baada ya kuoza
Ndama
kilo 5 – 10
tani 2 – 3.5
tani 1 – 1.7
Mtamba
kilo 15 – 20
tani 5.5 – 7
tani 2.7 – 3.5
Ng’ombe mzima
kilo 25 – 40
tani 9 – 14
tani 4.5 – 7
18.2 Kutengeneza mboji
Chimba shimo la mita 2 kwa 2 kwa kina cha mita 1, au tengeneza rundo juu ya ardhi
lililozungushwa kwa mabua.
Weka safu ya samadi sentimita 20.
Weka safu ya mabaki ya mimea sentimita 10: nyasi, majani, maganda.
Nyunyizia maji kidogo, isiwe ya matope.
Rudia safu mpaka rundo lifikie mita moja na nusu.
Funika kwa nyasi au plastiki.
Geuza kila wiki mbili. Kugeuza ndiyo siri ya mboji nzuri.
Iko tayari baada ya miezi miwili au mitatu: rangi nyeusi, harufu ya udongo, haitoi
joto tena.
Usitumie samadi mbichi shambani. Huunguza mizizi ya mimea michanga,
huleta mbegu za magugu, na huvutia wadudu. Mboji iliyooza vizuri ni bora mara tatu.
18.3 Thamani ya mboji shambani
Zao
Mboji kwa ekari
Ongezeko la mavuno
Mahindi
Tani 4 – 6
Asilimia 30 – 60
Mboga za majani
Tani 6 – 8
Asilimia 50 – 100
Napier
Tani 5
Asilimia 40 – 70
Migomba
Ndoo 2 kwa shina
Asilimia 40
Mzunguko unaojirudia: ng’ombe hukupa samadi, samadi hukupa napier
nyingi, napier hukupa maziwa mengi, maziwa hukupa pesa. Mfugaji anayetupa samadi amevunja mzunguko huu
na atalazimika kununua mbolea na malisho kwa pesa taslimu.
18.4 Baiogesi: gesi ya kupikia kutoka samadi
Ng’ombe wawili hutoa samadi ya kutosha kuendesha jiko la baiogesi la familia ya watu sita.
Kipengele
Maelezo
Samadi inayohitajika
Kilo 40 kwa siku (ng’ombe 2), pamoja na maji kiasi kile kile
Ukubwa wa tanki
Mita za ujazo 6 hadi 8 kwa familia ya watu 6
Gharama ya ujenzi
TSh 1,200,000 – 2,500,000
Aina za bei nafuu
Tanki la plastiki (tubular digester) TSh 600,000 – 900,000
Gesi inayozalishwa
Saa 4 – 6 za kupikia kwa siku
Kinachookolewa
Mkaa au kuni wa TSh 40,000 – 80,000 kwa mwezi
Muda wa kujilipa
Miaka 2 – 3
Bidhaa ya ziada
Mabaki (slurry) ni mbolea bora kuliko mboji ya kawaida
Kabla ya kujenga baiogesi, hakikisha una ng’ombe wawili wanaokaa
bandani angalau saa kumi na mbili kwa siku, na una maji ya kutosha. Baiogesi ya mfugaji anayechunga
ng’ombe nje haifanyi kazi kwa sababu samadi haikusanywi.
Septemba: punguza kundi kama inabidi. Uza wanaokula bila kuzalisha.
Oktoba: mwagilia napier kama unaweza, hata kwa ndoo.
19.2 Nani auzwe kwanza wakati wa uhaba
Kipaumbele cha kuuza
Ng’ombe
Sababu
1. Uza kwanza
Ng’ombe wa kiume wasio wa mbegu
Hawazalishi chochote
2.
Ng’ombe waliomaliza mizao mingi
Watoa maziwa kidogo, watapungua thamani
3.
Wasioshika mimba baada ya kupandwa mara 3
Wanakula bila kuzalisha
4. Shikilia
Mitamba wenye mimba
Ndio kundi lako la kesho
5. Shikilia kwa nguvu zote
Ng’ombe bora anayekamuliwa
Ndiye anayekulisha
Uza mapema, si mwishoni. Kiangazi kikizidi, kila mtu huuza na bei
hushuka kwa nusu. Ng’ombe unayemuuza mwezi wa Agosti kwa laki nane ni yule yule unayemuuza mwezi wa
Oktoba kwa laki nne. Uamuzi wa mapema ni pesa.
19.3 Chakula cha dharura wakati wa uhaba mkali
Chanzo
Jinsi ya kutumia
Kikomo
Mabua yaliyotibiwa kwa urea
Kilo 10 – 12 kwa siku
Ongeza mikunde na madini
Maganda ya mahindi na maharage
Changanya na mabua
Hadi nusu ya malisho
Mashina ya migomba
Katakata, changanya na chumvi
Kilo 15 kwa siku
Majani ya mihogo
Nyausha juani siku moja kwanza
Kilo 10 kwa siku
Maganda ya mihogo ya viwandani
Kausha kabisa
Kilo 5 kwa siku
Matawi ya miti ya malisho
Kalliandra, glirisidia, mlonge
Kilo 8 kwa siku
Molasi na urea kwenye maji
Nyunyizia kwenye mabua
Urea isizidi gramu 100 kwa siku
19.4 Majanga mengine na jinsi ya kujiandaa
Janga
Athari
Maandalizi
Mlipuko wa ugonjwa
Kundi lote linaweza kufa
Chanjo zote, tenga ng’ombe wapya kwa wiki 3 kabla ya kuwachanganya
Kifo cha ng’ombe pekee
Kipato chote kinakoma
Weka akiba ya asilimia 10 ya mapato kila mwezi
Bei ya maziwa kushuka
Mapato yanapungua nusu
Jifunze kutengeneza mtindi, tafuta wateja wa moja kwa moja
Wizi
Hasara ya moja kwa moja
Andikisha ng’ombe kwa alama, jenga banda lenye mlango unaofungwa
Mafuriko
Malisho kuoza, magonjwa ya kwato
Jenga banda mahali palipoinuka, weka mifereji
Ugonjwa wa mfugaji mwenyewe
Hakuna anayekamua
Mfundishe mtu mmoja wa familia kila kitu
Akiba ya dharura: weka kando shilingi elfu thelathini kila mwezi
kwenye SACCOS au kikundi. Baada ya mwaka mmoja utakuwa na laki tatu na sitini, ambayo inatosha
matibabu makubwa au kununua chakula miezi miwili ya kiangazi kikali. Bila akiba, janga dogo linakulazimu
kuuza ng’ombe, na hapo umerudi mwanzo.
Mfugaji mmoja ana nguvu ndogo sokoni na kwenye kupata huduma. Wafugaji ishirini
wakiungana wanapata bei nzuri, dawa za jumla, na sauti mbele ya serikali.
20.1 Faida saba za kikundi
Bei bora ya maziwa. Kikundi kinaweza kuuza kwa kiwanda au kufungua kituo cha
kukusanya.
Kununua kwa jumla. Gunia la pumba la jumla ni nafuu kwa asilimia 20.
Dume mmoja wa kuchangia badala ya kila mtu kutafuta.
Josho la kikundi la kuogesha ng’ombe kila wiki.
Kupata mafunzo na miradi ya serikali, ambayo hutolewa kwa vikundi si kwa watu binafsi.
Mikopo. SACCOS hukopesha wanachama kwa riba ndogo kuliko benki.
Msaada wa dharura. Ng’ombe akiugua usiku, wenzako wanakusaidia.
20.2 Jinsi ya kuanzisha kikundi
Kusanya wafugaji kumi hadi thelathini wanaoaminiana, wa eneo moja.
Fanyeni mkutano, chagueni mwenyekiti, katibu na mweka hazina.
Andikeni katiba fupi: malengo, ada, mikutano, na jinsi ya kumfukuza asiyefuata.
Fungueni akaunti ya benki inayohitaji saini tatu.
Sajili kikundi kwa afisa maendeleo ya jamii wa kata.
Anzeni na jambo moja rahisi, kama kununua pumba kwa jumla, kabla ya mambo makubwa.
Kikundi kinachoanza na pesa nyingi hufa mapema. Anzeni na shughuli
ndogo ya miezi sita ili muaminiane. Vikundi vingi hufa kwa sababu ya pesa iliyokusanywa kabla ya
uaminifu kujengeka.
20.3 Mikopo: nini cha kujua kabla ya kukopa
Chanzo
Riba kwa mwaka
Dhamana
Ushauri
Kikundi cha VICOBA
Asilimia 20 – 60
Wanachama wenzako
Nzuri kwa mkopo mdogo wa muda mfupi
SACCOS
Asilimia 15 – 24
Akiba yako na wadhamini
Bora kwa mfugaji. Jiunge mapema, kopa baadaye.
Benki ya kilimo
Asilimia 12 – 18
Hati ya ardhi au dhamana kubwa
Kwa mradi mkubwa, si kwa kuanzia
Taasisi za mikopo midogo
Asilimia 30 – 90
Kikundi
Riba kubwa. Tahadhari.
Mkopo wa mifugo (in-kind)
Hakuna riba
Ndama wa kwanza
Bora kabisa kwa asiye na kitu
Maswali matano kabla ya kusaini mkopo wowote
Nitalipa kiasi gani jumla, si kwa mwezi tu? Zidisha malipo ya mwezi kwa miezi yote.
Malipo yanaanza lini? Ng’ombe hatoi maziwa siku ya kwanza.
Nini kitatokea nikichelewa mwezi mmoja?
Je, mradi huu utanipa faida kubwa kuliko riba? Ukiwa na shaka, usikope.
Nitalipa kwa kutumia nini kama ng’ombe atakufa?
Ushauri wa mkopo: mkopo wa kwanza usiwe wa kununua ng’ombe. Uwe wa
kujenga banda na kupanda malisho, ambao ni mdogo na hulipika. Ng’ombe nunua kwa akiba au kwa mfumo wa
kugawana ndama. Mkopo mkubwa wa mwanzo ndio unaowaangamiza wafugaji wapya wengi.
Ukiwa umechanganyikiwa usijue uanzie wapi, sura hii ndiyo ramani yako. Fuata
mwezi kwa mwezi bila kuruka.
21.1 Miezi mitatu kabla ya kununua ng’ombe
Mwezi
Kazi
Gharama
Mwezi −3
Panda napier robo ekari. Panda mikunde. Anza kuchimba shimo la samadi. Nunua daftari na anza kuandika bei za sokoni.
50,000
Mwezi −2
Jenga banda. Palilia napier. Jiunge na kikundi cha wafugaji. Tembelea wafugaji watatu wa eneo lako na uulize maswali.
150,000
Mwezi −1
Maliza banda, weka chombo cha maji. Kusanya taarifa za bei za ng’ombe. Panga usafiri wa kumleta. Tafuta namba ya daktari wa mifugo.
80,000
21.2 Mwaka wa kwanza na mtamba
Mwezi
Kazi kuu
Angalia
1
Nunua mtamba. Mtenge wiki mbili kabla ya kumchanganya. Mpe dawa ya minyoo na ya kupe.
Hamu ya kula, kinyesi, kwato
2
Zoea ratiba ya kulisha. Vuna napier ya kwanza. Anza kumbukumbu za uzito.
Uzito unaongezeka?
3
Dawa ya minyoo. Panda napier ya ziada. Anza kuangalia dalili za joto.
Joto la kwanza
4
Chanjo za lazima. Andika mzunguko wa joto kwenye kalenda.
Siku 21 kati ya joto
5
Pima uzito. Akifikia kilo 280, jiandae kumpandisha.
Uzito, si umri
6
Mpandishe kwenye joto linalofuata. Andika tarehe.
Muda sahihi wa kupanda
7
Siku 21 baadaye: je, amerudia joto? Asiporudia, ni dalili nzuri.
Kurudia joto
8
Mwite daktari athibitishe mimba (siku 60).
Uthibitisho wa mimba
9
Endelea kulisha kawaida. Tengeneza hei na silaji kwa kiangazi.
Hifadhi ya chakula
10
Dawa ya minyoo. Kagua hifadhi ya kiangazi.
Inatosha miezi mingapi?
11
Andaa chumba cha kuzalia. Nunua ndoo ya kukamulia na iodini.
Vifaa vya kuzaa
12
Anza steaming up miezi 2 kabla ya kuzaa. Punguza chokaa wiki 2 za mwisho.
Dalili za kuzaa
21.3 Mwezi wa kwanza baada ya kuzaa: siku kwa siku
Siku
Kazi
0
Kuzaa. Dangi lita 2 kwa ndama ndani ya saa 1. Tibu kitovu. Mpe mama maji ya uvuguvugu yenye chumvi na molasi. Kamua robo tu ya kiwele.
1
Angalia kondo litoke ndani ya saa 12. Dangi tena. Angalia dalili za homa ya maziwa.
2 – 3
Anza kukamua kawaida. Ongeza nyongeza nusu kilo kila siku. Tibu kitovu tena.
4 – 7
Nyongeza kilo 2 hadi 3. Angalia kiwele kila kukamua kwa kikombe cheusi.
8 – 14
Ongeza nyongeza kufikia kiwango cha maziwa yake. Ndama anaanza kuonja starter.
15 – 30
Maziwa yanafikia kilele. Andika lita kila siku. Angalia dalili za joto la kwanza.
30 – 60
Angalia joto kwa makini. Lengo ni kushika mimba kabla ya siku 85.
Siku 85 ni tarehe muhimu kuliko zote kwenye kalenda yako. Andika
tarehe ya kuzaa kwenye ukuta, kisha hesabu siku 85 na uandike tarehe hiyo kwa rangi nyekundu. Kabla ya
tarehe hiyo, ng’ombe wako lazima awe amepandwa. Ukikosa, umepoteza miezi mitatu ya maziwa ya mwaka
unaofuata.
Makosa haya yamekusanywa kutoka kwa wafugaji halisi. Kila moja lina gharama
inayopimika. Ukisoma sura hii peke yake na kuepuka makosa haya, tayari umeokoa mamilioni.
Na.
Kosa
Kinachotokea
Kinga
1
Kununua ng'ombe kabla ya kuwa na banda na malisho
Ng'ombe anafika bila mahali pa kulala wala chakula. Anakonda mwezi wa kwanza.
Panda malisho miezi 3 kabla, jenga banda miezi 2 kabla
2
Kununua ng'ombe anayekamuliwa kama ng'ombe wa kwanza
Watu huuza wenye matatizo. Utapoteza milioni mbili kwa kosa la mwanzo.
Anza na ndama jike au mtamba
3
Kulisha kwa kubahatisha bila kupima
Ng'ombe anapata kidogo au kingi kupita kiasi
Pima kwa debe au ndoo, tumia majedwali ya Sura 7
4
Kununua malisho yote badala ya kupanda
Gharama ya milioni 3 kwa mwaka kwa ng'ombe mmoja
Panda robo ekari ya napier na mikunde
5
Kutompa madini
Hashiki mimba, hula udongo, maziwa yanashuka
Kilo 30 kwa mwaka, TSh 45,000 tu
6
Maji mara mbili kwa siku badala ya wakati wote
Maziwa hushuka asilimia 20 hadi 30
Chombo kikubwa kilichojaa saa 24
7
Kukosa joto kwa kutoangalia
Miezi 3 ya ziada bila mimba, hasara ya laki 8
Angalia mara 3 kwa siku, andika kalenda
8
Kumpandisha mtamba kwa umri badala ya uzito
Anapata shida kuzaa, maziwa kidogo maisha yote
Pandisha akifika asilimia 60 ya uzito wa mzima
9
Kukamua bila kuosha kiwele
Ugonjwa wa kiwele, maziwa yanakataliwa
Osha, kausha, kamua, chovya chuchu
10
Kutochovya chuchu baada ya kukamua
Chuchu hukaa wazi dakika 30, vijidudu huingia
Iodini na glycerine, TSh 3,000 kwa mwezi
11
Ndama kukosa dangi ndani ya saa 6
Nafasi ya asilimia 50 ya kufa kabla ya miezi 3
Lita 2 ndani ya saa 1, lita 2 kabla ya saa 6
12
Kutotibu kitovu cha ndama
Maambukizi yanayoua ndama wengi
Iodini siku ya kwanza na ya pili
13
Kuachisha ndama kwa umri badala ya chakula
Ndama anadumaa na harudi
Achisha akila kilo 1.5 za starter kwa siku 3
14
Kubadilisha chakula ghafla
Bakteria wa rumeni hufa, ng'ombe huharisha
Chukua siku 7 hadi 14
15
Nyongeza nyingi bila nyuzi
Acidosis, mafuta ya maziwa yanashuka
Nyongeza isizidi nusu ya chakula
16
Urea kwa ndama au isiyochanganywa
Kifo ndani ya saa moja
Miezi 6 na kuendelea, changanya kwenye ndoo kwanza
17
Kutokuwa na dawa ya kupe kila wiki
Ndigana kali huua ndani ya wiki mbili
Pulizia kila wiki, chuna kwa mkono kila jioni
18
Kuruka chanjo za bure za kampeni
Ng'ombe wa milioni mbili anakufa kwa chanjo ya elfu tano
Fuatilia afisa mifugo, jiunge na kikundi
19
Kutoandika kumbukumbu
Hujui nani anakupa faida na nani anakula bure
Daftari la TSh 2,000, dakika 3 kwa siku
20
Kutupa samadi
Hasara ya laki 3 kwa mwaka na mbolea ya shamba
Shimo la samadi, geuza kila wiki 2
Kama utakumbuka mambo matatu tu kutoka kwenye kitabu hiki chote,
yawe haya: panda malisho yako mwenyewe, angalia joto mara tatu kwa siku, na andika kwenye daftari.
Haya matatu peke yake yanatosha kubadilisha ufugaji wako kutoka hasara kwenda faida.
Maswali haya yamekusanywa kutoka kwa wafugaji halisi. Majibu ni mafupi na ya
moja kwa moja, na kila jibu linakuelekeza sura yenye maelezo zaidi.
Na.
Swali
Jibu
1
Naweza kuanza ufugaji wa ng'ombe na shilingi laki tano?
Ndiyo. Nunua ndama jike wa kienyeji au chotara wa miezi sita kwa laki tatu hadi nne, jenga banda la miti na nyasi kwa laki moja, na panda napier. Utasubiri miaka miwili kabla ya maziwa, lakini utakuwa umeanza.
2
Ng'ombe mmoja anahitaji ardhi kiasi gani?
Robo ekari ya napier pamoja na mita za mraba mia mbili za mikunde zinatosha ng'ombe mmoja anayekamuliwa, kama utaweka samadi na kuvuna kwa wakati.
3
Ni aina gani ya ng'ombe bora kwa mfugaji wa kipato cha chini?
Chotara wa asilimia hamsini hadi sabini na tano wa Friesian au Jersey. Ana maziwa ya kutosha lakini bado ana kinga ya kienyeji.
4
Ng'ombe wa kienyeji anaweza kutoa maziwa mengi akilishwa vizuri?
Atatoa lita tatu hadi nne badala ya moja au mbili. Ni ongezeko kubwa, lakini hatafika lita nane. Kwa maziwa mengi unahitaji damu ya kigeni.
5
Nianze na ng'ombe mmoja au wawili?
Anza na mmoja. Utajifunza kwa gharama ndogo. Ng'ombe wa pili anatakiwa kuwa ndama wa yule wa kwanza, si ununuzi mwingine.
6
Ni lini nimpandishe mtamba?
Akifikia asilimia sitini ya uzito wa ng'ombe mzima wa aina yake. Kwa chotara wa Friesian ni kilo 280 hadi 320, kwa kawaida miezi 15 hadi 18.
7
Ng'ombe wangu hashiki mimba, nifanye nini?
Angalia mambo manne kwa mpangilio: madini, hali ya mwili (asiwe amekonda), muda wa kupanda, na maambukizi ya uzazi. Sababu ya kwanza kwa asilimia kubwa Tanzania ni madini.
8
Maziwa yameshuka ghafla, kwa nini?
Sababu tano za kawaida: maji kukatika, chakula kubadilika, joto (anataka kupandwa), ugonjwa wa kiwele, au homa. Angalia kwa mpangilio huo.
9
Ninawezaje kujua ng'ombe ana ugonjwa wa kiwele?
Kamua michirizi mitatu ya kwanza kwenye kikombe cheusi kila kukamua. Mabonge, majimaji au damu ni dalili. Kiwele chenye joto na kigumu ni ugonjwa mkali.
10
Naweza kutumia premix ya kuku kwa ng'ombe?
Hapana. Ina kalsiamu nyingi kupita kiasi na dawa zisizofaa ng'ombe. Ni bora kutumia majani makavu ya mikunde kuliko premix ya kuku.
11
Urea ni salama kwa ng'ombe?
Ndiyo kwa ng'ombe mzima wa zaidi ya miezi sita, isizidi kilo moja kwa kila kilo mia za chakula, na lazima isambae vizuri. Kamwe si kwa ndama.
12
Nitibu vipi mabua ya mahindi bila urea?
Nyunyizia maji yenye chumvi gramu 500 na molasi kilo 5 kwenye lita 50 za maji kwa kila kilo 100 za mabua. Haitaongeza protini lakini ng'ombe atakula mengi zaidi.
13
Silaji inaweza kutengenezwa bila shimo la sementi?
Ndiyo. Tumia mifuko ya plastiki nene ya kilo 100. Ni njia bora kwa mfugaji mdogo kwa sababu unaweza kufungua mfuko mmoja kwa wakati.
14
Ng'ombe anakunywa maji kiasi gani?
Lita nne hadi tano kwa kila kilo ya chakula kikavu, pamoja na lita tatu za ziada kwa kila lita ya maziwa. Anayekamuliwa lita ishirini anahitaji lita 90 hadi 110.
15
Napier ivunwe lini?
Ikiwa na urefu wa futi tatu hadi nne, kila wiki sita hadi nane. Ikizidi futi tano protini hushuka kutoka asilimia kumi hadi nne.
16
Naweza kulisha ng'ombe mabaki ya jikoni?
Kwa kiasi kidogo cha mabaki ya mimea ndiyo. Lakini ng'ombe ni mnyama wa nyasi, si wa mabaki. Mabaki ya nyama hayafai kabisa.
17
Ndama anaharisha, nifanye nini?
Punguza maziwa kwa nusu siku moja, mpe maji ya chumvi na sukari lita moja mara nne kwa siku. Kikiwa na damu au ndama amelala, mwite daktari.
18
Ni lini niachishe ndama?
Anapokula kilo moja na nusu ya calf starter kwa siku tatu mfululizo, kwa kawaida wiki kumi hadi kumi na nne. Achisha kwa chakula, si kwa umri.
19
Nitajuaje uzito wa ng'ombe bila mizani?
Pima mzunguko wa kifua na urefu kwa sentimita. Zidisha mzunguko mara mbili kisha kwa urefu, gawanya kwa 10,840. Jibu ni kilo.
20
Ni kwa nini nikate pembe za ndama?
Ng'ombe asiye na pembe hana hatari ya kuumiza wenzake wala wewe, na anahitaji nafasi ndogo. Kata wiki ya tatu wakati ni rahisi.
21
Chanjo zipi ni za lazima?
CBPP, chambavu, kimeta na FMD ni za msingi Tanzania. Ndigana kali ina chanjo ya sindano moja ya maisha ambayo inafaa sana kwa maeneo yenye kupe wengi.
22
Ng'ombe amevimba tumbo upande wa kushoto, nifanye nini?
Ni bloat, ni dharura. Msimamishe akiwa amepanda mahali pa juu, mpe mafuta ya kula lita moja, kanda tumbo, na mwite daktari mara moja.
23
Naweza kuuza maziwa bila kuwa na friji?
Ndiyo, kama utayauza ndani ya saa mbili baada ya kukamua. Poza kwa kuweka chombo kwenye ndoo ya maji baridi wakati unasubiri.
24
Ni bei gani ninayotakiwa kuuza maziwa?
Hesabu gharama yako kwanza. Ikiwa lita moja inakugharimu shilingi mia tano, usikubali chini ya mia nane. Bei ya wastani wa vijijini ni mia saba hadi elfu moja.
25
Nifanye nini na ndama wa kiume?
Ama umuuze ndani ya wiki mbili kwa bei ndogo, ama umnenepeshe kwa miezi kumi na nane na umuuze kwa milioni moja. Kumshikilia miezi sita kisha kumuuza ni hasara.
26
Samadi ina thamani gani?
Ng'ombe mmoja hutoa tani tisa hadi kumi na nne za samadi mbichi kwa mwaka, sawa na tani nne hadi saba za mboji, yenye thamani ya laki mbili hadi tatu au mbolea ya ekari moja.
27
Naweza kupata baiogesi kwa ng'ombe wangapi?
Ng'ombe wawili wanaokaa bandani wanatosha kwa familia ya watu sita. Tanki la plastiki linagharimu laki sita hadi tisa na hujilipa ndani ya miaka miwili au mitatu.
28
Nianze na mkopo?
Mkopo wa kwanza usiwe wa kununua ng'ombe. Uwe wa kujenga banda na kupanda malisho, ambao ni mdogo. Ng'ombe nunua kwa akiba au kwa mfumo wa kugawana ndama.
29
Kikundi kina faida gani kwangu?
Bei bora ya maziwa, kununua chakula kwa jumla, dume mmoja wa kuchangia, josho la pamoja, na kupata miradi ya serikali ambayo hutolewa kwa vikundi si watu binafsi.
30
Nifanye nini kiangazi kikizidi?
Uza wasiozalisha mapema kabla bei haijashuka, tumia hifadhi yako, tibu mabua kwa urea, na tumia matawi ya miti ya malisho. Usisubiri hadi ng'ombe wakonde.
31
Ng'ombe amelala hawezi kusimama baada ya kuzaa, ni nini?
Karibu daima ni homa ya maziwa, upungufu wa kalsiamu. Ni dharura inayohitaji sindano ya kalsiamu ya mishipa. Mwite daktari mara moja.
32
Naweza kunywa maziwa mabichi?
Si salama. Brucellosis na kifua kikuu cha ng'ombe huambukiza binadamu kupitia maziwa mabichi. Chemsha maziwa yote ya kunywa nyumbani.
33
Ni mara ngapi nikamue kwa siku?
Mara mbili kwa nafasi ya masaa kumi na mbili. Anayetoa zaidi ya lita ishirini anaweza kukamuliwa mara tatu na kuongeza asilimia kumi, lakini atahitaji chakula zaidi.
34
Kwa nini ng'ombe wangu anakula lakini hakui?
Sababu tatu kuu: minyoo, protini kidogo kwenye malisho yaliyokomaa, au upungufu wa madini. Anza na dawa ya minyoo, kisha angalia ubora wa malisho.
35
Nitajuaje kama napata faida?
Andika mapato yote na matumizi yote kwa mwezi mmoja, kisha toa. Pia hesabu gharama ya chakula kwa kila lita ya maziwa. Isizidi nusu ya bei ya maziwa.
36
Ng'ombe anaishi miaka mingapi?
Anaweza kuishi miaka kumi na tano hadi ishirini, lakini uzalishaji bora ni mizao ya kwanza sita au saba, yaani hadi umri wa miaka tisa au kumi.
37
Nimpe ndama maziwa ya mama au ya poda?
Maziwa ya mama ni bora na ni nafuu kwa mfugaji mdogo. Poda ni kwa mfugaji mkubwa anayeuza maziwa yote.
38
Naweza kulisha ng'ombe majani ya mihogo?
Ndiyo, yana protini asilimia kumi na sita hadi ishirini. Lakini lazima uyanyaushe juani siku moja kwanza kuondoa sianidi. Mabichi kabisa ni sumu.
39
Nifanye nini ng'ombe akifa ghafla akitoa damu isiyoganda?
Usikate mzoga na usiruhusu mtu kuukata. Inaweza kuwa kimeta inayoambukiza binadamu. Funika, weka alama, na mwite afisa mifugo mara moja.
40
Nianzeje kama sina kitu kabisa?
Panda napier na mikunde kwenye kipande chochote cha ardhi ulichonacho, jiunge na kikundi cha wafugaji, na tafuta mkataba wa kugawana ndama. Njia hizi tatu hazihitaji pesa.
Mwisho wa mwezi: jumlisha safu ya mapato, jumlisha safu ya matumizi,
toa. Jibu ni faida yako halisi. Ikiwa hasi kwa miezi mitatu mfululizo, rudi Sura ya 16 uangalie
uvujaji.
Pima mzunguko wa kifua nyuma ya miguu ya mbele, na urefu kutoka bega hadi mfupa
wa nyonga. Tafuta namba zako kwenye jedwali. Hakuna hesabu inayohitajika.
Uzito kwa kilo. Safu ya kushoto ni mzunguko wa kifua, safu za juu ni urefu wa mwili, zote kwa sentimita.
Mzunguko
90 cm
100 cm
110 cm
120 cm
130 cm
140 cm
150 cm
160 cm
80 cm
53
59
65
71
77
83
89
94
84 cm
59
65
72
78
85
91
98
104
88 cm
64
71
79
86
93
100
107
114
92 cm
70
78
86
94
102
109
117
125
96 cm
77
85
94
102
111
119
128
136
100 cm
83
92
101
111
120
129
138
148
104 cm
90
100
110
120
130
140
150
160
108 cm
97
108
118
129
140
151
161
172
112 cm
104
116
127
139
150
162
174
185
116 cm
112
124
137
149
161
174
186
199
120 cm
120
133
146
159
173
186
199
213
124 cm
128
142
156
170
184
199
213
227
128 cm
136
151
166
181
196
212
227
242
132 cm
145
161
177
193
209
225
241
257
136 cm
154
171
188
205
222
239
256
273
140 cm
163
181
199
217
235
253
271
289
144 cm
172
191
210
230
249
268
287
306
148 cm
182
202
222
242
263
283
303
323
152 cm
192
213
234
256
277
298
320
341
156 cm
202
225
247
269
292
314
337
359
160 cm
213
236
260
283
307
331
354
378
164 cm
223
248
273
298
323
347
372
397
168 cm
234
260
286
312
338
365
391
417
172 cm
246
273
300
327
355
382
409
437
176 cm
257
286
314
343
371
400
429
457
180 cm
269
299
329
359
389
418
448
478
184 cm
281
312
344
375
406
437
468
500
188 cm
293
326
359
391
424
456
489
522
192 cm
306
340
374
408
442
476
510
544
196 cm
319
354
390
425
461
496
532
567
200 cm
332
369
406
443
480
517
554
590
204 cm
346
384
422
461
499
537
576
614
208 cm
359
399
439
479
519
559
599
639
Jinsi ya kutumia: ng’ombe mwenye mzunguko wa kifua sentimita 160 na
urefu sentimita 140 ana uzito wa kilo 331. Pima kila mwezi na uandike kwenye Kiambatisho 7. Ng’ombe
anayeshuka uzito licha ya kula ana minyoo, upungufu wa madini, au ugonjwa usioonekana bado.
Uzito unaotakiwa kwa umri — chotara wa Friesian
Umri
Uzito
Umri
Uzito
Kuzaliwa
kilo 30
Miezi 15
kilo 300
Miezi 3
kilo 75
Miezi 18
kilo 340
Miezi 6
kilo 140
Miezi 21
kilo 380
Miezi 9
kilo 195
Miezi 24
kilo 410
Miezi 12
kilo 245
Mzima
kilo 450 – 500
Kwa chotara wa Jersey, punguza asilimia 15. Kwa kienyeji, punguza asilimia 35.
Mimba ya ng’ombe ni siku 283. Tafuta tarehe uliyompandisha, na jedwali litakuambia
tarehe ya kuzaa, tarehe ya kukausha, na tarehe ya kuanza steaming up.
Tarehe ya kupanda
Kukausha siku 223
Steaming up siku 240
Kuzaa siku 283
1 Januari
12 Agosti
29 Agosti
11 Oktoba
10 Januari
21 Agosti
7 Septemba
20 Oktoba
20 Januari
31 Agosti
17 Septemba
30 Oktoba
1 Februari
12 Septemba
29 Septemba
11 Novemba
10 Februari
21 Septemba
8 Oktoba
20 Novemba
20 Februari
1 Oktoba
18 Oktoba
30 Novemba
1 Machi
10 Oktoba
27 Oktoba
9 Desemba
10 Machi
19 Oktoba
5 Novemba
18 Desemba
20 Machi
29 Oktoba
15 Novemba
28 Desemba
1 Aprili
10 Novemba
27 Novemba
9 Januari
10 Aprili
19 Novemba
6 Desemba
18 Januari
20 Aprili
29 Novemba
16 Desemba
28 Januari
1 Mei
10 Desemba
27 Desemba
8 Februari
10 Mei
19 Desemba
5 Januari
17 Februari
20 Mei
29 Desemba
15 Januari
27 Februari
1 Juni
10 Januari
27 Januari
11 Machi
10 Juni
19 Januari
5 Februari
20 Machi
20 Juni
29 Januari
15 Februari
30 Machi
1 Julai
9 Februari
26 Februari
10 Aprili
10 Julai
18 Februari
7 Machi
19 Aprili
20 Julai
28 Februari
17 Machi
29 Aprili
1 Agosti
12 Machi
29 Machi
11 Mei
10 Agosti
21 Machi
7 Aprili
20 Mei
20 Agosti
31 Machi
17 Aprili
30 Mei
1 Septemba
12 Aprili
29 Aprili
11 Juni
10 Septemba
21 Aprili
8 Mei
20 Juni
20 Septemba
1 Mei
18 Mei
30 Juni
1 Oktoba
12 Mei
29 Mei
11 Julai
10 Oktoba
21 Mei
7 Juni
20 Julai
20 Oktoba
31 Mei
17 Juni
30 Julai
1 Novemba
12 Juni
29 Juni
11 Agosti
10 Novemba
21 Juni
8 Julai
20 Agosti
20 Novemba
1 Julai
18 Julai
30 Agosti
1 Desemba
12 Julai
29 Julai
10 Septemba
10 Desemba
21 Julai
7 Agosti
19 Septemba
20 Desemba
31 Julai
17 Agosti
29 Septemba
Kalenda hii ni ya siku 283. Ndama wa kiume mara nyingi huchukua siku 1 hadi 2 zaidi.
Tarehe zilizoonyeshwa ni za mwaka wa 2026 kama mfano; hesabu ni ile ile kwa mwaka wowote.
Njia rahisi ya kuhesabu kichwani: ongeza miezi tisa na siku saba
kwenye tarehe ya kupanda. Mfano: alipandwa tarehe 10 Machi, atazaa takribani tarehe 17 Desemba.
Tarehe nne za kuandika ukutani kwa kila ng’ombe
Tarehe ya kuzaa. Kila kitu kinaanzia hapa.
Siku 45 baada ya kuzaa. Anza kuangalia joto kwa makini.
Siku 85 baada ya kuzaa. Awe amepandwa. Andika kwa rangi nyekundu.
Kitabu hiki kina kurasa nyingi, lakini ujumbe wake ni mfupi.
Vitu vitano vinavyoamua kila kitu
Panda malisho yako mwenyewe. Hii peke yake ni tofauti ya milioni tatu kwa mwaka
kwa ng’ombe mmoja.
Mpe madini na maji wakati wote. Ni gharama ndogo kuliko zote na inaamua uzazi.
Angalia joto mara tatu kwa siku. Ndama mmoja kwa mwaka ndiyo lengo.
Lea ndama vizuri miezi mitatu ya kwanza. Dangi ndani ya saa moja, iodini kwenye
kitovu, calf starter kuanzia siku ya saba.
Andika kwenye daftari. Dakika tatu kwa siku zinakuonyesha ukweli wa biashara yako.
Usisubiri mpaka uwe na pesa zote. Usisubiri mpaka uelewe kila kitu. Wafugaji bora wa Tanzania
walianza na ng’ombe mmoja na makosa mengi. Tofauti kati yao na waliokata tamaa ni kwamba waliendelea
kuandika, kujifunza, na kurekebisha.
Anza na kile ulichonacho leo. Kama ulichonacho ni robo ekari na nia, hiyo inatosha kuanza.
Unahitaji msaada zaidi?
Tunaweza kukuhesabia formula ya chakula kwa malighafi zinazopatikana sokoni lako, kukusaidia kupanga
shamba lako la malisho, na kukupa nakala ya kitabu hiki kwa njia ya simu.
WhatsApp au simu: 0620 339 260
Tovuti: devinevisiontech.com
Kupokea kitabu: tuma neno KITABU NG’OMBE kwa WhatsApp.
Kanusho. Kitabu hiki ni mwongozo wa jumla wa
kielimu. Malighafi, malisho na mazingira hutofautiana kwa eneo na msimu. Bei zilizotajwa ni za wastani
na hubadilika. Kabla ya mabadiliko makubwa kwenye kundi lako, au ng’ombe wako akiugua, ongea na afisa
mifugo wa kata yako au daktari wa mifugo aliye karibu. Magonjwa yanayotakiwa kutolewa taarifa kisheria,
kama kimeta na ugonjwa wa miguu na midomo, lazima yaripotiwe kwa mamlaka mara moja.
DeVine Vision Tech inakusaidia kuhesabu formula kwa malighafi zinazopatikana kwako, kupanga shamba lako la malisho, na kupata kitabu hiki kama PDF ya kurasa 103 unayoweza kuchapisha na kusoma bila intaneti.
Pokea kitabu cha PDF
Tuma neno KITABU NG’OMBE kwa WhatsApp upokee nakala kamili ya kurasa 103 pamoja na fomu za kujaza.
Formula ya malighafi zako
Tuambie una nini sokoni lako na bei zake, tutakuhesabia formula yako mwenyewe inayotoa kilo mia kamili.
Mpango wa malisho na bajeti
Hesabu ya ekari za napier na mikunde unazohitaji, mpango wa silaji ya kiangazi, na hesabu ya faida.
Ufugaji wa Ng’ombe: Mwongozo Kamili kwa Mfugaji wa Kipato cha Chini
Ufugaji wa Ng’ombe: Mwongozo Kamili kwa Mfugaji wa Kipato cha Chini
Kitabu kizima cha kurasa 103, kutoka kuanza bila mtaji mpaka kundi linalojilisha lenyewe. Kila sura ina njia ya bei nafuu.
Njia sita za kupata ng’ombe wa kwanza, tatu hazihitaji pesa
Banda la shilingi laki moja kwa vifaa vya shambani
Malisho ya kupanda mwenyewe badala ya kununua
Formula 16 za chakula za kilo 10, 50 na 100
Uzazi, ndama, kukamua, afya na magonjwa
Hesabu halisi ya gharama, mapato na faida
Fomu za kujaza na kalenda ya mwaka mzima
103Kurasa za kitabu kamili
16Formula za chakula zilizohesabiwa
13Fomu za kujaza na kalenda
40Maswali yanayoulizwa sana
Jinsi ya kutumia mwongozo huu: hakikuandikwa kwa mtu mwenye
shamba la ekari mia. Umeandikwa kwa mtu mwenye robo ekari, ng’ombe mmoja au wawili, na pesa kidogo
mfukoni. Kila sura ina sehemu inayoitwa Njia ya bei nafuu. Ukiwa umechanganyikiwa usijue
uanzie wapi, nenda moja kwa moja kwenye Sura ya 21, mpango wa mwaka wa kwanza.
SURA YA 1
Kwa Nini Ng’ombe kwa Mtu Mwenye Kipato Kidogo
Ng’ombe si mnyama wa matajiri. Ni benki inayotembea, inayozalisha pesa kila
asubuhi na kila jioni, na inayojiongeza yenyewe kila mwaka. Sura hii inakuonyesha kwa nini, na
inakupa hesabu halisi si maneno matupu.
1.1 Ng’ombe mmoja anafanya kazi tano kwa wakati mmoja
Mfugaji mwingi huona ng’ombe kama chanzo cha maziwa peke yake. Huo ni upungufu mkubwa wa
kufikiri, na ndio unaowafanya wengi washindwe kuona faida.
Kazi tano za ng’ombe mmoja
Kazi
Inakupa nini
Thamani kwa mwaka
1. Maziwa
Lita 8 hadi 15 kwa siku kwa siku 305 za mwaka
Shilingi milioni 2.4 hadi 4.5 kwa bei ya shilingi elfu moja kwa lita
2. Ndama
Ndama mmoja kila mwaka au kila miezi 14
Shilingi laki 3 hadi milioni 1.5 kutegemea aina
3. Samadi
Kilo 25 hadi 40 kwa siku, sawa na tani 10 kwa mwaka
Shilingi laki 3 hadi 6, au mbolea ya shamba lako
4. Akiba ya dharura
Unaweza kumuuza wakati wowote ukipata tatizo
Shilingi laki 8 hadi milioni 3
5. Dhamana ya mkopo
SACCOS nyingi hukubali ng’ombe kama dhamana
Mkopo wa hadi asilimia 60 ya thamani yake
Angalia jambo moja: kazi ya tatu, samadi, ni ile inayosahaulika zaidi. Mfugaji mwenye ng’ombe
wawili anaweza kuacha kabisa kununua mbolea ya kupandia, na hiyo peke yake ni shilingi laki mbili
au tatu anazookoa kila msimu.
1.2 Kwa nini ng’ombe ni bora kuliko kuku au mbuzi kwa mtu wa kipato kidogo
Sitakudanganya: ng’ombe anahitaji mtaji mkubwa kuliko kuku au mbuzi. Lakini ana faida ambazo
hao hawana.
Kipimo
Kuku 50
Mbuzi 5
Ng’ombe 1 wa maziwa
Mtaji wa kuanzia
Laki 3 – 5
Laki 5 – 8
Laki 8 – milioni 2.5
Kipato cha kila siku
Ndiyo, mayai
Hapana
Ndiyo, maziwa
Hatari ya kufa ghafla
Kubwa sana, ugonjwa mmoja huua wote
Ya kati
Ndogo, ng’ombe hafi ghafla bila dalili
Chakula kinaweza kupandwa shambani
Kwa kiasi kidogo
Ndiyo
Ndiyo kabisa, hata asilimia 80
Thamani inaongezeka
Hapana, kuku huzeeka
Ndiyo
Ndiyo, mtamba anakuwa ng’ombe
Samadi
Kidogo
Ya kati
Nyingi sana
Kazi ya kila siku
Saa 1
Saa 1.5
Saa 3 hadi 4
Kwa hiyo ng’ombe anafaa kwa mtu mwenye ardhi kidogo lakini muda wa kutosha, na anayetaka kipato
kinachokua badala ya kubaki pale pale.
1.3 Ukweli ambao hakuna anayekuambia
Ng’ombe wa kienyeji anayechungwa kwa uhuru hana faida.
Ng’ombe wa kienyeji anayetembea kutafuta malisho hutoa lita moja au mbili kwa siku, na hutoa ndama
kila miaka miwili. Kwa gharama ya mchungaji, dawa na muda wako, hiyo ni hasara. Faida ipo kwa
ng’ombe anayelishwa bandani, ambaye anaweza kutoa lita nane au zaidi na ndama kila mwaka.
Hii haimaanishi lazima ununue ng’ombe wa kigeni. Inamaanisha lazima ubadilishe jinsi
unavyomlisha na kumtunza yule uliye naye.
1.4 Hesabu halisi ya ng’ombe mmoja kwa mwaka
Tuchukue mfugaji mwenye ng’ombe mmoja chotara anayetoa lita kumi kwa siku, anayelishwa bandani.
Mapato na matumizi ya ng’ombe mmoja kwa mwaka (shilingi)
Kipengele
Hesabu
Kiasi
MAPATO
Maziwa
Lita 10 × siku 305 × TSh 1,000
3,050,000
Ndama mmoja
Chotara wa miezi 3
500,000
Samadi
Tani 8 × TSh 40,000
320,000
Jumla ya mapato
3,870,000
MATUMIZI
Nyongeza (dairy meal ya kuchanganya mwenyewe)
Kilo 3.5 × siku 305 × TSh 820
875,000
Madini na chumvi
Kilo 30 kwa mwaka
45,000
Dawa za kupe na minyoo
Kila wiki na kila miezi 3
180,000
Chanjo
Mara mbili kwa mwaka
40,000
Huduma ya kupandisha
Mara moja au mbili
60,000
Matibabu ya dharura
Makadirio
100,000
Mbegu za malisho na jembe
Mara moja kwa mwaka
80,000
Jumla ya matumizi
1,380,000
FAIDA KABLA YA KAZI YAKO
2,490,000
Hesabu hii haijumuishi gharama ya kununua ng’ombe wala ya kujenga banda, kwa sababu
hizo ni mtaji si matumizi ya mwaka. Pia haijumuishi thamani ya kazi yako, ambayo ni saa tatu kwa siku.
Maana yake: ng’ombe mmoja anayelishwa vizuri anakupa faida ya
takribani shilingi laki mbili kwa mwezi, pamoja na chakula cha familia yako. Hiyo ni zaidi ya
mshahara wa watu wengi vijijini. Lakini ni kwa masharti mawili tu: lazima alishwe vizuri, na lazima
uandike kumbukumbu.
1.5 Njia ya bei nafuu: anza na kile ulichonacho
Kama huna shilingi laki nane za kununua ng’ombe, usikate tamaa. Sura ya 2 ina njia sita za kupata
ng’ombe wa kwanza, na tatu kati yake hazihitaji pesa kabisa. Lakini kabla hujaenda huko, fanya vitu
vitatu vinavyoanza leo:
Panda malisho sasa. Napier na desmodium huchukua miezi mitatu kukua. Ukipanda leo,
utakuwa tayari ng’ombe atakapokuja. Mbegu za napier ni vipande vya shina, unaweza kuomba kwa jirani bure.
Anza kuchimba shimo la samadi. Litakusaidia kutengeneza mboji ya shamba lako, na
litakuwa tayari kwa ng’ombe.
Nunua daftari. Anza kuandika bei za maziwa sokoni kwako, bei za pumba, na majina ya
wafugaji waliokaribu. Taarifa hizi ndizo mtaji wako wa kwanza.
Kikwazo kikubwa si ujuzi, ni mtaji. Sura hii ina njia sita halisi
zinazotumiwa na wafugaji Tanzania, tatu kati yake hazihitaji pesa taslimu.
2.1 Njia ya kwanza: kununua taslimu
Hii ndiyo rahisi kuelewa lakini ngumu zaidi kwa mtu wa kipato kidogo.
Unachonunua
Bei ya wastani
Faida yake
Hasara yake
Ndama jike wa kienyeji miezi 6
TSh 250,000 – 400,000
Bei ndogo, atakua ukimlea
Utasubiri miaka miwili na nusu kabla ya maziwa
Ndama jike chotara miezi 6
TSh 450,000 – 700,000
Atatoa maziwa mengi zaidi
Anahitaji utunzaji bora, hasa dawa za kupe
Mtamba mwenye mimba
TSh 1,200,000 – 2,500,000
Utaanza kukamua ndani ya miezi michache
Bei kubwa, na hatari ya kununua mwenye tatizo la uzazi
Ng’ombe anayekamuliwa
TSh 1,500,000 – 3,000,000
Kipato kinaanza siku ya kwanza
Watu huuza ng’ombe wenye matatizo. Hatari kubwa zaidi.
Kanuni ya dhahabu ya kununua: mtu anayeuza ng’ombe anayekamuliwa
lita kumi kwa bei ya chini ana sababu asiyokuambia. Labda ana ugonjwa wa kiwele, labda hashiki mimba,
labda ana kifua kikuu. Nenda na mtu mwenye ujuzi, na omba kumkamua mwenyewe kabla ya kununua.
2.2 Njia ya pili: kuazima ng’ombe kwa mfumo wa kugawana ndama
Huu ni mfumo wa kienyeji unaoitwa kwa majina tofauti kutegemea eneo. Unamchukua ng’ombe wa mtu
mwingine, unamlisha na kumtunza, na mnagawana ndama.
Jinsi mkataba unavyofanya kazi
Mwenye ng’ombe hukupa ng’ombe jike. Wewe unamlisha, unamtibu na unamkamua. Maziwa yote ni yako.
Ndama wa kwanza ni wa mwenye ng’ombe, ndama wa pili ni wako, na hivyo mnabadilishana. Baada ya ndama
wanne, wengine hurudi kwa mwenye ng’ombe pamoja na ng’ombe mwenyewe.
Faida kwako: unaanza bila pesa, unapata maziwa kuanzia siku ya kwanza, na baada ya
miaka miwili unakuwa na ndama wako mwenyewe.
Faida kwa mwenye ng’ombe: hajilishi wala hajitibu, na anapata ndama.
Andika mkataba. Hata kama ni jirani yako au ndugu yako. Andika kwenye
karatasi: jina la ng’ombe, alama zake, tarehe, nani anachukua ndama gani, nani analipa matibabu makubwa,
na nini kitatokea ng’ombe akifa. Saini nyote wawili na mashahidi wawili. Fomu ipo Sura ya 24.
2.3 Njia ya tatu: kikundi cha wafugaji cha kuchangia
Wafugaji kumi wanachanga shilingi elfu hamsini kila mwezi. Baada ya miezi miwili, wamekusanya
milioni moja. Wananunua ng’ombe na kumpa mwanachama mmoja, wakichagua kwa kura. Mwezi unaofuata
wanaendelea kuchanga, na kumpa mwingine.
Ndani ya miezi ishirini, wanachama wote kumi wana ng’ombe. Mwanachama wa kwanza analipa mchango wake
kwa miezi ishirini yote, hivyo hakuna anayepunjwa.
Mwezi
Kilichokusanywa
Kilichofanyika
1
500,000
Kinabaki benki
2
1,000,000
Ng’ombe wa kwanza ananunuliwa
4
1,000,000
Ng’ombe wa pili
6
1,000,000
Ng’ombe wa tatu
20
1,000,000
Ng’ombe wa kumi. Kikundi kinaanza mzunguko mpya.
Kikundi kinaweza kuongeza kasi kwa kutumia maziwa ya wanaokamua tayari kama mchango.
2.4 Njia ya nne: mradi wa serikali au shirika
Mashirika na halmashauri hutoa ng’ombe kwa mfumo wa “pass on the gift”: unapewa mtamba, na
unatakiwa kumpa mtu mwingine ndama wako wa kwanza wa kike.
Jinsi ya kujiandaa ili uchaguliwe
Jiunge na kikundi cha wafugaji cha kata yako. Miradi mingi haitoi kwa mtu binafsi.
Jenga banda kabla hujaomba. Waratibu huchagua waliojiandaa.
Panda malisho robo ekari. Hii ndiyo ushahidi mkubwa kuwa unaweza kulisha.
Hudhuria mafunzo yote ya afisa ugani wa kata.
Andika barua ya maombi kwa afisa mifugo wa kata na uifuatilie.
2.5 Njia ya tano: kuanza na ndama wa kiume wa bei ndogo
Ndama wa kiume wa maziwa hauzwi kwa bei ndogo sana kwa sababu wafugaji wa maziwa hawamtaki.
Unaweza kumnunua kwa shilingi laki moja hadi laki mbili, kumnenepesha kwa miezi kumi na nane, na
kumuuza kwa shilingi laki nane hadi milioni moja na nusu.
Hesabu ya kunenepesha: nunua ndama wa kiume kwa laki 1.5.
Chakula na dawa kwa miezi 18 ni takribani laki 6. Jumla ya gharama laki 7.5. Ukimuuza kwa milioni 1.2,
faida ni laki 4.5. Fanya hivyo mara mbili, na utakuwa na pesa ya kununua mtamba.
2.6 Njia ya sita: kuwa mchungaji kwa malipo ya ndama
Mfugaji mwenye kundi kubwa anahitaji mtu wa kumtunzia. Badala ya mshahara wa pesa, omba malipo ya
ndama mmoja kwa mwaka. Ndani ya miaka mitatu utakuwa na ng’ombe watatu, huku ukiwa umejifunza kazi
kutoka kwa mtu mwenye uzoefu.
2.7 Uamuzi: unaanza vipi?
Hali yako
Njia inayokufaa
Una laki 3 hadi 5, una muda mwingi
Nunua ndama jike wa kienyeji au chotara, mlee
Una milioni 1.5 na zaidi
Nunua mtamba mwenye mimba ya miezi sita
Huna pesa lakini una ardhi na muda
Kuazima kwa mfumo wa kugawana ndama
Huna pesa wala ardhi kubwa
Jiunge na kikundi cha kuchangia
Una pesa kidogo, unataka kukua haraka
Nunua ndama wa kiume, mnenepeshe, uza, nunua mtamba
Wewe ni kijana usiye na kitu
Kuwa mchungaji kwa malipo ya ndama
Ushauri wangu kwa mwenye kipato kidogo: anza na ndama jike
chotara wa miezi sita. Bei yake ni laki tano hadi saba. Utamlea kwa miezi kumi na nane kabla
hajapandwa, na muda huo utakuwa unajifunza bila hatari ya kupoteza ng’ombe wa milioni mbili kwa kosa
la mwanzo. Makosa ya mwanzo ni lazima yatokee. Ni afadhali yatokee kwa mnyama wa laki tano.
Ng’ombe mbaya aliyenunuliwa kwa bei nzuri ni hasara. Ng’ombe mzuri aliyenunuliwa
kwa bei kubwa ni faida. Sura hii inakufundisha kutofautisha kwa macho yako mwenyewe.
3.1 Aina za ng’ombe Tanzania
Aina za ng’ombe na sifa zake
Aina
Maziwa kwa siku
Faida
Hasara
Tanzania Shorthorn Zebu (TSZ) Kienyeji halisi
Lita 1 – 3
Havumilii tu, bali hustawi kwenye joto na ukame. Ana kinga kubwa dhidi ya kupe na ndorobo. Hahitaji dawa nyingi.
Maziwa machache sana. Hukua polepole. Hutoa ndama kila miaka miwili.
Ankole
Lita 2 – 4
Mwenye nguvu, anafaa kwa maeneo ya magharibi. Nyama nzuri.
Pembe kubwa zinahitaji nafasi. Maziwa kidogo.
Boran
Lita 3 – 6
Bora kwa nyama. Anavumilia ukame. Anakua haraka.
Si wa maziwa. Anahitaji malisho mengi.
Chotara wa Friesian Zebu × Friesian
Lita 8 – 18
Maziwa mengi kwa gharama ya kati. Ndiyo aina inayofaa mfugaji mdogo wa Tanzania.
Anahitaji chakula bora na dawa za kupe kila wiki.
Chotara wa Jersey
Lita 6 – 14
Mdogo, hula kidogo, maziwa yenye mafuta mengi. Anafaa kwenye ardhi ndogo.
Maziwa kidogo kuliko Friesian. Wanunuzi wengine hulipa kwa lita si kwa mafuta.
Friesian halisi
Lita 15 – 30
Maziwa mengi kuliko wote.
Hastahimili joto. Anahitaji chakula cha gharama. Akikosa utunzaji hufa. Si wa mwanzo.
Ayrshire chotara
Lita 8 – 15
Anavumilia kuliko Friesian, maziwa mazuri.
Hapatikani kwa urahisi maeneo mengi.
Sahiwal na chotara wake
Lita 5 – 10
Anavumilia joto vizuri, maziwa ya kati, mama mzuri wa ndama.
Hapatikani kila mahali.
Chaguo bora kwa mfugaji wa kipato cha chini: chotara wa asilimia 50
hadi 75 ya Friesian au Jersey. Ana maziwa ya kutosha kukupa faida, lakini bado ana kinga ya kienyeji
inayomfanya asife kwa urahisi. Friesian halisi ni kwa mfugaji mwenye uzoefu na pesa ya dawa.
3.2 Umri gani ununue
Umri
Bei
Utasubiri muda gani kupata maziwa
Hatari
Ndama miezi 3 – 6
Ndogo
Miezi 24 – 30
Ndogo, unamjua tangu udogo
Mtamba miezi 12 – 18
Ya kati
Miezi 15 – 21
Ya kati
Mtamba mwenye mimba
Kubwa
Miezi 3 – 6
Ya kati, thibitisha mimba
Ng’ombe anayekamuliwa
Kubwa sana
Mara moja
Kubwa zaidi
Ng’ombe wa mizao mitatu na zaidi
Ya kati
Mara moja
Anaweza kuwa amemaliza maisha yake ya uzalishaji
3.3 Vipimo kumi na mbili vya kukagua kabla ya kununua
Macho. Yawe makavu, yenye kung’aa, bila machozi wala ute. Macho yenye ute ni dalili ya
homa au upungufu wa madini.
Pua. Iwe na unyevu na baridi. Pua kavu na moto ni homa.
Ngozi. Ikamate kwa vidole na uachie. Irudi mara moja. Ikichelewa kurudi, ng’ombe
ana upungufu wa maji au anaumwa.
Manyoya. Yawe laini na yenye kung’aa. Manyoya makavu yaliyosimama ni minyoo au
upungufu wa madini.
Kwato. Zisiwe ndefu, zilizopasuka au zenye harufu. Ng’ombe anayechechemea ni
gharama isiyoisha.
Kiwele. Kikamate. Kiwe laini, bila mabonge wala joto. Chuchu zote nne zifanye kazi.
Kiwele kigumu upande mmoja ni ugonjwa wa kiwele wa muda mrefu.
Mishipa ya maziwa. Angalia chini ya tumbo. Mishipa mikubwa iliyojipinda ni dalili
nzuri ya uwezo wa kutoa maziwa.
Meno. Yanakuambia umri. Tazama jedwali hapa chini.
Mgongo. Uwe wa moja kwa moja. Mgongo ulioinama ni umri mkubwa au utapiamlo.
Mkia na sehemu za nyuma. Zisiwe na uchafu wa kuharisha. Kuharisha ni minyoo au
ugonjwa.
Kupumua. Pumzi 20 hadi 30 kwa dakika akiwa amepumzika. Zaidi ya hapo ni homa au
tatizo la mapafu.
Tabia. Msogelee. Ng’ombe mkali sana au mwoga sana atakupa shida kila siku ya
kukamua.
Kutambua umri kwa meno
Meno ya mbele ya kudumu
Umri wa takribani
Meno yote ya utotoni (madogo, meupe)
Chini ya miezi 20
Jozi 1 ya meno makubwa katikati
Miezi 20 – 24
Jozi 2
Miezi 30 – 36
Jozi 3
Miaka 3.5 – 4
Jozi 4 (meno yote nane makubwa)
Miaka 4.5 – 5
Meno yameanza kuchakaa na kutengana
Miaka 7 na zaidi
Ng’ombe mwenye meno yaliyotengana hawezi kula malisho magumu vizuri.
Bei yake inaweza kuwa nzuri, lakini atakupa mizao miwili au mitatu tu kisha atakuwa mzigo.
3.4 Kupima uzito kwa kamba
Hutahitaji mizani. Tumia utepe wa fundi cherehani au kamba na rula.
Hesabu
Uzito (kilo) = (mzunguko wa kifua × mzunguko wa kifua × urefu) ÷ 10,840
Mzunguko wa kifua: pima nyuma tu ya miguu ya mbele, kwa sentimita.
Urefu: kutoka mfupa wa bega mpaka mfupa wa nyonga, kwa sentimita.
Mfano: mzunguko 160 cm, urefu 140 cm. 160 × 160 × 140 = 3,584,000.
Gawanya kwa 10,840 = kilo 331.
Jedwali la haraka: mzunguko wa kifua dhidi ya uzito
Mzunguko (cm)
Uzito (kilo)
Mzunguko (cm)
Uzito (kilo)
90
75
150
280
100
100
160
330
110
130
170
385
120
165
180
445
130
200
190
510
140
240
200
580
Namba hizi ni za wastani kwa ng’ombe wa urefu wa kawaida. Kwa usahihi zaidi tumia hesabu kamili.
3.5 Alama ya hali ya mwili (Body Condition Score)
Hii ni njia ya kupima kama ng’ombe amekonda au amenenepa, kwa kutumia mkono tu. Shika mbavu na
mfupa wa nyonga.
Alama
Unachohisi
Maana
1
Mbavu zote zinaonekana wazi, mifupa yote mikali
Njaa kali. Hatari ya kifo.
2
Mbavu zinaonekana, mifupa mikali kwa mkono
Amekonda. Hatashika mimba.
3
Mbavu zinahisiwa kwa shinikizo kidogo, mifupa laini
Sahihi. Hapa ndipo unapotaka awe.
4
Mbavu ni ngumu kuzihisi, mafuta kuzunguka mkia
Amenenepa kidogo. Sawa kwa anayekaribia kuzaa.
5
Huwezi kuhisi mbavu kabisa, mafuta mengi
Amenenepa kupita kiasi. Atapata shida kuzaa.
Lengo: alama 3 wakati wa kukamuliwa, alama 3.5 wakati wa kupandwa,
na alama 3.5 hadi 4 siku ya kuzaa. Pima kila mwezi kwa mkono, si kwa macho. Manyoya hudanganya.
Hutahitaji banda la matofali na bati la milioni tatu. Unahitaji banda linalomkinga
ng’ombe na jua, mvua na tope, na linalokuwezesha kukusanya samadi. Vitu vingine ni mapambo.
4.1 Kwa nini banda ni muhimu hata kwa ng’ombe mmoja
Ng’ombe anayelala kwenye tope hupata ugonjwa wa kiwele. Ugonjwa mmoja wa kiwele
unagharimu zaidi ya banda lote.
Samadi hukusanywa. Ng’ombe wa nje hupoteza samadi yote. Wa bandani anakupa tani nane
kwa mwaka.
Ng’ombe asiyetembea hutumia nishati kidogo, hivyo hubadilisha chakula kuwa maziwa
badala ya kuwa nguvu ya kutembea.
Unamwona kila siku. Ugonjwa unaonekana mapema.
Anaepuka jua kali, ambalo hupunguza maziwa kwa asilimia kumi hadi ishirini.
4.2 Vipimo vya banda
Sehemu
Kipimo kwa ng’ombe mmoja mzima
Maelezo
Nafasi ya kulala
Mita 2.5 × mita 1.4
Ndiyo eneo lililoinuka na kavu
Nafasi ya kusimama na kutembea
Mita 4 za mraba
Ikiwa ni banda la wazi
Urefu wa hori la chakula
Sentimita 70 kwa ng’ombe
Kila ng’ombe apate nafasi bila kugombana
Kina cha hori
Sentimita 30 – 40
Kifupi mno chakula hutapakaa
Urefu wa hori kutoka sakafuni
Sentimita 40 – 50
Ng’ombe asiinamie sana
Chombo cha maji
Lita 30 na zaidi
Kisichoweza kupinduliwa
Urefu wa paa mbele
Mita 2.5
Hewa ipite
Urefu wa paa nyuma
Mita 2
Mteremko wa maji ya mvua
Mteremko wa sakafu
Sentimita 3 kwa kila mita
Mkojo utoke wenyewe
Mfereji wa mkojo
Upana sentimita 30, kina sentimita 10
Uelekee kwenye shimo la samadi
Ndama chumba chake
Mita 1.5 × mita 1.2
Ndama alale peke yake wiki mbili za kwanza
4.3 Njia ya bei nafuu: banda la shilingi laki mbili
Vifaa na gharama
Kitu
Kiasi
Gharama
Njia ya bure au nafuu
Nguzo za miti
12
60,000
Kata mitiki au mikaratusi shambani kwako
Mabati ya paa
8
160,000
Nyasi nene au makuti, gharama sifuri
Misumari na waya
Kilo 3
18,000
Hakuna mbadala, lazima ununue
Sementi ya sakafu
Mifuko 4
80,000
Udongo wa mfinyanzi uliogandamizwa na majivu
Mchanga na kokoto
Toroli 6
30,000
Kutoka mtoni kwa kazi yako
Mbao za hori
6
45,000
Pipa la mafuta lililokatwa nusu
Jumla ya kununua
393,000
Jumla kwa njia ya bei nafuu
Chini ya 100,000
Sakafu bila sementi. Chimba sentimita 20, weka mawe madogo, kisha
udongo wa mfinyanzi uliochanganywa na majivu ya jikoni na maji kidogo. Gandamiza kwa gogo nzito kwa
siku tatu mfululizo. Ikikauka inakuwa ngumu kama sementi. Rekebisha kila baada ya miezi sita.
Muhimu ni mteremko, si sementi.
4.4 Mambo matano yanayoharibu banda
Sakafu bapa isiyo na mteremko. Mkojo hukaa, ng’ombe hulala kwenye unyevu, kwato huoza.
Paa fupi lisilo na hewa. Amonia ya mkojo hujaa, ng’ombe hupata magonjwa ya mapafu.
Hori la chini sana. Chakula hutapakaa chini na kuchafuliwa na kinyesi.
Kutokuwa na shimo la samadi. Samadi hujaa bandani na kuvutia inzi na kupe.
Kutokuwa na kivuli cha nje. Ng’ombe anahitaji kutoka nje kwa saa mbili kupata jua la
asubuhi kwa vitamini D, lakini si jua la saa sita.
4.5 Shimo la samadi
Chimba shimo la mita 2 kwa mita 2 kwa kina cha mita 1, umbali wa mita 15 kutoka bandani na mita 30
kutoka chanzo cha maji. Weka mteremko wa mfereji uelekee humo.
Samadi hukaa humo miezi miwili au mitatu ikigeuzwa kila wiki mbili. Baada ya hapo inakuwa mboji
nzuri isiyounguza mimea. Samadi mbichi huunguza mizizi na huleta magugu.
Thamani ya samadi: ng’ombe mmoja hutoa tani 8 hadi 10 za samadi
mbichi kwa mwaka, sawa na tani 4 za mboji. Kwa bei ya shilingi elfu arobaini kwa tani, ni shilingi
laki moja na sitini elfu. Au ni mbolea ya ekari moja ya mahindi, ambayo ungetumia laki mbili kununua.
Hii ndiyo sura muhimu kuliko zote za kitabu hiki kwa mtu wa kipato kidogo.
Mfugaji anayenunua chakula chote hana faida. Mfugaji anayepanda asilimia themanini ya chakula chake
ndiye anayebaki na pesa.
5.1 Hesabu inayobadilisha kila kitu
Ng’ombe mmoja anayekamuliwa anahitaji kilo 55 hadi 65 za napier mbichi kwa siku. Kwa mwaka ni
tani 20 hadi 24.
Njia
Gharama kwa mwaka
Kununua napier sokoni (TSh 15,000 kwa toroli ya kilo 100)
3,300,000
Kupanda mwenyewe robo ekari ya napier
120,000 (mbegu, jembe na kazi yako)
Tofauti ni shilingi milioni tatu kwa mwaka, kwa ng’ombe mmoja. Hii ndiyo sababu mfugaji asiye na
shamba la malisho hawezi kupata faida.
5.2 Ni ardhi kiasi gani unahitaji
Idadi ya ng’ombe
Napier
Mikunde
Jumla
1 anayekamuliwa
Robo ekari
Mita za mraba 200
Robo ekari na kidogo
2 wanaokamuliwa
Nusu ekari
Mita za mraba 400
Nusu ekari na kidogo
4 wanaokamuliwa
Ekari 1
Robo ekari
Ekari 1.25
Kundi la 10
Ekari 2.5
Nusu ekari
Ekari 3
Huna ardhi? Panda napier kwenye kingo za mashamba, kando ya
barabara ya nyumbani kwako, na kwenye maeneo yasiyofaa mazao. Napier inakua hata kwenye udongo mbaya.
Pia unaweza kukodi robo ekari kwa shilingi elfu hamsini kwa msimu, ambayo bado ni nafuu sana kuliko
kununua malisho.
5.3 Napier: jinsi ya kupanda na kutunza
Kupata mbegu bila kununua
Mbegu za napier ni vipande vya shina vyenye macho matatu. Nenda kwa mfugaji yeyote mwenye napier,
omba mabua matano. Wengi watakupa bure. Bua moja hutoa vipande vitano hadi saba.
Hatua za kupanda
Lima na uondoe magugu. Napier haipendi magugu miezi mitatu ya kwanza.
Chimba mashimo. Nafasi ya sentimita 60 kwa 60, au sentimita 90 kwa 60 kwenye udongo mbaya.
Weka samadi. Konzi mbili kwenye kila shimo, changanya na udongo.
Panda kipande cha shina. Kwa mlalo au mshazari, macho mawili yafunikwe na moja libaki juu.
Palilia baada ya wiki tatu na wiki sita.
Vuna mara ya kwanza baada ya miezi mitatu. Kata sentimita 5 kutoka ardhini.
Weka samadi baada ya kila mavuno. Toroli moja kwa kila mita 50 za mraba.
Kosa kubwa la napier: kuiacha ikue mpaka futi sita. Napier ndefu ina
protini ya asilimia nne tu, na ng’ombe hula sehemu ndogo tu ya bua kwa sababu lililobaki ni gumu.
Vuna ikiwa na futi tatu au nne, kila wiki sita hadi nane. Utapata mavuno mengi zaidi kwa mwaka na
protini mara mbili zaidi.
5.4 Mikunde: protini ya bure
Mikunde ndiyo inayotenganisha mfugaji anayenunua mashudu kila mwezi na yule asiyenunua kabisa.
Mikunde ina protini asilimia 16 hadi 25, sawa na mashudu ya alizeti, lakini haina gharama.
Kilo 6 mbichi kwa siku hulingana na kilo 1 ya dairy meal
Lukina (Leucaena)
Loweka mbegu maji ya moto dakika 3 kabla ya kupanda
Matawi kila miezi 3
Isizidi theluthi ya malisho, ina mimosine
Glirisidia
Vipande vya shina, hukua kama mti wa uzio
Matawi kila miezi 3
Nyausha masaa 12, mabichi yana harufu kali
Mlonge (Moringa)
Mbegu au vipande vya shina, hukua haraka sana
Matawi kila wiki 8
Kilo 3 – 5 mbichi kwa siku. Huongeza maziwa.
Mucuna (upupu)
Mbegu, hupanda msimu wa mvua, hutambaa
Kabla ya kutoa mbegu
Kausha kwanza. Mbegu mbichi ni sumu.
Clitoria
Mbegu, hutambaa, huvumilia ukame
Kila wiki 8 – 10
Changanya na napier
Njia ya bei nafuu ya kuanza mikunde: panda kalliandra au glirisidia
kama uzio wa shamba lako. Hazichukui ardhi ya mazao, zinazuia mifugo ya wengine
kuingia, zinazuia upepo, na zinakupa protini ya bure kila baada ya miezi mitatu. Miche mia moja
inatosha uzio wa mita mia moja, na hupatikana kwa shilingi elfu ishirini au bure kutoka kwa afisa
misitu wa kata.
Msimu wa mvua nyasi zinaoza shambani. Msimu wa kiangazi ng’ombe wanakonda na
maziwa yanashuka nusu. Tatizo si ukosefu wa malisho, ni ukosefu wa kuhifadhi.
6.1 Hesabu ya kiangazi
Kiangazi cha Tanzania ni miezi minne hadi mitano, yaani siku 120 hadi 150. Ng’ombe mmoja mzima
anahitaji:
Aina ya hifadhi
Kwa siku
Kwa siku 120
Silaji
kilo 20
Tani 2.4
Hei
kilo 8
Kilo 960
Mabua yaliyotibiwa kwa urea
kilo 10
Kilo 1,200
Panga kwa hesabu hii, si kwa kubahatisha. Mfugaji anayeanza kufikiri kuhusu kiangazi mwezi wa
Agosti amechelewa kwa miezi mitatu.
6.2 Hei: rahisi kuliko zote
Vuna nyasi kabla hazijatoa maua. Baada ya maua protini hushuka kwa nusu.
Anika juani siku 2 hadi 4. Geuza mara mbili kwa siku ili sehemu ya chini isioze.
Pima ukavu. Pinda shina; likikatika kwa mkwaruzo, ni kavu. Likipinda tu, bado lina maji.
Funga mafungu. Tumia sanduku la mbao la sentimita 90 kwa 45 kwa 45. Jaza, gandamiza,
funga kwa kamba mbili. Fungu moja litakuwa kilo 15 hadi 20.
Hifadhi chini ya paa, juu ya mbao. Isiguse ukuta wala ardhi.
Hei yenye unyevu ni hatari. Haiozi tu, bali huweza kupata joto na
kuwaka moto yenyewe ndani ya rundo. Pia huota ukungu unaotoa aflatoksini inayoingia kwenye maziwa.
Hakikisha ni kavu kabisa kabla ya kufunga.
6.3 Silaji: chakula cha kijani wakati wa kiangazi
Silaji ni nyasi zilizohifadhiwa bila hewa, zikachacha kama togwa. Zina protini na maji, hivyo ni
bora kuliko hei kwa ng’ombe wa maziwa.
Njia ya bei nafuu: silaji ya mifuko
Hutahitaji shimo la sementi. Tumia mifuko ya plastiki nene ya kilo 100, ambayo huuzwa shilingi elfu
mbili hadi tatu kila mmoja na hutumika mara tatu au nne.
Vuna napier ikiwa na futi 3 au 4.
Nyausha juani masaa 4 hadi 6. Ukikamua mkononi na maji yakatoka, bado ni mabichi mno.
Katakata vipande vya sentimita 2 hadi 3.
Changanya molasi: kilo 3 hadi 4 kwenye lita 10 za maji, kwa kila kilo 100 za napier.
Jaza mfuko safu kwa safu, kanyaga kwa nguvu kila safu ya sentimita 20.
Funga mdomo wa mfuko kwa kamba, ondoa hewa yote kwa kubana.
Weka mifuko mahali penye kivuli, juu ya mbao, mbali na panya.
Fungua baada ya siku 21.
Silaji nzuri
Silaji mbaya
Rangi ya kijani-njano au kahawia nyepesi
Rangi nyeusi au yenye ukungu mweupe
Harufu ya siki tamu, kama togwa
Harufu ya kuoza, ya samadi au ya siagi mbovu
Ikikamuliwa mkononi hairudishi maji mengi
Yenye majimaji au ute
Ng’ombe anaila kwa hamu
Ng’ombe ananusa na kuiacha
Molasi haipatikani? Tumia mabaki ya juisi ya miwa, au unga wa mahindi
kilo 3 kwa kila kilo 100 za napier. Unga huleta sukari inayohitajika kwa bakteria wa kuchachusha.
6.4 Kutibu mabua ya mahindi kwa urea
Mabua ya mahindi yana protini asilimia tatu. Ng’ombe hawezi kuishi navyo. Ukiyatibu kwa urea,
protini hupanda hadi asilimia nane au tisa, na yanakuwa laini hivyo ng’ombe hula mengi zaidi.
Kipimo
Kwa kila kilo 100 za mabua makavu: urea kilo 4, maji lita 100. Ukitaka kuongeza
ubora, ongeza molasi kilo 5 kwenye maji.
Urea kilo 4 inagharimu takribani shilingi elfu nane. Inakupa kilo 100 za chakula chenye protini
sawa na nyasi nzuri. Hii ndiyo teknolojia ya bei nafuu kuliko zote kwenye kitabu hiki.
Katakata mabua vipande vya sentimita 3 hadi 5.
Yeyusha urea kilo 4 kwenye lita 100 za maji, koroga mpaka iyeyuke yote.
Andaa shimo au turubai. Shimo la mita 1 kwa 1 kwa 1 lililowekwa plastiki.
Tandaza safu ya sentimita 20 hadi 30, nyunyizia maji ya urea mpaka yalowe.
Kanyaga vizuri mpaka hewa itoke.
Rudia safu kwa safu mpaka viishe.
Funika kwa plastiki nene, bana pembeni kwa udongo au mawe.
Subiri siku 21. Msimu wa baridi, siku 28.
Fungua, toa kiasi cha siku mbili, anika kivulini masaa mawili ili amonia itoke, kisha lisha.
Kanuni tatu za usalama wa urea. Kwanza: kamwe usimpe ndama chini ya
miezi sita, wala mbuzi na kondoo wadogo. Pili: usiweke urea kwenye maji ya kunywa, huua ndani ya saa
moja. Tatu: anza kwa kilo mbili kwa siku, ongeza taratibu kwa wiki mbili. Dalili za sumu ni kutetemeka,
povu mdomoni na kukojoa mara kwa mara. Mpe maji baridi mengi na maziwa mabichi lita mbili, kisha mwite
daktari wa mifugo mara moja.
6.5 Kama huna urea: njia ya chumvi na molasi
Nyunyizia mabua maji yenye chumvi gramu 500 na molasi kilo 5 kwenye lita 50 za maji, kwa kila kilo
100 za mabua. Hii haiongezi protini, lakini huongeza hamu ya kula. Ng’ombe atakula mabua mengi zaidi
badala ya kuyaacha, na utakuwa umepunguza upotevu kwa nusu.
6.6 Kalenda ya kuhifadhi
Mwezi
Kazi
Aprili – Mei
Nyasi ni nyingi na bora. Tengeneza hei na silaji sasa.
Juni – Julai
Vuna mabua ya mahindi baada ya mavuno, yatibu kwa urea.
Malisho ndiyo msingi. Nyongeza ni nyongeza tu. Lakini bila nyongeza, ng’ombe
wa maziwa hatatoa zaidi ya lita nane. Sura hii ina formula 16 zilizohesabiwa, kila moja ikitoa
kilo mia moja kamili.
7.1 Kanuni tano za nyongeza
Isizidi nusu ya chakula chote. Ukizidisha, rumeni hupata asidi na mafuta ya maziwa
hushuka chini ya asilimia tatu.
Gawanya mara mbili au tatu. Kilo sita kwa mara moja huua bakteria wa rumeni.
Malisho kwanza. Mpe nyasi kabla ya nyongeza, au changanya. Nyongeza kwenye tumbo
tupu ni hatari.
Badilisha taratibu. Siku saba hadi kumi na nne, si ghafla.
Kilo moja kwa kila lita mbili za maziwa zilizo juu ya lita tano, pamoja na kilo
mbili za kumtunza mwili.
Nyongeza kulingana na maziwa
Maziwa kwa siku
Nyongeza
Napier mbichi
Mikunde
Madini
Lita 5
kilo 2.0
kilo 50
kilo 8
gramu 60
Lita 8
kilo 3.0
kilo 55
kilo 10
gramu 70
Lita 10
kilo 3.5
kilo 58
kilo 10
gramu 80
Lita 15
kilo 5.0
kilo 60
kilo 12
gramu 90
Lita 20
kilo 6.5
kilo 62
kilo 14
gramu 100
Lita 25
kilo 8.0
kilo 65
kilo 15
gramu 110
Lita 30
kilo 9.5
kilo 68
kilo 16
gramu 120
7.2 Matoleo mawili ya kila formula
TOLEO LA 1Formula kamili. Ina premix ya ng’ombe,
DCP na wakati mwingine urea. Inatoa matokeo bora kabisa. Ni kwa mfugaji anayeweza kufika duka la
pembejeo la mjini.
TOLEO LA 2Formula ya kijijini. Haina premix,
haina DCP, haina urea. Inatumia unga wa mifupa wa mnadani, maganda ya mayai na majani ya mikunde
yaliyokaushwa. Matokeo ni chini kwa asilimia kumi hadi kumi na tano, lakini gharama ni chini kwa
asilimia ishirini, na vitu vyote vinapatikana kijijini.
Jinsi ya kutumia jedwali: safu ya kilo 10 ni kwa mfugaji mwenye
ng’ombe mmoja anayechanganya kila wiki. Kilo 50 ni gunia moja. Kilo 100 ni magunia mawili, ndiyo
kipimo bora kwa sababu makosa ya kupima yanapungua. Safu ya njano ya Kama huna, tumia ndiyo
muhimu kuliko zote kwako.
Madini ni chini ya asilimia mbili ya chakula, lakini upungufu wake ndiyo sababu kubwa ya ng’ombe kushindwa kushika mimba Tanzania. Mchanganyiko huu unagharimu chini ya nusu ya bei ya madini ya dukani.
Madini ya kulamba ya nyumbani
Malighafi
Kilo 10
Kilo 50
Kilo 100
Kama huna, tumia
Unga wa mifupa uliochomwa
3.5 kg
17.5 kg
35 kg
DCP kilo 30 na chokaa kilo 5 badala yake.
Chokaa ya kulisha (limestone)
3 kg
15 kg
30 kg
Maganda ya mayai yaliyosagwa laini kilo kwa kilo.
Chumvi ya mezani
3 kg
15 kg
30 kg
Chumvi ya jiwe (rock salt) iliyosagwa.
Premix ya madini madogo (shaba, kobalti, zinki, seleniamu, ayodini)
500 g
2.5 kg
5 kg
Ongeza majani makavu ya mlonge kilo 5 na uweke jua la asubuhi.
JUMLA
10.00 kg
50.00 kg
100.00 kg
Jinsi ya kutoa
Njia ya kwanza: weka kwenye chombo kisichoingiza mvua ndani ya banda, ng’ombe walambe wapendavyo.
Njia ya pili: changanya gramu 50 hadi 100 kwenye nyongeza ya kila siku. Ng’ombe anayekamuliwa
anahitaji gramu 100 hadi 120, mtamba gramu 50, ndama gramu 20 hadi 40.
Ishara kuwa ng’ombe anakosa madini: kulamba udongo, kutafuna mifupa au mawe,
kulamba mkojo na jasho la wenzake, kutoshika mimba licha ya kupandwa mara nyingi, na kwato kuoza.
Njia ya bei nafuu kabisa: maganda ya mayai kutoka hotelini,
yaliyooshwa, kuchemshwa dakika kumi na kusagwa, pamoja na chumvi ya kawaida. Hii ni asilimia sitini ya
mchanganyiko na inagharimu bei ya chumvi peke yake. Ongeza unga wa mifupa kutoka machinjio ukiweza.
Huna pesa ya kununua kila kitu. Unayo pumba na mashudu ya pamba peke yake. Usisimamishe kulisha. Tumia mchanganyiko huu kwa ng’ombe mzima wa zaidi ya mwaka mmoja.
Mchanganyiko wa dharura
Malighafi
Kilo 10
Kilo 50
Kilo 100
Kama huna, tumia
Pumba za mahindi
6 kg
30 kg
60 kg
Pumba za mpunga kilo kwa kilo.
Mashudu ya pamba
2.5 kg
12.5 kg
25 kg
Mashudu ya alizeti kilo 30 na punguza pumba kilo 5.
Molasi (miwa)
1.4 kg
7 kg
14 kg
Ongeza mahindi kilo 14.
Chumvi ya mezani
100 g
500 g
1 kg
Hakuna mbadala.
JUMLA
10.00 kg
50.00 kg
100.00 kg
Protini iliyopatikana: takribani 16.6%
Mapungufu, sema kweli
Hauna madini ya kutosha. Ng’ombe atakosa kalsiamu na fosforasi ndani ya miezi miwili.
Hauna vitamini. Ngozi itakauka na uzazi utapungua.
Ni wa muda tu, si wa kudumu.
Nini uongeze mara tu unapopata
Kwanza: chumvi gramu 500 na maganda ya mayai kilo 2. Punguza pumba kilo 2.5. Karibu ni bure.
Pili: unga wa mifupa kilo 2 kutoka machinjio. Punguza pumba kilo 2.
Tatu: majani makavu ya kalliandra au mlonge kilo 3. Punguza pumba kilo 3. Ni bure.
Nne: molasi kilo 5 kwa ladha na nishati.
Ukifanya hatua zote nne, umefika kwenye formula ya kijijini ya ng’ombe anayekamuliwa.
Hatua za kuchanganya
Andaa sakafu safi ya sementi au turubai. Si kwenye udongo, si penye upepo mkali.
Pima kila malighafi peke yake kwanza, weka kwenye rundo lake.
Urea kwanza kwenye ndoo kama unaitumia. Isage laini, changanya na pumba kilo tano.
Vitu vidogo kwenye ndoo ya pili: premix, chumvi, chokaa na DCP pamoja na pumba kilo mbili.
Mwaga ndoo zote juu ya rundo, sambaza juu ya eneo lote.
Geuza rundo mara tatu kwa koleo, kutoka pembeni kwenda katikati.
Molasi mwisho kabisa, ipashe moto iwe nyepesi, inyunyize ukigeuza.
Fungasha kwenye magunia yenye mfuko wa plastiki ndani. Andika tarehe.
Urea lazima isambae sawasawa. Kilo moja ndani ya kilo mia ni kidogo
sana. Ikibaki sehemu moja, ng’ombe atakayekula pale atapata sumu na anaweza kufa ndani ya saa moja.
Kama huna uhakika wa kuchanganya vizuri, usitumie urea kabisa. Ongeza mashudu ya pamba kilo sita badala
ya kilo moja ya urea.
Ndama kuzaliwa dhaifu asiyeweza kusimama, kondo kushindwa kutoka
Premix ya madini madogo
Ayodini
Tezi ya shingo na uzazi
Kuvimba shingo, ndama kuzaliwa wafu au bila manyoya
Chumvi yenye ayodini, premix
Hesabu inayoshangaza: madini ya ng’ombe mmoja kwa mwaka ni kilo 30,
gharama shilingi elfu arobaini na tano. Ng’ombe asiyepata madini hushindwa kushika mimba na kupoteza
miezi minne. Miezi minne bila maziwa ni shilingi milioni moja. Madini ni uwekezaji wenye faida kubwa
kuliko wote kwenye ufugaji.
8.2 Maji
Ng’ombe
Maji kwa siku
Siku ya joto kali
Ndama miezi 0 – 3
lita 5 – 10
lita 12
Ndama miezi 3 – 12
lita 15 – 25
lita 30
Mtamba
lita 30 – 45
lita 55
Anayekamuliwa lita 10
lita 60 – 70
lita 90
Anayekamuliwa lita 20
lita 90 – 110
lita 140
Mkavu au mwenye mimba
lita 40 – 60
lita 75
Dume au maksai
lita 45 – 70
lita 85
Ng’ombe anayekamuliwa lita ishirini akikosa maji kwa saa nne mchana
atashusha maziwa lita tano siku hiyo, na hatarudi kiwango chake kwa wiki nzima. Maji yawepo
saa ishirini na nne, si mara mbili kwa siku.
Njia ya bei nafuu ya kupata maji
Vuna maji ya mvua kutoka kwenye paa la banda. Paa la mita 20 za mraba hukusanya
lita 1,600 kwa mvua ya milimita 100. Tanki la plastiki la lita 1,000 ni shilingi laki mbili na nusu,
na hujilipa msimu wa kwanza.
Chimba shimo la kuhifadhi maji lililowekwa plastiki nene, likikingwa na uchafu.
Weka chombo kikubwa cha lita 100 bandani, ukijaze mara moja kwa siku badala ya
kumpeleka ng’ombe mtoni mara mbili.
Ndama ndiye ng’ombe wako wa kesho. Ndama aliyelelewa vibaya hatawahi kuwa
ng’ombe mzuri, hata ukimlisha vizuri baadaye. Miezi mitatu ya kwanza inaamua maisha yake yote.
9.1 Saa sita za kwanza: dangi
Hii ndiyo sehemu muhimu kuliko zote za kitabu hiki. Ndama anazaliwa
bila kinga yoyote mwilini. Kinga anaipata kwenye dangi (maziwa ya kwanza ya mama) na tumbo lake linaweza
kufyonza kinga hiyo kwa saa sita tu za kwanza. Baada ya saa 24, mlango unafunga kabisa.
Mpe dangi lita mbili ndani ya saa moja baada ya kuzaliwa.
Lita mbili nyingine kabla ya saa sita.
Endelea na dangi kwa siku tatu, mara mbili kwa siku.
Asiponyonya mwenyewe, kamua na umnyweshe kwa chupa au ndoo yenye chuchu.
Ndama asiyepata dangi ana nafasi ya asilimia hamsini ya kufa kabla ya miezi mitatu. Hii si kutisha,
ni takwimu.
9.2 Kazi za siku ya kwanza
Futa ute wa pua na mdomo ili apumue. Kama hapumui, msugue mbavu kwa nyasi kavu.
Acha mama amlambe. Hii humkausha, humpa mzunguko wa damu, na huimarisha uhusiano.
Tibu kitovu. Chovya kwenye tincture ya iodini au dawa ya kuua vijidudu. Rudia siku
ya pili. Kitovu kisichotibiwa ndicho lango la magonjwa yanayoua ndama wengi.
Hakikisha amenyonya ndani ya saa moja.
Andika kwenye daftari: tarehe, jinsia, jina la mama, uzito au vipimo.
9.3 Ratiba ya kulisha ndama
Umri
Maziwa kwa siku
Calf starter
Malisho
Maji
Siku 1 – 3
Dangi lita 4, mara 2
—
—
Kidogo
Siku 4 – 14
Lita 4, mara 2
Anza kuweka kidogo
Nyasi kavu laini
Ndiyo, safi
Wiki 3 – 4
Lita 4 – 5
Gramu 100 – 300
Nyasi kavu
Ndiyo
Wiki 5 – 8
Lita 4
Gramu 300 – 700
Nyasi na majani laini
Ndiyo
Wiki 9 – 10
Lita 3
Gramu 700 – 1,000
Napier laini
Ndiyo
Wiki 11 – 12
Lita 2
Kilo 1 – 1.5
Napier
Ndiyo
Wiki 13
Achisha
Kilo 1.5 – 2
Napier na mikunde
Ndiyo
Achisha kwa chakula, si kwa umri. Ndama yuko tayari kuachishwa
anapokula kilo moja na nusu ya calf starter kwa siku tatu mfululizo. Wengine hufika hapo
wiki ya kumi, wengine wiki ya kumi na nne. Ukiachisha kwa kalenda badala ya kwa chakula, ndama atadumaa.
9.4 Njia ya bei nafuu ya kulisha ndama
Maziwa ya lita nne kwa siku kwa siku 90 ni lita 360, sawa na shilingi laki tatu na sitini elfu za
mauzo uliyoyapoteza. Hii ndiyo gharama halisi ya kulea ndama, na wafugaji wengi hawaioni.
Njia tatu za kupunguza gharama bila kudhuru ndama
1. Maziwa yaliyochachushwa. Kamua maziwa asubuhi, yaache mahali penye kivuli
yachache mpaka jioni, kisha mpe. Ndama huyameng’enya vizuri zaidi na huharisha kidogo. Unaweza kuandaa
siku tatu mara moja.
2. Anzisha calf starter mapema. Kila kilo ya starter anayokula ni lita mbili za
maziwa unazookoa. Weka starter mbele yake tangu siku ya saba.
3. Maziwa ya kiwele kilichoumwa. Maziwa yasiyofaa kuuzwa kwa sababu ya matibabu
yanaweza kupewa ndama baada ya kuchemshwa, isipokuwa yale ya ugonjwa wa kiwele mkali.
9.5 Kuharisha kwa ndama: sababu na tiba
Aina ya kuharisha
Dalili
Sababu
Unachofanya
Cheupe au njano, ndama bado ana nguvu
Umri chini ya wiki 2
Maziwa mengi kupita kiasi, au maziwa baridi
Punguza maziwa kwa nusu siku moja, mpe maji ya chumvi na sukari
Kijani au kahawia, harufu mbaya
Umri wowote
Bakteria (E. coli au salmonella)
Mwite daktari. Ndama anaweza kufa ndani ya siku mbili.
Yenye damu
Umri zaidi ya wiki 3
Koksidia
Dawa ya koksidia kutoka duka la dawa za mifugo
Ya maji sana, ndama amelala
Umri wowote
Upungufu mkubwa wa maji mwilini
Dharura. Maji ya chumvi na sukari kila saa mbili, na daktari.
Dawa ya nyumbani ya maji ya chumvi na sukari
Lita moja ya maji safi ya kuchemsha yaliyopoa, ongeza chumvi kijiko cha chai kimoja na sukari
vijiko vinne vya chakula. Mpe ndama lita moja mara nne kwa siku, kando na maziwa. Hii huokoa maisha ya
ndama wengi wanaoharisha, na inagharimu chini ya shilingi mia tano.
9.6 Ratiba ya kazi za ndama
Wakati
Kazi
Siku 1
Dangi, kutibu kitovu, kuandika kwenye daftari
Siku 3
Kutibu kitovu tena
Wiki 1
Anza calf starter na nyasi kavu, weka maji
Wiki 3
Kata pembe (disbudding) kwa chuma cha moto au dawa
Wiki 4
Dawa ya minyoo ya kwanza
Wiki 6
Ondoa chuchu za ziada kama zipo
Wiki 8
Anza kupunguza maziwa
Wiki 12 – 14
Achisha, hamisha kwenye kundi la ndama wakubwa
Miezi 4
Dawa ya minyoo, chanjo za kwanza
Miezi 6
Pima uzito, andika. Anza formula ya ndama aliyeachishwa.
Kata pembe wiki ya tatu. Ni rahisi, hakuna damu nyingi, na ndama
hupona haraka. Ng’ombe asiye na pembe hana hatari ya kuumiza wenzake wala wewe, na anahitaji nafasi
ndogo bandani. Ukisubiri hadi miezi sita, itakuwa upasuaji wenye maumivu na damu nyingi.
Kuanzia miezi mitatu mpaka kuzaa, mtamba hakuletei kitu na anakula kila siku.
Hapa ndipo wafugaji wengi hupunguza chakula, na hapo ndipo wanapoharibu ng’ombe wa maisha.
10.1 Kwa nini miezi hii ni muhimu
Mtamba anayekua vizuri hupandwa akiwa na miezi kumi na tano na kuzaa akiwa na miaka miwili.
Mtamba aliyedumaa hupandwa akiwa na miezi ishirini na nne au zaidi, na kuzaa akiwa na miaka mitatu.
Gharama ya kudumaa: mwaka mmoja wa ziada wa kulisha bila kupata
kitu ni takribani shilingi laki nne. Pamoja na maziwa ya mwaka mmoja uliyokosa, ni shilingi milioni
tatu. Hii yote kwa sababu ya kupunguza chakula cha mtamba.
10.2 Uzito unaotakiwa kwa umri
Umri
Chotara wa Friesian
Chotara wa Jersey
Kienyeji
Kuzaliwa
kilo 28 – 32
kilo 22 – 26
kilo 18 – 22
Miezi 3
kilo 70 – 80
kilo 60 – 70
kilo 45 – 55
Miezi 6
kilo 130 – 150
kilo 110 – 130
kilo 80 – 100
Miezi 9
kilo 180 – 210
kilo 150 – 175
kilo 110 – 130
Miezi 12
kilo 230 – 260
kilo 190 – 220
kilo 140 – 165
Miezi 15 (kupandwa)
kilo 280 – 320
kilo 230 – 260
kilo 170 – 200
Miezi 24 (kuzaa)
kilo 380 – 430
kilo 320 – 360
kilo 230 – 270
Usimpandishe mtamba kwa umri, mpandishe kwa uzito. Kanuni ni
asilimia 60 hadi 65 ya uzito wa ng’ombe mzima. Mtamba wa kilo 200 wa chotara wa
Friesian bado ni mdogo hata kama ana miezi 18. Akipandwa mapema atapata shida ya kuzaa, atatoa maziwa
kidogo maisha yake yote, na anaweza kufa wakati wa kuzaa.
10.3 Kulisha mtamba kwa gharama ndogo
Mtamba hana haja ya nyongeza nyingi. Anahitaji malisho mengi ya kutosha na madini. Hii ni habari
njema kwa mfugaji wa kipato kidogo.
Umri
Malisho mabichi
Mikunde
Nyongeza
Madini
Miezi 3 – 6
kilo 10 – 15
kilo 2 – 3
kilo 1.5 – 2
gramu 30
Miezi 6 – 12
kilo 20 – 30
kilo 4 – 5
kilo 2 – 2.5
gramu 40
Miezi 12 – 18
kilo 35 – 45
kilo 6 – 8
kilo 2 – 3
gramu 50
Miezi 18 – kuzaa
kilo 45 – 55
kilo 6 – 8
kilo 2 – 4
gramu 80
Kama huna pesa ya nyongeza kabisa, mtamba anaweza kukua kwa malisho
peke yake, mradi upe mikunde ya kutosha na madini. Atachelewa kwa miezi mitatu au minne, lakini
hatadumaa. Kipaumbele chako kikiwa na pesa kidogo: madini kwanza, kisha mikunde, kisha nyongeza.
Ng’ombe asiyezaa hana maziwa. Kila siku ya ziada baada ya siku 85 tangu kuzaa
ni pesa inayopotea. Sura hii inakufundisha kuona joto, kupanda kwa wakati, na kusaidia kuzaa.
11.1 Kwa nini uzazi ni pesa
Ng’ombe hutoa maziwa kwa sababu amezaa. Akichelewa kushika mimba, msimu wa maziwa unarefuka lakini
maziwa yanashuka, na anakula bila kuzalisha.
Nafasi kati ya mizao
Ndama kwa miaka 5
Siku za maziwa kwa miaka 5
Maana yake
Miezi 12 (bora)
5
1,525
Uzalishaji kamili
Miezi 14
4
1,320
Umepoteza ndama mmoja
Miezi 18
3
1,000
Umepoteza ndama wawili na maziwa ya mwaka mmoja na nusu
Miezi 24
2
760
Ng’ombe anakula bure nusu ya maisha yake
Lengo: ndama mmoja kila miezi kumi na miwili au kumi na mitatu.
Ili kufikia hapo, ng’ombe lazima ashike mimba ndani ya siku 85 baada ya kuzaa.
Mimba huchukua siku 283, hivyo 85 + 283 = siku 368, yaani mwaka mmoja.
11.2 Kuona joto: ujuzi unaokuokoa laki tatu
Ng’ombe huingia joto kila siku 18 hadi 24, wastani siku 21. Joto hudumu saa 12 hadi 18 tu,
na nusu ya joto hilo hutokea usiku. Ndiyo sababu wafugaji wengi hukosa.
Dalili za joto kwa mpangilio wa uhakika
Dalili
Uhakika
Maelezo
Kusimama akipandwa na wengine
Hakika kabisa
Hii ndiyo dalili ya uhakika kuliko zote. Anasimama tuli mwingine akipanda.
Kupanda wengine
Kubwa
Ng’ombe aliye kwenye joto hupanda wenzake
Ute mweupe unaonata kutoka uke
Kubwa
Kama yai mbichi, unaonekana mkiani na mkia
Uke kuvimba na kuwa mwekundu
Kubwa
Angalia asubuhi na jioni
Kupiga kelele na kutotulia
Ya kati
Anaita, anatembea, anaacha kula
Maziwa kushuka ghafla siku moja
Ya kati
Angalia kwenye daftari lako la maziwa
Manyoya ya mkiani kuchafuka
Ya kati
Kutokana na wengine kumpanda
Kunusa sehemu za nyuma za wenzake
Ndogo
Dalili ya mwanzo au ya mwisho
Njia ya bei nafuu ya kuona joto: angalia mara tatu kwa siku kwa
dakika ishirini kila mara: saa kumi na mbili asubuhi kabla ya kulisha, saa saba mchana, na saa kumi na
mbili jioni. Andika kwenye kalenda ya ukutani kila unapoona dalili. Baada ya miezi miwili utaona
mpangilio wa siku 21 na utaweza kutabiri joto lijalo.
11.3 Wakati sahihi wa kupanda
Kanuni ya asubuhi na jioni
Ukiona dalili asubuhi — mpandishe jioni ya siku hiyo hiyo.
Ukiona dalili jioni — mpandishe asubuhi ya siku inayofuata.
Yai hutoka saa 10 hadi 14 baada ya joto kuisha. Mbegu inahitaji saa 6 kufika. Ukipanda mapema mno
au kuchelewa, mimba haishiki.
11.4 Kupanda kwa dume au kwa sindano
Dume halisi
Uhimilishaji (AI)
Gharama kwa mara
TSh 20,000 – 50,000
TSh 25,000 – 60,000
Ubora wa ndama
Kutegemea dume wa kijiji, mara nyingi si bora
Unaweza kuchagua mbegu ya dume bora wa dunia
Magonjwa
Husambaza magonjwa ya uzazi
Salama
Upatikanaji
Kila kijiji
Inahitaji ofisa wa uhimilishaji karibu
Uhakika wa kushika
Mkubwa kwa mara moja
Unategemea usahihi wa muda
Kuchagua jinsia
Hapana
Ndiyo, kwa mbegu maalum (bei kubwa zaidi)
Kwa mfugaji wa kipato cha chini: tumia uhimilishaji kama afisa yupo
ndani ya kilomita kumi na anafika ndani ya saa nne. Vinginevyo, tafuta dume bora wa kikundi cha
wafugaji — vikundi vingi vinanunua dume mmoja bora wa kuchangia. Dume wa kijiji asiyejulikana
atakupa ndama asiye bora kuliko mama yake, na utakuwa umerudi nyuma.
11.5 Kuthibitisha mimba
Siku 21 baada ya kupanda: asiporudia joto, kuna uwezekano ameshika. Si uhakika.
Siku 60: daktari anaweza kuthibitisha kwa mkono (rectal palpation). Hii ndiyo njia
ya uhakika na ya bei nafuu, shilingi elfu kumi hadi ishirini.
Miezi 5 na kuendelea: unaweza kuhisi ndama akisogea ukiweka mkono upande wa kulia
wa tumbo asubuhi kabla hajala.
11.6 Kalenda ya mimba
Siku tangu kupanda
Kinachotokea
Unachofanya
21
Angalia kama anarudia joto
Akirudia, mpandishe tena
60
Mimba inaweza kuthibitishwa
Mwite daktari athibitishe
150
Ndama anaanza kukua kwa kasi
Endelea na chakula cha kawaida
223 (miezi 7.5)
Wakati wa kukausha
Acha kukamua taratibu
240
Anza steaming up
Nyongeza kilo 2, ongeza nusu kilo kila wiki
269
Wiki mbili kabla ya kuzaa
Punguza chokaa, mhamishe kwenye chumba safi
283
Kuzaa
Angalia kila baada ya saa mbili
11.7 Kukausha: kuacha kukamua
Ng’ombe lazima apumzike miezi miwili kabla ya kuzaa. Kiwele kinahitaji kujijenga upya, na ndama
tumboni anakua kwa kasi.
Punguza nyongeza hadi kilo moja kwa siku.
Kamua mara moja kwa siku kwa siku tatu.
Kamua kila siku ya pili kwa siku nne.
Acha kabisa. Usikamue tena hata kiwele kikijaa.
Weka dawa ya kukausha kwenye chuchu (dry cow therapy) kama unaweza kuipata. Hii huzuia ugonjwa wa
kiwele wakati wa mapumziko.
Angalia kiwele kila siku kwa wiki moja. Kikivimba au kikiwa moto, mwite daktari.
11.8 Kuzaa
Dalili kuwa kuzaa kunakaribia
Muda kabla
Dalili
Wiki 2 – 3
Kiwele kuanza kujaa
Siku 2 – 3
Mishipa ya nyonga kulegea, mkia kuinuka
Saa 12 – 24
Ute mweupe unaonata kutoka uke
Saa 2 – 6
Kutotulia, kulala na kusimama mara kwa mara, kuacha kula
Saa 1
Mfuko wa maji kuonekana
Hatua za kuzaa kwa kawaida
Mfuko wa maji hupasuka.
Kwato mbili za mbele hutokea, zikiwa zimeelekea chini.
Pua na kichwa hufuata, vikiwa juu ya kwato.
Ndama hutoka wote ndani ya saa moja hadi mbili.
Kondo hutoka ndani ya saa 6 hadi 12.
Wakati wa kumwita daktari mara moja. Kwato zinaelekea juu badala
ya chini (ndama yuko mgongoni). Mkia unatokea kwanza. Kichwa kimoja bila kwato. Saa mbili zimepita
tangu mfuko wa maji upasuke bila ndama kutoka. Ng’ombe amechoka na ameacha kusukuma. Kondo halijatoka
baada ya saa 12. Katika hali hizi zote, kila dakika ni muhimu.
Msaada wa kawaida: kama kwato na pua vipo sawa lakini ndama
amekwama, unaweza kuvuta kwa kamba safi iliyofungwa juu ya kwato, ukivuta kuelekea chini kwa
mwelekeo wa miguu ya nyuma ya mama, na tu wakati ng’ombe anasukuma. Usivute kwa nguvu ya watu
watatu. Ukishindwa mara mbili, acha na mwite daktari.
11.9 Baada ya kuzaa
Mpe maji ya uvuguvugu yenye chumvi na molasi ndani ya saa moja.
Acha ndama anyonye dangi ndani ya saa moja.
Angalia kondo litoke ndani ya saa 12. Lisipotoka, ni dharura.
Kamua kiwele robo tu siku ya kwanza, ukikiacha kijae. Kukamua yote siku ya kwanza huweza kuleta
homa ya maziwa.
Ongeza nyongeza kwa nusu kilo kila siku kuanzia siku ya pili.
Angalia dalili za homa ya maziwa kwa siku tatu: kutetemeka, masikio baridi, kushindwa kusimama.
Maziwa machafu huuzwa kwa bei ndogo au hukataliwa kabisa. Usafi hauhitaji pesa,
unahitaji utaratibu. Sura hii inakupa utaratibu wa dakika kumi unaoongeza bei ya maziwa yako.
12.1 Hatua kumi za kukamua
Osha mikono kwa sabuni kabla ya kuanza na baada ya kila ng’ombe.
Funga mkia kwenye mguu wa nyuma kwa kamba laini, ili asikupige.
Osha kiwele kwa maji ya uvuguvugu yenye dawa kidogo ya kuua vijidudu.
Kausha kwa kitambaa safi au karatasi. Kila ng’ombe apate kitambaa chake.
Kiwele chenye maji huingiza uchafu kwenye ndoo.
Kamua michirizi mitatu ya kwanza kwenye kikombe cheusi si chini. Angalia mabonge
au damu. Hii ndiyo kipimo cha ugonjwa wa kiwele.
Kamua kwa mkono mzima, ukibana juu kwa kidole gumba na kidole cha shahada kisha
ukikamua chini. Usivute chuchu.
Maliza ndani ya dakika saba. Homoni ya kutoa maziwa hudumu dakika nane tu.
Kamua mpaka kiwele kiwe tupu. Maziwa yaliyobaki hupunguza uzalishaji wa kesho.
Chovya chuchu kwenye dawa ya iodini baada ya kukamua. Chuchu hukaa wazi kwa dakika
30, ndipo vijidudu huingia.
Mpe chakula mara moja ili asilale mpaka chuchu zifunge.
Dawa ya kuchovya chuchu ya nyumbani: lita moja ya maji safi, kijiko
kimoja cha chakula cha iodini ya dukani na kijiko kimoja cha glycerine au mafuta ya kupaka. Changanya
kwenye chupa ndogo. Inagharimu chini ya shilingi elfu tatu na inadumu mwezi mzima. Hii peke yake
hupunguza ugonjwa wa kiwele kwa zaidi ya nusu.
12.2 Mpangilio wa kukamua kundi
Kamua kwa mpangilio huu ili usisambaze ugonjwa:
Ng’ombe wazima wenye afya
Ng’ombe waliozaa hivi karibuni
Ng’ombe wenye historia ya ugonjwa wa kiwele
Ng’ombe wanaotibiwa sasa (maziwa yao yasiuzwe)
12.3 Kipimo cha ugonjwa wa kiwele kwa kikombe cheusi
Unachoona kwenye michirizi ya kwanza
Maana
Unachofanya
Maziwa safi meupe
Kiwele kizima
Endelea kukamua
Mabonge madogo meupe
Ugonjwa wa kiwele wa mwanzo
Kamua robo hiyo mwisho, tenga maziwa, mwite daktari
Maziwa ya majimaji kama maji
Ugonjwa wa kiwele
Usiuze maziwa. Anza matibabu.
Damu
Jeraha au ugonjwa mkali
Mwite daktari mara moja
Rangi ya njano au usaha, kiwele moto na kigumu
Ugonjwa mkali wa kiwele
Dharura. Ng’ombe anaweza kufa.
12.4 Kuhifadhi na kusafirisha maziwa
Chuja maziwa kwa kitambaa safi cheupe au chujio mara tu baada ya kukamua.
Tumia chombo cha aluminium au chuma cha pua, si plastiki. Plastiki hushika vijidudu
kwenye mikwaruzo.
Poza haraka. Weka chombo kwenye ndoo ya maji baridi. Maziwa ya joto huharibika ndani ya saa mbili.
Peleka sokoni ndani ya saa mbili kama huna friji.
Osha vyombo kwa maji ya moto na sabuni, kisha anika juani. Jua ndiyo dawa ya bure ya kuua vijidudu.
Usiongeze maji kwenye maziwa. Vituo vingi vya kukusanya maziwa
hupima kwa lactometer na kugundua mara moja. Ukikamatwa, utapoteza soko lako la kudumu, na jina lako
litaharibika kijijini kwako. Faida ya siku moja haifai kupoteza soko la miaka.
Matibabu ya ng’ombe mmoja mgonjwa yanaweza kugharimu shilingi laki mbili. Kinga
ya mwaka mzima ni shilingi laki mbili pia, lakini inakinga kundi lote. Hesabu ni rahisi.
13.1 Kupe: adui namba moja Tanzania
Kupe husambaza magonjwa manne yanayoua ng’ombe wengi kuliko sababu nyingine yoyote nchini: ndigana
kali (ECF), ndigana baridi (anaplasmosis), mkojo mwekundu (babesiosis) na hartwater.
Njia ya kuua kupe
Mzunguko
Gharama
Ufanisi
Kuoga kwenye josho la kikundi
Kila wiki
TSh 1,000 – 2,000 kwa mara
Bora kuliko zote
Kupulizia dawa kwa pampu
Kila wiki
TSh 1,500 kwa mara
Nzuri ukifanya vizuri
Kupaka dawa ya mgongoni (pour-on)
Kila wiki 2
TSh 3,000 kwa mara
Nzuri, rahisi
Kuchuna kwa mkono
Kila siku
Bure
Ya kati, lakini bora kuliko kutofanya kitu
Njia ya bei nafuu: pulizia dawa kila wiki, ukilenga sehemu ambazo
kupe hupenda: masikioni na ndani yake, chini ya mkia, kwenye kiwele, katikati ya miguu, na shingoni.
Chupa ya dawa ya shilingi elfu kumi na tano inatosha ng’ombe wawili kwa miezi mitatu. Ongeza kuchuna
kwa mkono kila jioni ukiwa unakamua.
13.2 Minyoo
Umri
Mzunguko wa dawa
Kumbuka
Ndama miezi 1 – 6
Kila miezi 2
Ndama huathirika zaidi
Miezi 6 – 24
Kila miezi 3
Badilisha aina ya dawa kila mwaka
Ng’ombe wazima
Kila miezi 3 – 4
Hasa mwanzo na mwisho wa mvua
Mwenye mimba
Miezi 2 kabla ya kuzaa
Angalia dawa iliyoruhusiwa kwa wenye mimba
Dalili za minyoo: kukonda licha ya kula, manyoya makavu yaliyosimama, kuharisha,
kuvimba chini ya taya (bottle jaw), na ukuaji wa polepole kwa ndama.
13.3 Chanjo
Ugonjwa
Chanjo
Mzunguko
Umri wa kwanza
Homa ya mapafu (CBPP)
Ndiyo
Kila mwaka
Miezi 4
Chambavu (Blackquarter)
Ndiyo
Kila mwaka
Miezi 4
Kimeta (Anthrax)
Ndiyo
Kila mwaka
Miezi 4
Homa ya mapafu ya ng’ombe (Pasteurellosis)
Ndiyo
Kila mwaka
Miezi 6
Ugonjwa wa miguu na midomo (FMD)
Ndiyo
Kila miezi 6
Miezi 4
Ndigana kali (ECF)
Ndiyo, ya sindano moja ya maisha
Mara moja tu
Miezi 1 – 6
Brucellosis
Ndiyo, kwa mitamba tu
Mara moja
Miezi 4 – 8
Chanjo za serikali ni bure au bei ndogo zinapotolewa kwenye kampeni
za kata. Fuatilia afisa mifugo wa kata yako, jiandikishe kwenye kikundi, na uhakikishe unapata taarifa
za kampeni. Kukosa kampeni moja ya bure kunaweza kukugharimu ng’ombe mzima.
13.4 Kalenda ya afya ya mwaka
Kila
Kazi
Kila siku
Angalia hamu ya kula, kinyesi, na kama anachechemea
Kila wiki
Dawa ya kupe, kagua kwato na macho
Kila mwezi
Pima uzito, angalia alama ya hali ya mwili
Kila miezi 3
Dawa ya minyoo
Kila miezi 6
Kata kwato zilizorefuka, chanjo ya FMD
Kila mwaka
Chanjo zote, kagua meno
13.5 Vitu vitano vya kuwa navyo nyumbani
Kipimajoto (thermometer). Shilingi elfu tano. Joto la kawaida ni nyuzi 38.5 hadi
39.5. Zaidi ya 40 ni homa.
Dawa ya kuua vijidudu ya kuosha majeraha na kutibu kitovu.
Kamba safi ya kusaidia kuzaa.
Sindano na dawa ya minyoo ya akiba.
Namba ya simu ya daktari wa mifugo ikiwa imeandikwa ukutani, si kichwani.
Huwezi kuwa daktari, lakini unaweza kuwa mtu anayegundua tatizo mapema.
Ugonjwa uliogunduliwa siku ya kwanza hugharimu elfu ishirini; uleule siku ya tano hugharimu laki mbili
au ng’ombe mzima.
14.1 Magonjwa yanayosambazwa na kupe
Ugonjwa
Dalili
Unachofanya
Kinga
Ndigana kali (ECF)
Kuvimba tezi za shingo na mbele ya bega, homa kali, kupumua kwa shida, kutokwa machozi, kifo ndani ya wiki 2
Dharura. Daktari mara moja. Dawa ni ghali lakini inaokoa.
Dawa ya kupe kila wiki, chanjo ya sindano moja
Ndigana baridi (Anaplasmosis)
Kukonda haraka, ufizi na macho kuwa rangi ya njano au meupe, kinyesi kigumu
Daktari, dawa ya tetracycline
Dawa ya kupe
Mkojo mwekundu (Babesiosis)
Mkojo mwekundu au mweusi, homa, kukonda, ufizi kuwa mweupe
Daktari mara moja
Dawa ya kupe
Hartwater
Kutembea kwa mzunguko, kutetemeka, kuanguka, kukanyaga hewa
Daktari, matibabu ya haraka
Dawa ya kupe
14.2 Magonjwa ya kuambukiza
Ugonjwa
Dalili
Unachofanya
Miguu na midomo (FMD)
Malengelenge mdomoni na kwenye kwato, kutokwa mate mengi, kuchechemea, kukataa kula, maziwa kushuka ghafla
Toa taarifa kwa afisa mifugo. Tenga wagonjwa. Osha vidonda kwa maji ya chumvi. Ni lazima kisheria kutoa taarifa.
Homa ya mapafu (CBPP)
Kukohoa, kupumua kwa shingo iliyonyooshwa, homa, kukonda
Toa taarifa. Chanjo ndiyo kinga pekee.
Chambavu (Blackquarter)
Kuvimba paja lenye sauti ya kuchakacha, kuchechemea ghafla, kifo cha haraka
Ni haraka sana. Chanjo kila mwaka ndiyo tumaini.
Kimeta (Anthrax)
Kifo cha ghafla, damu isiyoganda kutoka puani na mkiani
Usikate mzoga. Toa taarifa mara moja. Huambukiza binadamu.
Brucellosis
Kutoa mimba miezi ya mwisho, kondo kushindwa kutoka, kutoshika mimba
Huambukiza binadamu kwa maziwa mabichi. Pima kundi lako. Chemsha maziwa yote.
Kifua kikuu cha ng’ombe (TB)
Kukohoa kwa muda mrefu, kukonda taratibu, maziwa kupungua
Huambukiza binadamu. Pima na uchemshe maziwa.
Kimeta: onyo la maisha. Ng’ombe akifa ghafla akiwa na damu
inayotoka puani, mdomoni au mkiani ambayo haigandi, usikate mzoga huo na usiruhusu mtu
yeyote kuukata. Kimeta huambukiza binadamu na huua. Funika mzoga, weka alama, na mwite afisa mifugo
mara moja. Mzoga lazima uchomwe au uzikwe na chokaa kwa kina cha mita mbili.
14.3 Magonjwa yatokanayo na chakula
Ugonjwa
Chanzo
Dalili
Msaada wa haraka
Bloat
Mikunde mibichi mingi au nyasi za umande
Tumbo kuvimba upande wa kushoto, kupumua kwa shida, kusimama bila kucheua
Msimamishe akiwa amepanda juu, mpe mafuta ya kula lita moja, kanda tumbo, tembeza. Daktari haraka.
Acidosis
Nyongeza nyingi mara moja
Kuharisha kwa maji, kukataa kula, kuchechemea, maziwa kushuka
Simamisha nyongeza siku 2, nyasi kavu na maji tu
Homa ya maziwa
Kalsiamu isiyo sawa wakati wa kuzaa
Kushindwa kusimama siku ya kuzaa, kutetemeka, masikio baridi
Dharura. Sindano ya kalsiamu ya mishipa. Daktari mara moja.
Ketosisi
Nishati kidogo wiki za kwanza baada ya kuzaa
Kukonda haraka, harufu ya matunda kwenye pumzi, kukataa nyongeza
Molasi gramu 300 kwenye maji mara mbili kwa siku, daktari
Sumu ya urea
Urea isiyochanganywa vizuri
Kutetemeka, povu mdomoni, kukojoa mara kwa mara
Maji baridi mengi, maziwa mabichi lita 2 au siki lita 1, daktari
Sumu ya sianidi
Majani ya mihogo mabichi, mtama mchanga
Kupumua kwa haraka, kutetemeka, ute wa damu mdomoni
Dakika chache tu. Daktari mara moja.
Aflatoksini
Chakula chenye ukungu
Kukonda taratibu, maziwa kushuka, ini kuharibika
Simamisha chakula hicho. Hakuna dawa, ni kinga tu.
14.4 Jinsi ya kutambua ng’ombe mgonjwa kabla dalili hazijawa wazi
Kipimo
Kawaida
Hatari
Joto la mwili
38.5 – 39.5 nyuzi
Zaidi ya 40 au chini ya 37.5
Kupumua
Mara 20 – 30 kwa dakika
Zaidi ya 40
Mapigo ya moyo
Mara 50 – 70 kwa dakika
Zaidi ya 90
Kucheua
Mara 40 – 60 kwa saa akiwa amepumzika
Kutocheua kabisa
Hamu ya kula
Anakula chakula chote ndani ya saa 2
Anaacha chakula
Maziwa
Kiasi kile kile au kupungua taratibu
Kushuka kwa zaidi ya asilimia 20 ghafla
Kinyesi
Kigumu kiasi, chenye umbo la keki
Cha maji, chenye damu au kigumu sana
Ishara ya kwanza kabisa ya ugonjwa wowote ni kuacha kucheua. Kaa
ukimwangalia ng’ombe wako kwa dakika tano jioni. Akiwa amelala akicheua, yuko sawa. Asipocheua kwa
dakika tano, kuna tatizo hata kama dalili nyingine hazionekani bado.
Mfugaji asiyeandika hajui kama anapata faida. Anajua tu kwamba pesa inaingia na
inatoka. Daftari la shilingi elfu mbili linaweza kukuonyesha ng’ombe yupi anakupa faida na yupi
anakula bure.
15.1 Kwa nini wafugaji hawaandiki
Sababu tatu husikika: sina muda, sijui kuandika vizuri, na kumbukumbu haziongezi maziwa. Zote tatu
si za kweli. Kuandika kunachukua dakika tatu kwa siku. Unaweza kuandika namba tu bila sentensi. Na
kumbukumbu haziongezi maziwa moja kwa moja, lakini zinakuonyesha wapi unapoteza pesa.
Mfano halisi: mfugaji mwenye ng’ombe watatu aliandika maziwa kwa
miezi mitatu. Aligundua ng’ombe mmoja alikuwa akitoa lita nne wakati wengine walitoa kumi, huku akila
chakula kile kile. Alimuuza na kununua mtamba. Ndani ya mwaka mmoja mapato yake yaliongezeka kwa
shilingi milioni moja. Gharama ya ugunduzi huo: daftari moja.
15.2 Kumbukumbu sita za lazima
Kumbukumbu
Unachoandika
Mara ngapi
Inakuambia nini
1. Maziwa
Lita za asubuhi na jioni kwa kila ng’ombe
Kila siku
Nani anafaa, nani hafai, na lini kuna tatizo
2. Uzazi
Tarehe ya joto, kupanda, kuthibitisha mimba, kuzaa
Inapotokea
Lini mpandishe, lini akauke, lini atazaa
3. Afya
Tarehe, ugonjwa, dawa, gharama
Inapotokea
Ng’ombe anayeugua mara kwa mara, na gharama halisi
4. Chakula
Kilichonunuliwa, kiasi, bei
Kila ununuzi
Gharama ya kila lita ya maziwa
5. Mapato
Maziwa yaliyouzwa, bei, mnunuzi
Kila siku au wiki
Mapato halisi ya mwezi
6. Kundi
Jina, tarehe ya kuzaliwa, mama, baba, alama
Inapobadilika
Historia ya kundi lako
15.3 Njia rahisi kabisa: daftari moja, kurasa nne
Panga daftari lako hivi
Ukurasa wa 1 hadi 20: maziwa. Mstari mmoja kwa kila siku, safu kwa kila ng’ombe.
Andika namba tu.
Ukurasa wa 21 hadi 30: uzazi. Mstari mmoja kwa kila tukio.
Ukurasa wa 31 hadi 40: matumizi. Tarehe, kitu, kiasi, bei.
Ukurasa wa 41 hadi 50: mapato. Tarehe, lita, bei, jumla.
Mwisho wa mwezi, jumlisha ukurasa wa matumizi na ukurasa wa mapato. Tofauti ni faida yako.
Hiyo ni hesabu ya dakika kumi inayokuambia ukweli wote.
15.4 Kutumia simu badala ya daftari
Tumia ujumbe wa maandishi wa simu yako. Andika “18/3 asubuhi 6 jioni 5” na uhifadhi kwenye drafti.
Piga picha ya ukurasa wa daftari kila mwisho wa mwezi ili usipoteze taarifa daftari likipotea.
Kama una simu janja, tumia programu ya kalenda kuweka vikumbusho vya dawa ya minyoo na chanjo.
15.5 Namba tano za kujua kila mwezi
Lita za maziwa kwa mwezi kwa kila ng’ombe.
Gharama ya chakula kwa mwezi.
Gharama ya chakula kwa kila lita ya maziwa. Gawanya namba ya pili kwa ya kwanza.
Ikiwa zaidi ya asilimia hamsini ya bei ya maziwa, kuna tatizo.
Siku tangu ng’ombe azae kwa kila ng’ombe. Zaidi ya 85 bila kupandwa ni hasara.
Faida ya mwezi: mapato yote toa matumizi yote.
Kipimo cha dhahabu: gharama ya chakula isizidi asilimia hamsini ya
thamani ya maziwa. Ukikamua lita kumi kwa siku kwa bei ya elfu moja, mapato ni elfu kumi. Chakula
kisizidi elfu tano. Kikizidi, ama unalisha vibaya, ama ng’ombe si mzuri, ama unanunua chakula kwa bei
ghali kuliko kuchanganya mwenyewe.
Ufugaji si mradi wa moyo, ni biashara. Sura hii inakupa hesabu zote kwa namba
halisi, na inakuonyesha mahali ambapo pesa yako inapotea bila kuiona.
16.1 Mtaji wa kuanza: hesabu tatu
Kipengele
Kwa kubana
Wastani
Kamili
Ng’ombe (mtamba chotara)
600,000
1,200,000
2,200,000
Banda
100,000
400,000
1,200,000
Kupanda malisho
50,000
120,000
300,000
Vyombo (ndoo, chombo cha maji)
40,000
80,000
200,000
Chakula cha miezi 3 ya kwanza
150,000
280,000
450,000
Dawa na chanjo za mwaka
100,000
180,000
300,000
JUMLA
1,040,000
2,260,000
4,650,000
Safu ya kwanza ni ya kweli kabisa kwa mfugaji anayetumia miti yake, anayechimba mwenyewe, na
anayeanza na mtamba badala ya ng’ombe anayekamuliwa.
16.2 Gharama za kila mwezi kwa ng’ombe mmoja anayekamuliwa
Kipengele
Anayenunua chakula chote
Anayepanda malisho
Malisho (napier na mikunde)
240,000
10,000
Nyongeza kilo 105 kwa mwezi
152,000
86,000
Madini na chumvi
4,000
4,000
Dawa ya kupe
8,000
8,000
Dawa ya minyoo (wastani)
5,000
5,000
Chanjo (wastani wa mwaka)
4,000
4,000
Matibabu (wastani)
10,000
10,000
JUMLA KWA MWEZI
423,000
127,000
Tofauti ni shilingi laki tatu kwa mwezi, yaani milioni tatu na
laki sita kwa mwaka, kwa ng’ombe mmoja. Hii ndiyo thamani halisi ya robo ekari ya napier na mikunde.
Hakuna uwekezaji mwingine wowote kwenye ufugaji unaolipa kama huu.
16.3 Mapato kwa mwezi
Chanzo
Hesabu
Kwa mwezi
Maziwa lita 10 kwa siku
Lita 300 × TSh 1,000
300,000
Maziwa lita 15 kwa siku
Lita 450 × TSh 1,000
450,000
Samadi
Tani 0.7 × TSh 40,000
28,000
Ndama (wastani wa mwezi)
TSh 500,000 ÷ miezi 12
42,000
16.4 Faida halisi: mifano mitatu
Mfugaji A ananunua chakula, lita 8
Mfugaji B anapanda nusu, lita 12
Mfugaji C anapanda yote, lita 15
Mapato ya maziwa
240,000
360,000
450,000
Samadi na ndama
70,000
70,000
70,000
Jumla ya mapato
310,000
430,000
520,000
Gharama za chakula
392,000
220,000
96,000
Gharama nyingine
31,000
31,000
31,000
Jumla ya gharama
423,000
251,000
127,000
FAIDA KWA MWEZI
−113,000
179,000
393,000
Angalia Mfugaji A. Anapata hasara ya shilingi laki moja kwa mwezi
lakini hajui, kwa sababu haandiki. Anaona pesa ya maziwa ikiingia kila siku na anadhani anafanya
biashara. Ukweli ni kwamba anatumia akiba yake au pesa ya kazi nyingine kulisha ng’ombe.
16.5 Mahali pesa inapopotea
Uvujaji
Gharama kwa mwaka
Tiba
Kununua malisho badala ya kupanda
3,000,000
Panda robo ekari ya napier
Ng’ombe kuchelewa kushika mimba miezi 6
1,500,000
Angalia joto mara tatu kwa siku, tumia madini
Kununua dairy meal badala ya kuchanganya
700,000
Sura ya 7
Ndama kufa kwa kukosa dangi au kitovu
500,000
Dangi ndani ya saa 1, iodini kwenye kitovu
Ugonjwa wa kiwele usiogunduliwa
400,000
Kikombe cheusi kila siku, kuchovya chuchu
Kupoteza samadi
300,000
Shimo la samadi
Kuuza maziwa kwa mlanguzi kwa bei ndogo
250,000
Jiunge na kikundi cha ushirika
Kutokupa madini
200,000
Kilo 30 kwa mwaka, TSh 45,000
16.6 Ukuaji: kutoka ng’ombe mmoja hadi wanne
Mwaka
Kundi lako
Wanaokamuliwa
Faida ya mwaka
1
Mtamba 1
0
−400,000
2
Ng’ombe 1, ndama 1
1
2,400,000
3
Ng’ombe 1, mtamba 1, ndama 1
1
2,200,000
4
Ng’ombe 2, mtamba 1, ndama 2
2
4,300,000
5
Ng’ombe 3, mitamba 2, ndama 2
3
6,500,000
Hesabu hii inadhani unahifadhi ndama wote wa kike na unauza wa kiume. Pia inadhani
umepanda malisho ya kutosha kwa kundi linalokua.
Mwaka wa kwanza ni wa hasara. Hii ni kawaida. Mfugaji anayekata tamaa
mwaka wa kwanza hataona faida ya mwaka wa pili. Panga uwe na chanzo kingine cha kipato mwaka wa kwanza,
na usitegemee ng’ombe kukulisha kabla hajazaa.
Kuzalisha ni nusu ya kazi. Kuuza vizuri ndiyo nusu inayobaki, na ndiyo
inayoamua kama utapata faida au utafanya kazi bure.
17.1 Njia sita za kuuza maziwa
Njia
Bei kwa lita
Faida
Hasara
Majirani moja kwa moja
1,000 – 1,500
Bei bora, malipo ya papo hapo
Kiasi kidogo, wanadaiwa mara kwa mara
Hoteli na migahawa
1,000 – 1,300
Kiasi kikubwa cha uhakika kila siku
Wanadai mkopo wa wiki mbili
Kituo cha kukusanya cha kikundi
800 – 1,000
Uhakika wa soko, malipo ya kila mwezi
Bei ndogo kidogo
Mlanguzi wa pikipiki
600 – 800
Anakuja mlangoni
Bei ndogo kuliko zote
Kiwanda cha maziwa
700 – 900
Kiasi kikubwa, malipo ya uhakika
Inahitaji ubora wa juu na kiasi kikubwa
Kuuza mtindi mwenyewe
2,000 – 3,000
Bei mara mbili au tatu
Kazi zaidi, unahitaji vyombo na wateja
Mkakati bora kwa mfugaji mdogo: uza nusu kwa majirani na hoteli kwa
bei nzuri, na nusu kwa kituo cha kikundi kwa uhakika. Ukitegemea majirani peke yao, siku moja
watakapokosa pesa utabaki na maziwa yanayoharibika.
17.2 Kutengeneza mtindi: kuongeza thamani kwa gharama ndogo
Chemsha maziwa lita tano mpaka yachemke, kisha acha yapoe hadi uvuguvugu (unaweza kuweka kidole
bila kuungua).
Ongeza mtindi wa awali kikombe kimoja (chachu). Nunua mara moja tu, baadaye tumia wako.
Koroga, funika, weka mahali penye joto kwa saa nane hadi kumi na mbili.
Ukiganda, weka mahali penye baridi.
Fungasha kwenye vikombe vya plastiki vya mililita 250 au 500.
Kipengele
Maziwa mabichi
Mtindi
Lita 5 zinauzwa
TSh 5,000
TSh 12,500
Gharama ya kufungasha
0
TSh 2,000
Muda wa kukaa bila kuharibika
Saa 4
Siku 3 – 5
Mapato halisi
5,000
10,500
17.3 Kuuza ndama
Aina ya ndama
Umri bora wa kuuza
Bei ya wastani
Ushauri
Ndama wa kike chotara
Usiuze
—
Huyu ndiye ukuaji wa kundi lako. Mlee.
Ndama wa kiume chotara
Wiki 1 – 2 au miezi 18
100,000 au 1,200,000
Ama uuze mapema, ama umnenepeshe. Katikati ni hasara.
Mtamba mwenye mimba
Miezi 20 – 24
1,200,000 – 2,000,000
Bei bora kuliko zote. Soko kubwa.
Ng’ombe aliyemaliza mizao 6
Kabla hajakonda
700,000 – 1,200,000
Usisubiri hadi awe mzee sana
Fursa isiyoonekana: kufuga mitamba kwa ajili ya kuuza. Nunua ndama
wa kike chotara kwa laki tano, mlee kwa miezi ishirini kwa gharama ya laki nane, mpandishe, na muuze
akiwa na mimba kwa milioni moja na nusu. Faida ni laki mbili kwa kila mtamba, na huna kazi ya kukamua
kila siku. Wafugaji wanaoanza wananunua mitamba kila siku.
17.4 Kupanga bei
Jua gharama yako kwanza. Ukijua lita moja inakugharimu shilingi mia tano, hutakubali
kuuza kwa mia sita.
Usishindane kwa bei ndogo. Shindana kwa ubora na uhakika. Mteja anayepata maziwa
safi kila siku saa moja asubuhi hatakuacha kwa shilingi mia moja.
Panga bei tofauti kwa wateja tofauti. Bei ya jumla kwa hoteli, bei ya rejareja kwa
majirani.
Usikubali mkopo wa zaidi ya wiki mbili. Mkopo wa maziwa ni njia rahisi ya kupoteza
mtaji wako.
Wafugaji wengi huona samadi kama taka. Ni bidhaa ya tatu ya ng’ombe wako, na kwa
mfugaji anayelima, inaweza kuwa na thamani kuliko ndama.
18.1 Ni kiasi gani unapata
Ng’ombe
Samadi mbichi kwa siku
Kwa mwaka
Mboji baada ya kuoza
Ndama
kilo 5 – 10
tani 2 – 3.5
tani 1 – 1.7
Mtamba
kilo 15 – 20
tani 5.5 – 7
tani 2.7 – 3.5
Ng’ombe mzima
kilo 25 – 40
tani 9 – 14
tani 4.5 – 7
18.2 Kutengeneza mboji
Chimba shimo la mita 2 kwa 2 kwa kina cha mita 1, au tengeneza rundo juu ya ardhi
lililozungushwa kwa mabua.
Weka safu ya samadi sentimita 20.
Weka safu ya mabaki ya mimea sentimita 10: nyasi, majani, maganda.
Nyunyizia maji kidogo, isiwe ya matope.
Rudia safu mpaka rundo lifikie mita moja na nusu.
Funika kwa nyasi au plastiki.
Geuza kila wiki mbili. Kugeuza ndiyo siri ya mboji nzuri.
Iko tayari baada ya miezi miwili au mitatu: rangi nyeusi, harufu ya udongo, haitoi
joto tena.
Usitumie samadi mbichi shambani. Huunguza mizizi ya mimea michanga,
huleta mbegu za magugu, na huvutia wadudu. Mboji iliyooza vizuri ni bora mara tatu.
18.3 Thamani ya mboji shambani
Zao
Mboji kwa ekari
Ongezeko la mavuno
Mahindi
Tani 4 – 6
Asilimia 30 – 60
Mboga za majani
Tani 6 – 8
Asilimia 50 – 100
Napier
Tani 5
Asilimia 40 – 70
Migomba
Ndoo 2 kwa shina
Asilimia 40
Mzunguko unaojirudia: ng’ombe hukupa samadi, samadi hukupa napier
nyingi, napier hukupa maziwa mengi, maziwa hukupa pesa. Mfugaji anayetupa samadi amevunja mzunguko huu
na atalazimika kununua mbolea na malisho kwa pesa taslimu.
18.4 Baiogesi: gesi ya kupikia kutoka samadi
Ng’ombe wawili hutoa samadi ya kutosha kuendesha jiko la baiogesi la familia ya watu sita.
Kipengele
Maelezo
Samadi inayohitajika
Kilo 40 kwa siku (ng’ombe 2), pamoja na maji kiasi kile kile
Ukubwa wa tanki
Mita za ujazo 6 hadi 8 kwa familia ya watu 6
Gharama ya ujenzi
TSh 1,200,000 – 2,500,000
Aina za bei nafuu
Tanki la plastiki (tubular digester) TSh 600,000 – 900,000
Gesi inayozalishwa
Saa 4 – 6 za kupikia kwa siku
Kinachookolewa
Mkaa au kuni wa TSh 40,000 – 80,000 kwa mwezi
Muda wa kujilipa
Miaka 2 – 3
Bidhaa ya ziada
Mabaki (slurry) ni mbolea bora kuliko mboji ya kawaida
Kabla ya kujenga baiogesi, hakikisha una ng’ombe wawili wanaokaa
bandani angalau saa kumi na mbili kwa siku, na una maji ya kutosha. Baiogesi ya mfugaji anayechunga
ng’ombe nje haifanyi kazi kwa sababu samadi haikusanywi.
Septemba: punguza kundi kama inabidi. Uza wanaokula bila kuzalisha.
Oktoba: mwagilia napier kama unaweza, hata kwa ndoo.
19.2 Nani auzwe kwanza wakati wa uhaba
Kipaumbele cha kuuza
Ng’ombe
Sababu
1. Uza kwanza
Ng’ombe wa kiume wasio wa mbegu
Hawazalishi chochote
2.
Ng’ombe waliomaliza mizao mingi
Watoa maziwa kidogo, watapungua thamani
3.
Wasioshika mimba baada ya kupandwa mara 3
Wanakula bila kuzalisha
4. Shikilia
Mitamba wenye mimba
Ndio kundi lako la kesho
5. Shikilia kwa nguvu zote
Ng’ombe bora anayekamuliwa
Ndiye anayekulisha
Uza mapema, si mwishoni. Kiangazi kikizidi, kila mtu huuza na bei
hushuka kwa nusu. Ng’ombe unayemuuza mwezi wa Agosti kwa laki nane ni yule yule unayemuuza mwezi wa
Oktoba kwa laki nne. Uamuzi wa mapema ni pesa.
19.3 Chakula cha dharura wakati wa uhaba mkali
Chanzo
Jinsi ya kutumia
Kikomo
Mabua yaliyotibiwa kwa urea
Kilo 10 – 12 kwa siku
Ongeza mikunde na madini
Maganda ya mahindi na maharage
Changanya na mabua
Hadi nusu ya malisho
Mashina ya migomba
Katakata, changanya na chumvi
Kilo 15 kwa siku
Majani ya mihogo
Nyausha juani siku moja kwanza
Kilo 10 kwa siku
Maganda ya mihogo ya viwandani
Kausha kabisa
Kilo 5 kwa siku
Matawi ya miti ya malisho
Kalliandra, glirisidia, mlonge
Kilo 8 kwa siku
Molasi na urea kwenye maji
Nyunyizia kwenye mabua
Urea isizidi gramu 100 kwa siku
19.4 Majanga mengine na jinsi ya kujiandaa
Janga
Athari
Maandalizi
Mlipuko wa ugonjwa
Kundi lote linaweza kufa
Chanjo zote, tenga ng’ombe wapya kwa wiki 3 kabla ya kuwachanganya
Kifo cha ng’ombe pekee
Kipato chote kinakoma
Weka akiba ya asilimia 10 ya mapato kila mwezi
Bei ya maziwa kushuka
Mapato yanapungua nusu
Jifunze kutengeneza mtindi, tafuta wateja wa moja kwa moja
Wizi
Hasara ya moja kwa moja
Andikisha ng’ombe kwa alama, jenga banda lenye mlango unaofungwa
Mafuriko
Malisho kuoza, magonjwa ya kwato
Jenga banda mahali palipoinuka, weka mifereji
Ugonjwa wa mfugaji mwenyewe
Hakuna anayekamua
Mfundishe mtu mmoja wa familia kila kitu
Akiba ya dharura: weka kando shilingi elfu thelathini kila mwezi
kwenye SACCOS au kikundi. Baada ya mwaka mmoja utakuwa na laki tatu na sitini, ambayo inatosha
matibabu makubwa au kununua chakula miezi miwili ya kiangazi kikali. Bila akiba, janga dogo linakulazimu
kuuza ng’ombe, na hapo umerudi mwanzo.
Mfugaji mmoja ana nguvu ndogo sokoni na kwenye kupata huduma. Wafugaji ishirini
wakiungana wanapata bei nzuri, dawa za jumla, na sauti mbele ya serikali.
20.1 Faida saba za kikundi
Bei bora ya maziwa. Kikundi kinaweza kuuza kwa kiwanda au kufungua kituo cha
kukusanya.
Kununua kwa jumla. Gunia la pumba la jumla ni nafuu kwa asilimia 20.
Dume mmoja wa kuchangia badala ya kila mtu kutafuta.
Josho la kikundi la kuogesha ng’ombe kila wiki.
Kupata mafunzo na miradi ya serikali, ambayo hutolewa kwa vikundi si kwa watu binafsi.
Mikopo. SACCOS hukopesha wanachama kwa riba ndogo kuliko benki.
Msaada wa dharura. Ng’ombe akiugua usiku, wenzako wanakusaidia.
20.2 Jinsi ya kuanzisha kikundi
Kusanya wafugaji kumi hadi thelathini wanaoaminiana, wa eneo moja.
Fanyeni mkutano, chagueni mwenyekiti, katibu na mweka hazina.
Andikeni katiba fupi: malengo, ada, mikutano, na jinsi ya kumfukuza asiyefuata.
Fungueni akaunti ya benki inayohitaji saini tatu.
Sajili kikundi kwa afisa maendeleo ya jamii wa kata.
Anzeni na jambo moja rahisi, kama kununua pumba kwa jumla, kabla ya mambo makubwa.
Kikundi kinachoanza na pesa nyingi hufa mapema. Anzeni na shughuli
ndogo ya miezi sita ili muaminiane. Vikundi vingi hufa kwa sababu ya pesa iliyokusanywa kabla ya
uaminifu kujengeka.
20.3 Mikopo: nini cha kujua kabla ya kukopa
Chanzo
Riba kwa mwaka
Dhamana
Ushauri
Kikundi cha VICOBA
Asilimia 20 – 60
Wanachama wenzako
Nzuri kwa mkopo mdogo wa muda mfupi
SACCOS
Asilimia 15 – 24
Akiba yako na wadhamini
Bora kwa mfugaji. Jiunge mapema, kopa baadaye.
Benki ya kilimo
Asilimia 12 – 18
Hati ya ardhi au dhamana kubwa
Kwa mradi mkubwa, si kwa kuanzia
Taasisi za mikopo midogo
Asilimia 30 – 90
Kikundi
Riba kubwa. Tahadhari.
Mkopo wa mifugo (in-kind)
Hakuna riba
Ndama wa kwanza
Bora kabisa kwa asiye na kitu
Maswali matano kabla ya kusaini mkopo wowote
Nitalipa kiasi gani jumla, si kwa mwezi tu? Zidisha malipo ya mwezi kwa miezi yote.
Malipo yanaanza lini? Ng’ombe hatoi maziwa siku ya kwanza.
Nini kitatokea nikichelewa mwezi mmoja?
Je, mradi huu utanipa faida kubwa kuliko riba? Ukiwa na shaka, usikope.
Nitalipa kwa kutumia nini kama ng’ombe atakufa?
Ushauri wa mkopo: mkopo wa kwanza usiwe wa kununua ng’ombe. Uwe wa
kujenga banda na kupanda malisho, ambao ni mdogo na hulipika. Ng’ombe nunua kwa akiba au kwa mfumo wa
kugawana ndama. Mkopo mkubwa wa mwanzo ndio unaowaangamiza wafugaji wapya wengi.
Ukiwa umechanganyikiwa usijue uanzie wapi, sura hii ndiyo ramani yako. Fuata
mwezi kwa mwezi bila kuruka.
21.1 Miezi mitatu kabla ya kununua ng’ombe
Mwezi
Kazi
Gharama
Mwezi −3
Panda napier robo ekari. Panda mikunde. Anza kuchimba shimo la samadi. Nunua daftari na anza kuandika bei za sokoni.
50,000
Mwezi −2
Jenga banda. Palilia napier. Jiunge na kikundi cha wafugaji. Tembelea wafugaji watatu wa eneo lako na uulize maswali.
150,000
Mwezi −1
Maliza banda, weka chombo cha maji. Kusanya taarifa za bei za ng’ombe. Panga usafiri wa kumleta. Tafuta namba ya daktari wa mifugo.
80,000
21.2 Mwaka wa kwanza na mtamba
Mwezi
Kazi kuu
Angalia
1
Nunua mtamba. Mtenge wiki mbili kabla ya kumchanganya. Mpe dawa ya minyoo na ya kupe.
Hamu ya kula, kinyesi, kwato
2
Zoea ratiba ya kulisha. Vuna napier ya kwanza. Anza kumbukumbu za uzito.
Uzito unaongezeka?
3
Dawa ya minyoo. Panda napier ya ziada. Anza kuangalia dalili za joto.
Joto la kwanza
4
Chanjo za lazima. Andika mzunguko wa joto kwenye kalenda.
Siku 21 kati ya joto
5
Pima uzito. Akifikia kilo 280, jiandae kumpandisha.
Uzito, si umri
6
Mpandishe kwenye joto linalofuata. Andika tarehe.
Muda sahihi wa kupanda
7
Siku 21 baadaye: je, amerudia joto? Asiporudia, ni dalili nzuri.
Kurudia joto
8
Mwite daktari athibitishe mimba (siku 60).
Uthibitisho wa mimba
9
Endelea kulisha kawaida. Tengeneza hei na silaji kwa kiangazi.
Hifadhi ya chakula
10
Dawa ya minyoo. Kagua hifadhi ya kiangazi.
Inatosha miezi mingapi?
11
Andaa chumba cha kuzalia. Nunua ndoo ya kukamulia na iodini.
Vifaa vya kuzaa
12
Anza steaming up miezi 2 kabla ya kuzaa. Punguza chokaa wiki 2 za mwisho.
Dalili za kuzaa
21.3 Mwezi wa kwanza baada ya kuzaa: siku kwa siku
Siku
Kazi
0
Kuzaa. Dangi lita 2 kwa ndama ndani ya saa 1. Tibu kitovu. Mpe mama maji ya uvuguvugu yenye chumvi na molasi. Kamua robo tu ya kiwele.
1
Angalia kondo litoke ndani ya saa 12. Dangi tena. Angalia dalili za homa ya maziwa.
2 – 3
Anza kukamua kawaida. Ongeza nyongeza nusu kilo kila siku. Tibu kitovu tena.
4 – 7
Nyongeza kilo 2 hadi 3. Angalia kiwele kila kukamua kwa kikombe cheusi.
8 – 14
Ongeza nyongeza kufikia kiwango cha maziwa yake. Ndama anaanza kuonja starter.
15 – 30
Maziwa yanafikia kilele. Andika lita kila siku. Angalia dalili za joto la kwanza.
30 – 60
Angalia joto kwa makini. Lengo ni kushika mimba kabla ya siku 85.
Siku 85 ni tarehe muhimu kuliko zote kwenye kalenda yako. Andika
tarehe ya kuzaa kwenye ukuta, kisha hesabu siku 85 na uandike tarehe hiyo kwa rangi nyekundu. Kabla ya
tarehe hiyo, ng’ombe wako lazima awe amepandwa. Ukikosa, umepoteza miezi mitatu ya maziwa ya mwaka
unaofuata.
Makosa haya yamekusanywa kutoka kwa wafugaji halisi. Kila moja lina gharama
inayopimika. Ukisoma sura hii peke yake na kuepuka makosa haya, tayari umeokoa mamilioni.
Na.
Kosa
Kinachotokea
Kinga
1
Kununua ng'ombe kabla ya kuwa na banda na malisho
Ng'ombe anafika bila mahali pa kulala wala chakula. Anakonda mwezi wa kwanza.
Panda malisho miezi 3 kabla, jenga banda miezi 2 kabla
2
Kununua ng'ombe anayekamuliwa kama ng'ombe wa kwanza
Watu huuza wenye matatizo. Utapoteza milioni mbili kwa kosa la mwanzo.
Anza na ndama jike au mtamba
3
Kulisha kwa kubahatisha bila kupima
Ng'ombe anapata kidogo au kingi kupita kiasi
Pima kwa debe au ndoo, tumia majedwali ya Sura 7
4
Kununua malisho yote badala ya kupanda
Gharama ya milioni 3 kwa mwaka kwa ng'ombe mmoja
Panda robo ekari ya napier na mikunde
5
Kutompa madini
Hashiki mimba, hula udongo, maziwa yanashuka
Kilo 30 kwa mwaka, TSh 45,000 tu
6
Maji mara mbili kwa siku badala ya wakati wote
Maziwa hushuka asilimia 20 hadi 30
Chombo kikubwa kilichojaa saa 24
7
Kukosa joto kwa kutoangalia
Miezi 3 ya ziada bila mimba, hasara ya laki 8
Angalia mara 3 kwa siku, andika kalenda
8
Kumpandisha mtamba kwa umri badala ya uzito
Anapata shida kuzaa, maziwa kidogo maisha yote
Pandisha akifika asilimia 60 ya uzito wa mzima
9
Kukamua bila kuosha kiwele
Ugonjwa wa kiwele, maziwa yanakataliwa
Osha, kausha, kamua, chovya chuchu
10
Kutochovya chuchu baada ya kukamua
Chuchu hukaa wazi dakika 30, vijidudu huingia
Iodini na glycerine, TSh 3,000 kwa mwezi
11
Ndama kukosa dangi ndani ya saa 6
Nafasi ya asilimia 50 ya kufa kabla ya miezi 3
Lita 2 ndani ya saa 1, lita 2 kabla ya saa 6
12
Kutotibu kitovu cha ndama
Maambukizi yanayoua ndama wengi
Iodini siku ya kwanza na ya pili
13
Kuachisha ndama kwa umri badala ya chakula
Ndama anadumaa na harudi
Achisha akila kilo 1.5 za starter kwa siku 3
14
Kubadilisha chakula ghafla
Bakteria wa rumeni hufa, ng'ombe huharisha
Chukua siku 7 hadi 14
15
Nyongeza nyingi bila nyuzi
Acidosis, mafuta ya maziwa yanashuka
Nyongeza isizidi nusu ya chakula
16
Urea kwa ndama au isiyochanganywa
Kifo ndani ya saa moja
Miezi 6 na kuendelea, changanya kwenye ndoo kwanza
17
Kutokuwa na dawa ya kupe kila wiki
Ndigana kali huua ndani ya wiki mbili
Pulizia kila wiki, chuna kwa mkono kila jioni
18
Kuruka chanjo za bure za kampeni
Ng'ombe wa milioni mbili anakufa kwa chanjo ya elfu tano
Fuatilia afisa mifugo, jiunge na kikundi
19
Kutoandika kumbukumbu
Hujui nani anakupa faida na nani anakula bure
Daftari la TSh 2,000, dakika 3 kwa siku
20
Kutupa samadi
Hasara ya laki 3 kwa mwaka na mbolea ya shamba
Shimo la samadi, geuza kila wiki 2
Kama utakumbuka mambo matatu tu kutoka kwenye kitabu hiki chote,
yawe haya: panda malisho yako mwenyewe, angalia joto mara tatu kwa siku, na andika kwenye daftari.
Haya matatu peke yake yanatosha kubadilisha ufugaji wako kutoka hasara kwenda faida.
Maswali haya yamekusanywa kutoka kwa wafugaji halisi. Majibu ni mafupi na ya
moja kwa moja, na kila jibu linakuelekeza sura yenye maelezo zaidi.
Na.
Swali
Jibu
1
Naweza kuanza ufugaji wa ng'ombe na shilingi laki tano?
Ndiyo. Nunua ndama jike wa kienyeji au chotara wa miezi sita kwa laki tatu hadi nne, jenga banda la miti na nyasi kwa laki moja, na panda napier. Utasubiri miaka miwili kabla ya maziwa, lakini utakuwa umeanza.
2
Ng'ombe mmoja anahitaji ardhi kiasi gani?
Robo ekari ya napier pamoja na mita za mraba mia mbili za mikunde zinatosha ng'ombe mmoja anayekamuliwa, kama utaweka samadi na kuvuna kwa wakati.
3
Ni aina gani ya ng'ombe bora kwa mfugaji wa kipato cha chini?
Chotara wa asilimia hamsini hadi sabini na tano wa Friesian au Jersey. Ana maziwa ya kutosha lakini bado ana kinga ya kienyeji.
4
Ng'ombe wa kienyeji anaweza kutoa maziwa mengi akilishwa vizuri?
Atatoa lita tatu hadi nne badala ya moja au mbili. Ni ongezeko kubwa, lakini hatafika lita nane. Kwa maziwa mengi unahitaji damu ya kigeni.
5
Nianze na ng'ombe mmoja au wawili?
Anza na mmoja. Utajifunza kwa gharama ndogo. Ng'ombe wa pili anatakiwa kuwa ndama wa yule wa kwanza, si ununuzi mwingine.
6
Ni lini nimpandishe mtamba?
Akifikia asilimia sitini ya uzito wa ng'ombe mzima wa aina yake. Kwa chotara wa Friesian ni kilo 280 hadi 320, kwa kawaida miezi 15 hadi 18.
7
Ng'ombe wangu hashiki mimba, nifanye nini?
Angalia mambo manne kwa mpangilio: madini, hali ya mwili (asiwe amekonda), muda wa kupanda, na maambukizi ya uzazi. Sababu ya kwanza kwa asilimia kubwa Tanzania ni madini.
8
Maziwa yameshuka ghafla, kwa nini?
Sababu tano za kawaida: maji kukatika, chakula kubadilika, joto (anataka kupandwa), ugonjwa wa kiwele, au homa. Angalia kwa mpangilio huo.
9
Ninawezaje kujua ng'ombe ana ugonjwa wa kiwele?
Kamua michirizi mitatu ya kwanza kwenye kikombe cheusi kila kukamua. Mabonge, majimaji au damu ni dalili. Kiwele chenye joto na kigumu ni ugonjwa mkali.
10
Naweza kutumia premix ya kuku kwa ng'ombe?
Hapana. Ina kalsiamu nyingi kupita kiasi na dawa zisizofaa ng'ombe. Ni bora kutumia majani makavu ya mikunde kuliko premix ya kuku.
11
Urea ni salama kwa ng'ombe?
Ndiyo kwa ng'ombe mzima wa zaidi ya miezi sita, isizidi kilo moja kwa kila kilo mia za chakula, na lazima isambae vizuri. Kamwe si kwa ndama.
12
Nitibu vipi mabua ya mahindi bila urea?
Nyunyizia maji yenye chumvi gramu 500 na molasi kilo 5 kwenye lita 50 za maji kwa kila kilo 100 za mabua. Haitaongeza protini lakini ng'ombe atakula mengi zaidi.
13
Silaji inaweza kutengenezwa bila shimo la sementi?
Ndiyo. Tumia mifuko ya plastiki nene ya kilo 100. Ni njia bora kwa mfugaji mdogo kwa sababu unaweza kufungua mfuko mmoja kwa wakati.
14
Ng'ombe anakunywa maji kiasi gani?
Lita nne hadi tano kwa kila kilo ya chakula kikavu, pamoja na lita tatu za ziada kwa kila lita ya maziwa. Anayekamuliwa lita ishirini anahitaji lita 90 hadi 110.
15
Napier ivunwe lini?
Ikiwa na urefu wa futi tatu hadi nne, kila wiki sita hadi nane. Ikizidi futi tano protini hushuka kutoka asilimia kumi hadi nne.
16
Naweza kulisha ng'ombe mabaki ya jikoni?
Kwa kiasi kidogo cha mabaki ya mimea ndiyo. Lakini ng'ombe ni mnyama wa nyasi, si wa mabaki. Mabaki ya nyama hayafai kabisa.
17
Ndama anaharisha, nifanye nini?
Punguza maziwa kwa nusu siku moja, mpe maji ya chumvi na sukari lita moja mara nne kwa siku. Kikiwa na damu au ndama amelala, mwite daktari.
18
Ni lini niachishe ndama?
Anapokula kilo moja na nusu ya calf starter kwa siku tatu mfululizo, kwa kawaida wiki kumi hadi kumi na nne. Achisha kwa chakula, si kwa umri.
19
Nitajuaje uzito wa ng'ombe bila mizani?
Pima mzunguko wa kifua na urefu kwa sentimita. Zidisha mzunguko mara mbili kisha kwa urefu, gawanya kwa 10,840. Jibu ni kilo.
20
Ni kwa nini nikate pembe za ndama?
Ng'ombe asiye na pembe hana hatari ya kuumiza wenzake wala wewe, na anahitaji nafasi ndogo. Kata wiki ya tatu wakati ni rahisi.
21
Chanjo zipi ni za lazima?
CBPP, chambavu, kimeta na FMD ni za msingi Tanzania. Ndigana kali ina chanjo ya sindano moja ya maisha ambayo inafaa sana kwa maeneo yenye kupe wengi.
22
Ng'ombe amevimba tumbo upande wa kushoto, nifanye nini?
Ni bloat, ni dharura. Msimamishe akiwa amepanda mahali pa juu, mpe mafuta ya kula lita moja, kanda tumbo, na mwite daktari mara moja.
23
Naweza kuuza maziwa bila kuwa na friji?
Ndiyo, kama utayauza ndani ya saa mbili baada ya kukamua. Poza kwa kuweka chombo kwenye ndoo ya maji baridi wakati unasubiri.
24
Ni bei gani ninayotakiwa kuuza maziwa?
Hesabu gharama yako kwanza. Ikiwa lita moja inakugharimu shilingi mia tano, usikubali chini ya mia nane. Bei ya wastani wa vijijini ni mia saba hadi elfu moja.
25
Nifanye nini na ndama wa kiume?
Ama umuuze ndani ya wiki mbili kwa bei ndogo, ama umnenepeshe kwa miezi kumi na nane na umuuze kwa milioni moja. Kumshikilia miezi sita kisha kumuuza ni hasara.
26
Samadi ina thamani gani?
Ng'ombe mmoja hutoa tani tisa hadi kumi na nne za samadi mbichi kwa mwaka, sawa na tani nne hadi saba za mboji, yenye thamani ya laki mbili hadi tatu au mbolea ya ekari moja.
27
Naweza kupata baiogesi kwa ng'ombe wangapi?
Ng'ombe wawili wanaokaa bandani wanatosha kwa familia ya watu sita. Tanki la plastiki linagharimu laki sita hadi tisa na hujilipa ndani ya miaka miwili au mitatu.
28
Nianze na mkopo?
Mkopo wa kwanza usiwe wa kununua ng'ombe. Uwe wa kujenga banda na kupanda malisho, ambao ni mdogo. Ng'ombe nunua kwa akiba au kwa mfumo wa kugawana ndama.
29
Kikundi kina faida gani kwangu?
Bei bora ya maziwa, kununua chakula kwa jumla, dume mmoja wa kuchangia, josho la pamoja, na kupata miradi ya serikali ambayo hutolewa kwa vikundi si watu binafsi.
30
Nifanye nini kiangazi kikizidi?
Uza wasiozalisha mapema kabla bei haijashuka, tumia hifadhi yako, tibu mabua kwa urea, na tumia matawi ya miti ya malisho. Usisubiri hadi ng'ombe wakonde.
31
Ng'ombe amelala hawezi kusimama baada ya kuzaa, ni nini?
Karibu daima ni homa ya maziwa, upungufu wa kalsiamu. Ni dharura inayohitaji sindano ya kalsiamu ya mishipa. Mwite daktari mara moja.
32
Naweza kunywa maziwa mabichi?
Si salama. Brucellosis na kifua kikuu cha ng'ombe huambukiza binadamu kupitia maziwa mabichi. Chemsha maziwa yote ya kunywa nyumbani.
33
Ni mara ngapi nikamue kwa siku?
Mara mbili kwa nafasi ya masaa kumi na mbili. Anayetoa zaidi ya lita ishirini anaweza kukamuliwa mara tatu na kuongeza asilimia kumi, lakini atahitaji chakula zaidi.
34
Kwa nini ng'ombe wangu anakula lakini hakui?
Sababu tatu kuu: minyoo, protini kidogo kwenye malisho yaliyokomaa, au upungufu wa madini. Anza na dawa ya minyoo, kisha angalia ubora wa malisho.
35
Nitajuaje kama napata faida?
Andika mapato yote na matumizi yote kwa mwezi mmoja, kisha toa. Pia hesabu gharama ya chakula kwa kila lita ya maziwa. Isizidi nusu ya bei ya maziwa.
36
Ng'ombe anaishi miaka mingapi?
Anaweza kuishi miaka kumi na tano hadi ishirini, lakini uzalishaji bora ni mizao ya kwanza sita au saba, yaani hadi umri wa miaka tisa au kumi.
37
Nimpe ndama maziwa ya mama au ya poda?
Maziwa ya mama ni bora na ni nafuu kwa mfugaji mdogo. Poda ni kwa mfugaji mkubwa anayeuza maziwa yote.
38
Naweza kulisha ng'ombe majani ya mihogo?
Ndiyo, yana protini asilimia kumi na sita hadi ishirini. Lakini lazima uyanyaushe juani siku moja kwanza kuondoa sianidi. Mabichi kabisa ni sumu.
39
Nifanye nini ng'ombe akifa ghafla akitoa damu isiyoganda?
Usikate mzoga na usiruhusu mtu kuukata. Inaweza kuwa kimeta inayoambukiza binadamu. Funika, weka alama, na mwite afisa mifugo mara moja.
40
Nianzeje kama sina kitu kabisa?
Panda napier na mikunde kwenye kipande chochote cha ardhi ulichonacho, jiunge na kikundi cha wafugaji, na tafuta mkataba wa kugawana ndama. Njia hizi tatu hazihitaji pesa.
Mwisho wa mwezi: jumlisha safu ya mapato, jumlisha safu ya matumizi,
toa. Jibu ni faida yako halisi. Ikiwa hasi kwa miezi mitatu mfululizo, rudi Sura ya 16 uangalie
uvujaji.
Pima mzunguko wa kifua nyuma ya miguu ya mbele, na urefu kutoka bega hadi mfupa
wa nyonga. Tafuta namba zako kwenye jedwali. Hakuna hesabu inayohitajika.
Uzito kwa kilo. Safu ya kushoto ni mzunguko wa kifua, safu za juu ni urefu wa mwili, zote kwa sentimita.
Mzunguko
90 cm
100 cm
110 cm
120 cm
130 cm
140 cm
150 cm
160 cm
80 cm
53
59
65
71
77
83
89
94
84 cm
59
65
72
78
85
91
98
104
88 cm
64
71
79
86
93
100
107
114
92 cm
70
78
86
94
102
109
117
125
96 cm
77
85
94
102
111
119
128
136
100 cm
83
92
101
111
120
129
138
148
104 cm
90
100
110
120
130
140
150
160
108 cm
97
108
118
129
140
151
161
172
112 cm
104
116
127
139
150
162
174
185
116 cm
112
124
137
149
161
174
186
199
120 cm
120
133
146
159
173
186
199
213
124 cm
128
142
156
170
184
199
213
227
128 cm
136
151
166
181
196
212
227
242
132 cm
145
161
177
193
209
225
241
257
136 cm
154
171
188
205
222
239
256
273
140 cm
163
181
199
217
235
253
271
289
144 cm
172
191
210
230
249
268
287
306
148 cm
182
202
222
242
263
283
303
323
152 cm
192
213
234
256
277
298
320
341
156 cm
202
225
247
269
292
314
337
359
160 cm
213
236
260
283
307
331
354
378
164 cm
223
248
273
298
323
347
372
397
168 cm
234
260
286
312
338
365
391
417
172 cm
246
273
300
327
355
382
409
437
176 cm
257
286
314
343
371
400
429
457
180 cm
269
299
329
359
389
418
448
478
184 cm
281
312
344
375
406
437
468
500
188 cm
293
326
359
391
424
456
489
522
192 cm
306
340
374
408
442
476
510
544
196 cm
319
354
390
425
461
496
532
567
200 cm
332
369
406
443
480
517
554
590
204 cm
346
384
422
461
499
537
576
614
208 cm
359
399
439
479
519
559
599
639
Jinsi ya kutumia: ng’ombe mwenye mzunguko wa kifua sentimita 160 na
urefu sentimita 140 ana uzito wa kilo 331. Pima kila mwezi na uandike kwenye Kiambatisho 7. Ng’ombe
anayeshuka uzito licha ya kula ana minyoo, upungufu wa madini, au ugonjwa usioonekana bado.
Uzito unaotakiwa kwa umri — chotara wa Friesian
Umri
Uzito
Umri
Uzito
Kuzaliwa
kilo 30
Miezi 15
kilo 300
Miezi 3
kilo 75
Miezi 18
kilo 340
Miezi 6
kilo 140
Miezi 21
kilo 380
Miezi 9
kilo 195
Miezi 24
kilo 410
Miezi 12
kilo 245
Mzima
kilo 450 – 500
Kwa chotara wa Jersey, punguza asilimia 15. Kwa kienyeji, punguza asilimia 35.
Mimba ya ng’ombe ni siku 283. Tafuta tarehe uliyompandisha, na jedwali litakuambia
tarehe ya kuzaa, tarehe ya kukausha, na tarehe ya kuanza steaming up.
Tarehe ya kupanda
Kukausha siku 223
Steaming up siku 240
Kuzaa siku 283
1 Januari
12 Agosti
29 Agosti
11 Oktoba
10 Januari
21 Agosti
7 Septemba
20 Oktoba
20 Januari
31 Agosti
17 Septemba
30 Oktoba
1 Februari
12 Septemba
29 Septemba
11 Novemba
10 Februari
21 Septemba
8 Oktoba
20 Novemba
20 Februari
1 Oktoba
18 Oktoba
30 Novemba
1 Machi
10 Oktoba
27 Oktoba
9 Desemba
10 Machi
19 Oktoba
5 Novemba
18 Desemba
20 Machi
29 Oktoba
15 Novemba
28 Desemba
1 Aprili
10 Novemba
27 Novemba
9 Januari
10 Aprili
19 Novemba
6 Desemba
18 Januari
20 Aprili
29 Novemba
16 Desemba
28 Januari
1 Mei
10 Desemba
27 Desemba
8 Februari
10 Mei
19 Desemba
5 Januari
17 Februari
20 Mei
29 Desemba
15 Januari
27 Februari
1 Juni
10 Januari
27 Januari
11 Machi
10 Juni
19 Januari
5 Februari
20 Machi
20 Juni
29 Januari
15 Februari
30 Machi
1 Julai
9 Februari
26 Februari
10 Aprili
10 Julai
18 Februari
7 Machi
19 Aprili
20 Julai
28 Februari
17 Machi
29 Aprili
1 Agosti
12 Machi
29 Machi
11 Mei
10 Agosti
21 Machi
7 Aprili
20 Mei
20 Agosti
31 Machi
17 Aprili
30 Mei
1 Septemba
12 Aprili
29 Aprili
11 Juni
10 Septemba
21 Aprili
8 Mei
20 Juni
20 Septemba
1 Mei
18 Mei
30 Juni
1 Oktoba
12 Mei
29 Mei
11 Julai
10 Oktoba
21 Mei
7 Juni
20 Julai
20 Oktoba
31 Mei
17 Juni
30 Julai
1 Novemba
12 Juni
29 Juni
11 Agosti
10 Novemba
21 Juni
8 Julai
20 Agosti
20 Novemba
1 Julai
18 Julai
30 Agosti
1 Desemba
12 Julai
29 Julai
10 Septemba
10 Desemba
21 Julai
7 Agosti
19 Septemba
20 Desemba
31 Julai
17 Agosti
29 Septemba
Kalenda hii ni ya siku 283. Ndama wa kiume mara nyingi huchukua siku 1 hadi 2 zaidi.
Tarehe zilizoonyeshwa ni za mwaka wa 2026 kama mfano; hesabu ni ile ile kwa mwaka wowote.
Njia rahisi ya kuhesabu kichwani: ongeza miezi tisa na siku saba
kwenye tarehe ya kupanda. Mfano: alipandwa tarehe 10 Machi, atazaa takribani tarehe 17 Desemba.
Tarehe nne za kuandika ukutani kwa kila ng’ombe
Tarehe ya kuzaa. Kila kitu kinaanzia hapa.
Siku 45 baada ya kuzaa. Anza kuangalia joto kwa makini.
Siku 85 baada ya kuzaa. Awe amepandwa. Andika kwa rangi nyekundu.
Kitabu hiki kina kurasa nyingi, lakini ujumbe wake ni mfupi.
Vitu vitano vinavyoamua kila kitu
Panda malisho yako mwenyewe. Hii peke yake ni tofauti ya milioni tatu kwa mwaka
kwa ng’ombe mmoja.
Mpe madini na maji wakati wote. Ni gharama ndogo kuliko zote na inaamua uzazi.
Angalia joto mara tatu kwa siku. Ndama mmoja kwa mwaka ndiyo lengo.
Lea ndama vizuri miezi mitatu ya kwanza. Dangi ndani ya saa moja, iodini kwenye
kitovu, calf starter kuanzia siku ya saba.
Andika kwenye daftari. Dakika tatu kwa siku zinakuonyesha ukweli wa biashara yako.
Usisubiri mpaka uwe na pesa zote. Usisubiri mpaka uelewe kila kitu. Wafugaji bora wa Tanzania
walianza na ng’ombe mmoja na makosa mengi. Tofauti kati yao na waliokata tamaa ni kwamba waliendelea
kuandika, kujifunza, na kurekebisha.
Anza na kile ulichonacho leo. Kama ulichonacho ni robo ekari na nia, hiyo inatosha kuanza.
Unahitaji msaada zaidi?
Tunaweza kukuhesabia formula ya chakula kwa malighafi zinazopatikana sokoni lako, kukusaidia kupanga
shamba lako la malisho, na kukupa nakala ya kitabu hiki kwa njia ya simu.
WhatsApp au simu: 0620 339 260
Tovuti: devinevisiontech.com
Kupokea kitabu: tuma neno KITABU NG’OMBE kwa WhatsApp.
Kanusho. Kitabu hiki ni mwongozo wa jumla wa
kielimu. Malighafi, malisho na mazingira hutofautiana kwa eneo na msimu. Bei zilizotajwa ni za wastani
na hubadilika. Kabla ya mabadiliko makubwa kwenye kundi lako, au ng’ombe wako akiugua, ongea na afisa
mifugo wa kata yako au daktari wa mifugo aliye karibu. Magonjwa yanayotakiwa kutolewa taarifa kisheria,
kama kimeta na ugonjwa wa miguu na midomo, lazima yaripotiwe kwa mamlaka mara moja.
DeVine Vision Tech inakusaidia kuhesabu formula kwa malighafi zinazopatikana kwako, kupanga shamba lako la malisho, na kupata kitabu hiki kama PDF ya kurasa 103 unayoweza kuchapisha na kusoma bila intaneti.
Pokea kitabu cha PDF
Tuma neno KITABU NG’OMBE kwa WhatsApp upokee nakala kamili ya kurasa 103 pamoja na fomu za kujaza.
Formula ya malighafi zako
Tuambie una nini sokoni lako na bei zake, tutakuhesabia formula yako mwenyewe inayotoa kilo mia kamili.
Mpango wa malisho na bajeti
Hesabu ya ekari za napier na mikunde unazohitaji, mpango wa silaji ya kiangazi, na hesabu ya faida.
