MWONGOZO WA KUNENEPESHA NG’OMBE WA KIASILI TANZANIA Mbinu Nafuu za Kupata Mwili, Kinga ya Magonjwa na Masoko ya Uhakika

YALIYOMO

Sura ya 1: Utangulizi wa Biashara ya Kunenepesha Ng’ombe (Feedlotting) 3

Sura ya 2: Uchaguzi, Ununuzi na Ukaguzi wa Ng’ombe (Namna ya Kutambua Kama Anafaa) 5

Sura ya 3: Miundombinu na Banda la Kunenepesha la Gharama Nafuu. 8

Sura ya 4: Maandalizi ya Awali na Karantini ya Ng’ombe Wageni 10

Sura ya 5: Lishe, Fomula ya Lishe Maalum na Mbinu Nafuu za Maandalizi 12

Sura ya 6: Ratiba na Awamu za Ulishaji wa Ng’ombe (Feeding Program) 15

Sura ya 7: Magonjwa ya Kawaida, Utambuzi, Tiba na Mbinu za Kiasili za Kuzuia. 18

Sura ya 8: Uzazi, Uhimilishaji na Utunzaji wa Ndama wa Ng’ombe wa Kiasili 23

Sura ya 9: Uchambuzi wa Gharama, Faida na Mikakati ya Masoko. 26

Sura ya 1: Utangulizi wa Biashara ya Kunenepesha Ng’ombe (Feedlotting)

1.1 Maana ya mradi wa kunenepesha ng’ombe wa kiasili

Kunenepesha ng’ombe kwa biashara, au kwa lugha ya kitaalamu Feedlotting, ni mfumo wa kisasa wa kufuga ng’ombe katika eneo dogo lililofungwa (zizi au banda) kwa muda mfupi uliopangwa. Katika mfumo huu, ng’ombe hawapelekwi malishoni kutafuta majani. Badala yake, wanatunzwa ndani ya banda maalum kwa muda wa siku 60 hadi 90 tu.

Lengo kuu la mfumo huu ni kuwapa ng’ombe mchanganyiko maalum wa vyakula vyenye virutubisho vingi, nishati, na protini pamoja na maji safi ya kutosha masaa yote. Chakula hiki kinamfanya ng’ombe aongeze uzito mkubwa wa nyama na mafuta kwa kasi ya haraka sana ndani ya muda huo mfupi.

Tofauti na ufugaji wa kawaida wa mazoea, mradi wa kunenepesha ni biashara ya mzunguko wa haraka. Unalenga kubadilisha ng’ombe waliokonda au wenye uzito mdogo kuwa ng’ombe wanene wenye nyama laini na bora. Nyama hii inauzwa kwa bei ya juu sana sokoni kwa sababu inakidhi vigezo vya walaji wa sasa wanaotafuta nyama yenye ubora wa hali ya juu. Huu ni mradi wa kibiashara unaosaidia kugeuza mifugo ya kiasili kuwa chanzo kikubwa cha faida kwa muda mfupi.

1.2 Tofauti kati ya ufugaji wa asili wa kuhamahama na mradi wa kunenepesha wa muda mfupi

Tofauti kubwa kati ya mifumo hii miwili ipo kwenye matumizi ya nishati ya ng’ombe na kasi ya uzalishaji.

Ufugaji wa Asili wa Kuhamahama: Ng’ombe hutembea umbali mrefu kila siku kutafuta nyasi na maji. Katika mwendo huo, ng’ombe hutumia nishati yote inayotokana na chakula alichokula kwa ajili ya kutembea badala ya kujenga mwili. Matokeo yake, ng’ombe huchukua miaka mitatu hadi mitano kufikia uzito wa kuuzwa, na nyama yao inakuwa ngumu. Mfumo huu unategemea hali ya hewa; wakati wa kiangazi ng’ombe hukonda sana na mfugaji hupoteza mtaji.
Mradi wa Kunenepesha wa Muda Mfupi: Ng’ombe huzuiliwa kutembea umbali mrefu. Wanakaa kwenye banda maalum ambapo kila hitaji lao linawekwa karibu. Kwa kuzuia mwendo huu, ng’ombe hawasafiri na hawapotezi nishati (calories). Nishati yote inayotokana na chakula bora wanachokula inabadilishwa moja kwa moja kuwa misuli ya nyama na mafuta mwilini.

Mabadiliko haya ya mifumo ya uzalishaji yanamaanisha kuwa, badala ya kusubiri miaka mingi, mfugaji anazalisha nyama nyingi na bora ndani ya miezi mitatu tu. Hii inapunguza vifo vya mifugo wakati wa kiangazi na kuongeza idadi ya ng’ombe wanaoweza kuuzwa kwa mwaka mmoja kutoka zizi moja.

1.3 Mzunguko wa kiuchumi na fursa za soko la nyama nchini Tanzania

Mzunguko wa kiuchumi wa mradi huu ni wa haraka na wenye tija kubwa kwa sababu unaruhusu mfugaji kuingiza na kutoa ng’ombe sokoni mara tatu hadi nne kwa mwaka mmoja. Fursa za soko la nyama nchini Tanzania ni kubwa na zinakua kila siku kutokana na sababu zifuatazo:

Ukuaji wa Miji Mikuu: Miji kama Dar es Salaam, Dodoma, na Mwanza ina idadi kubwa ya watu na kipato kinachokua. Uhitaji wa nyama ya ng’ombe kwenye miji hii ni mkubwa sana kila siku, hasa kwenye mabucha ya kisasa, hoteli, na migahawa mikubwa inayotaka nyama laini.
Viwanda vya Usindikaji Nyama: Tanzania sasa ina viwanda vya kisasa vya kusindika nyama kwa ajili ya soko la ndani na mauzo ya nje ya nchi (kama nchi za Kiarabu na Afrika ya Kati). Viwanda hivi vinahitaji ng’ombe wengi wenye uzito thabiti na nyama bora kwa vipindi vyote vya mwaka.

Fursa hii inamaanisha kuwa mfugaji anayenenepesha ng’ombe wa kiasili ana uhakika wa soko wakati wote. Bei ya ng’ombe aliyenenepeshwa vizuri kitaalamu inakuwa juu kwa asilimia 50 hadi 100 ikilinganishwa na ng’ombe wa kawaida wa malishoni. Hii inamhakikishia mfugaji faida kubwa na mzunguko wa fedha unaorudi haraka kuendeleza mradi.

Sura ya 2: Uchaguzi, Ununuzi na Ukaguzi wa Ng’ombe (Namna ya Kutambua Kama Anafaa)

2.1 Aina za ng’ombe wa kiasili wanaofaa

Tanzania ina aina mbalimbali za ng’ombe wa kiasili ambao wana uwezo mkubwa wa kuhimili magonjwa, ukame, na mabadiliko ya hali ya hewa, na wanafaa sana kwa mradi wa kunenepesha.

Ng’ombe wa Zebu (Tanzania Shorthorn Zebu): Hawa ni ng’ombe wadogo wanaopatikana kwa wingi nchini. Wana uwezo mkubwa sana wa kustahimili mazingira magumu na magonjwa ya kupe. Wakipewa chakula bora cha mchanganyiko ndani ya banda, wanajibu mapigo haraka sana kwa kuongeza uzito wa nyama na mafuta ndani ya muda mfupi.
Ng’ombe wa Boran: Hii ni aina bora zaidi ya ng’ombe wa nyama kati ya mifugo ya kiasili Afrika Mashariki. Wana umbo kubwa, kifua kipana, na uwezo wa kukua kwa kasi kubwa sana wanapowekwa kwenye mradi wa kunenepesha. Wanabadilisha chakula kuwa nyama kwa ufanisi mkubwa sana.
Ng’ombe wa Mpwapwa: Huu ni uzao maalum uliotengenezwa nchini Tanzania. Ingawa ni ng’ombe wa madhumuni mawili (maziwa na nyama), dume zao zina mifupa mikubwa na umbo zuri linalofaa sana kunenepeshwa kwenye zizi.
Ng’ombe wa Ankole: Wanajulikana kwa pembe zao ndefu na miili mikubwa. Ng’ombe hawa wana furemu kubwa ya mifupa, kumaanisha kuwa wana nafasi kubwa ya kuweka nyama nyingi mwilini ikiwa watapata lishe sahihi ya protini na nishati.

Uchaguzi wa aina hizi utategemea upatikanaji wao katika eneo lako la kijiografia nchini Tanzania ili kupunguza gharama za usafirishaji.

2.2 Vigezo vya Kimwili na Ukaguzi (Namna ya kutambua kama ng’ombe anafaa)

Ukaguzi wa kimwili ni hatua muhimu zaidi ili kuhakikisha unanunua ng’ombe atakayeleta faida na sio hasara. Lazima ujue kutofautisha alama za ng’ombe anayefaa na asiyefaa.

Alama za ng’ombe anayefaa kunenepeshwa:

Umbo refu lenye furemu kubwa (Large Frame): Chagua ng’ombe mwenye urefu na umbo kubwa la mifupa lakini amekonda kwa kukosa chakula. Ng’ombe huyu ana nafasi kubwa ya kujaza nyama kwenye mifupa yake pale atakapoanza kula vizuri.
Kifua Kipana na Mgongo Mnyoofu: Kifua kipana kinaonyesha kuwa ng’ombe ana mifumo mizuri ya ndani (moyo na mapafu) inayofanya kazi vizuri kusafirisha virutubisho. Mgongo mnyoofu na mpana unatoa nafasi ya kuweka nyama nyingi za thamani kubwa (fillet).
Ngozi Inayovutika kwa Urahisi (Loose Skin): Shika ngozi ya ng’ombe kwenye eneo la shingo au mbavu. Ikiwa ngozi inavutika kwa urahisi na haina ugumu, hiyo ni alama kuwa ng’ombe ana nafasi kubwa mwilini ya kuhifadhi mafuta na misuli mipya.
Meno ya Umri Sahihi: Kagua meno ya mbele ya ng’ombe. Chagua ng’ombe mwenye umri wa miaka 2 hadi 4 (mwenye meno mawili hadi manne ya ukubwani). Ng’ombe wa umri huu bado anakuwa na ananenepa haraka kuliko ng’ombe mzee sana mwenye meno yaliyofanana au kung’oka.
Mifupa Miandamo Mizuri: Miguu iwe imara, mirefu kidogo, na haina ulemavu ili iweze kubeba uzito mkubwa wa nyama utakaongezeka.

Alama za ng’ombe asiyefaa kunenepeshwa:

Ng’ombe Dume Waliogongwa (Stunted): Hawa ni ng’ombe wafupi sana, wenye vichwa vikubwa na miili midogo waliodumaa tangu wakiwa ndama. Ng’ombe hawa hawana uwezo wa kukua au kuongeza uzito hata wapewe chakula cha gharama kubwa kiasi gani.
Ulemavu wa Taya au Kwato: Ng’ombe mwenye taya iliyopinda au meno yaliyoharibika hatatafuna chakula vizuri zizini. Mwenye ulemavu wa kwato atashindwa kusimama kwa muda mrefu wakati wa kula.
Dume Nzee Sana: Ng’ombe wazee wenye meno yaliyolika kabisa huchukua muda mrefu sana kunenepa na nyama yao haina soko zuri.
Dalili za Magonjwa Sugu ya Ndani: Ng’ombe mwenye macho yenye makengeza, manyoya yaliyosama na kukatika, au tumbo kubwa sana lililoshuka (pot-bellied) mara nyingi ana minyoo sugu ya ini au magonjwa ya mapafu ambayo yatapoteza chakula chako.

2.3 Mbinu za kununua kwa bei nafuu kwenye minada ya upili [Maneno 400]

Kununua ng’ombe kwa bei nafuu ni siri kubwa ya kupata faida kwenye mradi wa kunenepesha. Kama ukinunua ng’ombe kwa bei kubwa mwanzoni, itakuwa ngumu kurudisha mtaji na kupata faida baada ya kuliwaza chakula cha gharama.

Nenda Kwenye Minada ya Upili ya Vijijini: Epuka kununua ng’ombe kutoka kwa wafanyabiashara wa kati (madalali) waliopo mijini. Nenda moja kwa moja kwenye minada ya vijijini (minada ya upili) ambako wafugaji wa asili wanauza mifugo yao moja kwa moja. Huko utapata ng’ombe kwa bei ya chini kabisa ya soko.
Tumia Faida ya Majira ya Mwaka (Timing): Nunua ng’ombe kuelekea mwishoni mwa msimu wa kiangazi (miezi ya Julai hadi Oktoba nchini Tanzania). Wakati huu, nyasi zimekauka na wafugaji wa kuhamahama wanakabiliwa na ukame, hivyo wanauza ng’ombe wengi kwa bei nafuu sana ili kuokoa kundi lao. Huu ndio wakati wako wa kununua ng’ombe hawa waliokonda lakini wenye miili mikubwa (large frame) kwa bei ya chini kabisa.
Nunua kwa Makundi (Bulk Buying): Unapofika mnadani, jaribu kununua ng’ombe kadhaa kwa wakati mmoja kutoka kwa mfugaji mmoja au wawili. Hii inakupa nguvu ya kupatana na kupunguza bei kwa kila kichwa cha ng’ombe.
Punguza Gharama za Usafirishaji: Unapopakia ng’ombe kwenye gari (lori), hakikisha unajaza gari kulingana na uwezo wake salama. Usisafirishe ng’ombe mmoja mmoja au wawili kwenye gari kubwa. Kama mtaji wako ni mdogo, shirikianeni na wafugaji wenzako wa eneo moja kukodisha lori la pamoja ili mgawane gharama za usafiri kutoka mnadani hadi kwenye zizi lenu la kunenepesha. Hii itapunguza sana gharama kwa kila ng’ombe mmoja.

Sura ya 3: Miundombinu na Banda la Kunenepesha la Gharama Nafuu

3.1 Muundo wa banda la kuzuia ng’ombe kutembea umbali mrefu

Muundo wa banda la kunenepesha ng’ombe unapaswa kuzingatia kanuni ya kuzuia mifugo kutembea umbali mrefu. Mfumo huu unajulikana kitaalamu kama kubana matumizi ya nishati (Calorie restriction). Ng’ombe anapotembea, mwili wake unachoma nishati na mafuta ambayo yalitakiwa kutumika kujenga misuli na kuongeza uzito wa nyama. Kwa sababu hiyo, banda linatakiwa kuwa na ukubwa wa kutosha kumpa ng’ombe uhuru wa kusimama, kugeuka, na kulala kwa urahisi, lakini si kubwa kiasi cha kumfanya akimbie au kutembea umbali mrefu.

Mbinu bora na ya gharama nafuu ni kujenga banda la wazi lenye kivuli (Semi-intensive au open yard system). Sehemu ya kulala inatakiwa kuwa na paa la kuzuia jua kali na mvua, wakati sehemu iliyobaki inakuwa wazi ili ng’ombe wapate hewa safi na mwanga wa jua. Eneo linalopendekezwa kwa kila ng’ombe mmoja ndani ya zizi ni mita za mraba 3 hadi 5 kwa sehemu yenye kivuli. Sakafu ya banda inaweza kuwekwa udongo mgumu ulioshindiliwa vizuri na kuinuliwa kidogo ili kuzuia maji ya mvua au mkojo kutengeneza matope, jambo linalookoa gharama kubwa za kuweka zege au simenti tupu.

3.2 Ujenzi wa hori za chakula na maji kwa kutumia mbao au vifaa vya ndani

Ujenzi wa hori za kulia na kunywea maji hauhitaji vifaa vya gharama kubwa kama nondo au matofali ya saruji. Unaweza kutumia mbao za miti ya kienyeji, nguzo za miti zilizopasuliwa, au hata mapipa ya plastiki yaliyokatwa katikati kwa urefu. Hori hizi zinatakiwa kujengwa kando ya ukuta wa mbele wa banda ili kurahisisha uwekaji wa chakula na maji kutoka nje ya zizi bila kuingia ndani na kuwasumbua ng’ombe.

Vipimo sahihi vya hori ni muhimu sana ili kuzuia ushindani na uharibifu wa chakula:

Urefu wa Hori: Kila ng’ombe mmoja anahitaji nafasi ya urefu wa sentimita 60 hadi 75 kwenye hori ya chakula ili kuwezesha ng’ombe wote kula kwa wakati mmoja bila kupigana. Ukosefu wa nafasi ya kutosha husababisha ng’ombe wenye nguvu kula zaidi na kunenepa, wakati wale wadogo na wapole wakibaki wamekonda.
Kina na Kimo cha Hori: Hori iinuliwe sentimita 30 hadi 40 kutoka ardhini, na kina chake kiwe sentimita 30 ili kuzuia ng’ombe kusukuma chakula nje kwa kutumia mdomo na kukipoteza chini.
Hori ya Maji: Inatakiwa iwekwe upande wa pili mbali kidogo na hori ya chakula ili kuzuia chakula kisidondokee kwenye maji na kuchacha. Mapipa ya plastiki yaliyosafishwa vizuri ni chaguo nafuu na imara kwa ajili ya maji.

3.3 Uhifadhi wa mazingira, mkojo, na samadi zizini

Usafi wa zizi la kunenepesha ni nguzo kuu ya kulinda afya ya mifugo na mazingira yanayozunguka. Banda linatakiwa kujengwa likiwa na mteremko mdogo wa kuelekea upande mmoja (mteremko wa asilimia 2 hadi 3). Mteremko huu unasaidia mkojo na maji ya usafishaji kutiririka kwa urahisi kupitia mifereji ya kienyeji iliyochimbwa ardhini na kusakafiwa kwa mawe au udongo mgumu kuelekea nje ya banda.

Samadi (kinyesi cha ng’ombe) inatakiwa kuondolewa kwenye eneo la kulala kila siku ili kuweka zizi kavu. Mazingira yenye unyevu na matope huchochea magonjwa ya kwato na kuvutia nzi wengi wanaosumbua ng’ombe na kuwapunguzia hamu ya kula. Samadi yote inayokusanywa inapaswa kuwekwa kwenye shimo maalum la mbolea (compost pit) lililopo umbali kidogo kutoka zizini. Baada ya mzunguko wa kunenepesha kuisha, mbolea hii inakuwa imeoza vizuri na inaweza kuuzwa kwa wakulima wa mboga na mazao au kutumika kwenye shamba la malisho la mfugaji, jambo linaloongeza kipato cha ziada na kupunguza gharama za uendeshaji wa mradi.

Sura ya 4: Maandalizi ya Awali na Karantini ya Ng’ombe Wageni

4.1 Utaratibu wa kuwatenga ng’ombe wageni (Karantini ya siku 14)

Unaponunua ng’ombe kutoka kwenye minada ya vijijini, unakuwa umenunua mifugo kutoka maeneo tofauti yenye historia tofauti za afya. Ni kosa kubwa la kibiashara na kiufundi kuwaingiza ng’ombe wapya moja kwa moja kwenye zizi kuu la kulishia. Ng’ombe wengine wanaweza kuwa na vijidudu vya magonjwa ya mlipuko (kama sotoka au homa ya mapafu) ambayo bado hayajaanza kuonyesha dalili za nje lakini yanaambukiza kwa kasi.

Utaratibu wa karantini unamtaka mfugaji kuwa na zizi dogo la pembeni lililotengwa umbali wa mita 10 hadi 20 kutoka banda kuu. Ng’ombe wageni lazima wakae kwenye zizi hili la utengano kwa muda usiopungua siku 14 (wiki mbili). Katika kipindi hiki cha karantini, kazi kubwa ya mfugaji ni:

Kuwaangalia kwa makini tabia zao za kula, unywaji wa maji, na uendaji wao.
Kupima joto la mwili na kukagua kama kuna wanaoharisha, wanaokohoa, au wanaotoka udenda na mafua.
Kuwazoeza taratibu na mazingira mapya ya kukaa ndani ya banda kabla ya kuanza ratiba ngumu ya ulishaji wa unene.

4.2 Tiba ya lazima ya kuondoa minyoo ya ndani na seli za ini (Liver flukes)

Ng’ombe wengi wanaotoka kwenye mifumo ya asili ya kuhamahama huwa na maambukizi makubwa ya minyoo ya tumboni na minyoo ya ini (Liver flukes) kwa sababu ya kunywa maji kwenye madimbwi yaliyotuama na kula nyasi zilizosongamana. Minyoo hii hufyonza virutubisho vyote muhimu mwilini. Ukianza kumlisha ng’ombe chakula cha gharama bila kumuua minyoo, utakuwa unalisha minyoo badala ya ng’ombe, na hatanepa kamwe.

Tiba hii ya lazima inatakiwa kutolewa ndani ya siku mbili za kwanza tangu ng’ombe walipoingia karantini. Ratiba na mbinu ya utoaji dawa ni kama ifuatavyo:

Uchaguzi wa Dawa: Tumia dawa za minyoo zenye uwezo wa kuua minyoo ya aina zote (Broad-spectrum dewormers). Dawa zenye mchanganyiko wa Albendazole au Levamisole zinafaa sana. Hakikisha dawa unayochagua ina uwezo wa kuua seli na minyoo ya ini (flukicide), hasa kama ng’ombe wametoka maeneo yenye mabonde na maji mengi.
Utoaji wa Dawa: Dawa ya maji ya kunywesha au vidonge vya kusaga ndio njia nafuu na salama. Piga hesabu ya uzito wa ng’ombe kwa macho au kamba ili kutoa kiasi sahihi cha dawa (Dose) kulingana na maelekezo ya mtengenezaji kwenye chupa. Kutoa dawa kidogo chini ya kiwango hakutaua minyoo, na kutoa nyingi kunaweza kuletea ng’ombe sumu.

4.3 Udhibiti wa kupe na wadudu wa nje kupitia uoshaji wa gharama nafuu

Kupe ni adui mkubwa wa ng’ombe wa kiasili nchini Tanzania kwa sababu wanaeneza ugonjwa hatari wa Ndigana Kali (East Coast Fever), ambao unaweza kuua ng’ombe ndani ya siku chache na kuharibu mtaji wako wote. Pia, chawa, lishere, na mbu hushambulia ngozi ya ng’ombe na kumsababishia msongo wa mawazo (stress) unaomfanya ashindwe kutulia na kula vizuri zizini.

Kwenye mradi wa gharama nafuu, huna haja ya kujenga josho kubwa la zege. Njia mbadala na yenye ufanisi mkubwa ni kutumia pampu ya mkono ya kupulizia inayovaliwa mgongoni (Knapsack sprayer). Fuata hatua hizi kufanya uoshaji uwe wa mafanikio:

Mchanganyiko Sahihi: Nunua dawa ya kupe (Acaricide) ya bei nafuu na iliyothibitishwa sokoni. Changanya dawa hiyo na maji safi kwenye pampu ya lita 20 kwa kufuata vipimo halisi vilivyoandikwa kwenye lebo.
Njia ya Upuliziaji: Mpulizie ng’ombe kuanzia chini kwenda juu. Anza na maeneo ya kwato, miguuni, chini ya tumbo, kwenye viwele au mapumbu, chini ya mkia, mgongoni, na malizia kichwani hasa ndani ya masikio na chini ya pembe ambapo kupe hupenda kujificha.
Ratiba: Upuliziaji huu ufanyike mara tu ng’ombe wanapoingia karantini, na urudiwe mara moja kila wiki katika kipindi chote cha mradi ili kukata kabisa mzunguko wa maisha wa kupe na kulinda usalama wa zizi lako.

Sura ya 5: Lishe, Fomula ya Lishe Maalum na Mbinu Nafuu za Maandalizi

5.1 Vyakula vya nishati (Energy Feeds)

Vyakula vya nishati ndio msingi mkuu wa mradi wa kunenepesha ng’ombe wa kiasili. Kazi kubwa ya nishati katika mwili wa ng’ombe ni kutoa nguvu ya kuendesha mifumo ya mwili, kudumisha joto la kutosha, na kiasi kinachobaki kinabadilishwa kuwa mafuta yanayofunika misuli ili kuwapa ng’ombe muonekano mnene na mzuri. Katika mazingira ya Tanzania, pumba za mahindi (hominy feed) na pumba za mpunga ndio vyanzo nafuu na vinavyopatikana kwa urahisi, hasa baada ya msimu wa mavuno.

Pumba za mahindi zina kiasi kikubwa cha wanga na mafuta asili ambayo huingizwa mwilini haraka na kuanza kujenga mwili. Pumba za mpunga, ingawa zina nishati kidogo kuliko za mahindi kutokana na kuwa na nyuzi lishe nyingi (crude fiber), ni mbadala mzuri sana wa kupunguza gharama za chakula, hasa katika mikoa ya kanda ya ziwa, mbeya, na morogoro ambako kilimo cha mpunga kimeshika kasi.

Mbali na pumba hizi, masalia ya mazao ya shambani kama mabua ya mahindi, majani makavu ya mpunga, na migomba ni vyanzo vizuri sana vya nyuzi lishe (roughage) vinavyoweza kupatikana kwa gharama sufuri. Changamoto kubwa ya masalia haya ni kwamba yanakuwa magumu na hayana ladha nzuri ikiwa yatalishwa yakiwa hivyo hivyo. Mbinu nafuu ya maandalizi ni kuyakata mabua ya mahindi au majani ya mpunga katika vipande vidogo vidogo vyenye ukubwa wa sentimita mbili hadi tano kwa kutumia panga au mashine rahisi ya kukata majani (chaff cutter).

Ukatatwaji huu unamsaidia ng’ombe kutumia nishati kidogo wakati wa kutafuna na kuzuia uchaguzi wa chakula zizini. Baada ya kukatwa, masalia haya yanachanganywa na pumba za mahindi au mpunga ili kutengeneza mchanganyiko wenye uwiano mzuri. Mfugaji anapaswa kuhakikisha kuwa vyakula hivi vinahifadhiwa mahali pakavu ili kuzuia unyevu unaoweza kuleta ukungu na sumu kuvu (aflatoxin), ambayo ni hatari sana kwa afya ya ng’ombe na walaji wa nyama.

5.2 Vyakula vya protini (Protein Feeds)

Wakati vyakula vya nishati vikifanya kazi ya kuweka mafuta na nishati mwilini, vyakula vya protini vina jukumu la kujenga misuli yenyewe (nyama nyekundu). Ng’ombe wa kiasili hawezi kuongeza uzito wa nyama bila kupata kiasi cha kutosha cha protini kwenye milo yake ya kila siku. Vyanzo vikuu na vya bei nafuu vya protini nchini Tanzania ni pamoja na mashudu ya alizeti (sunflower cake) na mashudu ya pamba (cottonseed cake), ambayo yanapatikana kwa wingi kutoka kwenye viwanda vya kusindika mafuta ya kula.

Mashudu ya alizeti yanapendekezwa sana kwa sababu yana kiwango kizuri cha protini (kati ya asilimia 20 hadi 30) na yanapatikana kwa urahisi katika maeneo mengi ya nchi kama mikoa ya Singida, Dodoma, Shinyanga, na Mwanza. Mashudu ya pamba pia yana protini nyingi sana na yanafaa sana kwa kunenepesha, lakini yanapaswa kutumiwa kwa uangalifu na yasizidi asilimia 15 ya mchanganyiko mzima wa chakula ili kuzuia athari za sumu asili ya pamba (gossypol) kwa wanyama.

Ili kupunguza zaidi gharama ya kununua mashudu viwandani, mfugaji anaweza kutumia majani ya miti lishe kama Leucaena leucocephala (lusina) na Gliricidia sepium (glirisidia). Miti hii inaweza kupandwa kwa urahisi pembezoni mwa shamba au zizi kama ua na haiitaji gharama kubwa kuitunza. Majani ya miti hii yana protini ghafi ya kiwango cha juu sana na yanaweza kuvunwa, kukaushwa kivulini ili yasipoteze rangi ya kijani na virutubisho, na kisha kusagwa au kuchanganywa moja kwa moja kwenye hori.

Uwiano sahihi wa kibiashara ni kuhakikisha protini inasimama kati ya asilimia 12 hadi 14 ya chakula chote kikavu anachokula ng’ombe kwa siku. Mchanganyiko mzuri nafuu unaweza kuhusisha sehemu 60 za pumba za mahindi (nishati), sehemu 30 za mashudu ya alizeti au majani ya miti lishe (protini), na sehemu zilizobaki zikaenda kwenye madini na masalia ya shambani.

5.3 Madini na virutubisho asili (Ration Formulation)

Ufunguo wa ng’ombe kunenepa kwa kasi na kuwa na afya njema upo kwenye uwiano sahihi wa madini na virutubisho vidogo vidogo. Madini ya kalsiamu (calcium) na fosforasi (phosphorus) ni muhimu kwa ajili ya kuimarisha mifupa itakayobeba uzito mkubwa wa nyama unaongezeka. Changamoto kubwa kwa wafugaji wengi ni kwamba vyakula vingi vya pumba vina kiwango kikubwa cha fosforasi lakini vina kalsiamu kidogo sana, hali inayoweza kuleta ugonjwa wa mifupa au ng’ombe kushindwa kusimama vizuri.

Mbinu nafuu ya kutatua changamoto hii ni kutumia chokaa ya mifugo (limestone/calcium carbonate) na chumvi ya mawe. Chokaa ya mifugo inapatikana kwa bei rahisi sana na inatoa kalsiamu ya kutosha. Uwiano unaotakiwa ni kuweka asilimia 1 hadi 2 tu ya chokaa ya mifugo kwenye mchanganyiko wa chakula. Chumvi ya mawe (isiyosafishwa) nayo isagwe na kuwekwa kwa kiwango cha asilimia 1. Chumvi hii inasaidia kuchochea hamu ya kula ya ng’ombe (appetite) na kumfanya anywe maji mengi, jambo linaloharakisha unenepaji wake.

Kipengele kingine cha gharama nafuu na chenye ufanisi mkubwa ni matumizi ya molasi (molasses). Molasi ni mabaki ya viwanda vya sukari yenye umbo la kimiminika kizito chenye rangi nyeusi au kahawia. Molasi ina faida tatu kuu:

Inatoa nishati ya haraka sana kwa ng’ombe.
Inaleta ladha tamu ya sukari kwenye chakula, hivyo kufanya ng’ombe wale chakula chote kilichowekwa kwenye hori bila kubakiza, hata kama kina mabua magumu.
Inasaidia kushindilia vumbi la pumba ili ng’ombe wasivute vumbi puani wanapokula, jambo linalozuia kukohoa na magonjwa ya mafua.

Mbinu ya kuchanganya ni kuyeyusha lita moja ya molasi kwenye lita tatu hadi tano za maji safi, kisha unanyunyizia mchanganyiko huo kwenye nyasi kavu au mabua yaliyokatwa kabla ya kuweka pumba na mashudu. Hii ni fomula ya uhakika inayofanya chakula kiwe na ladha nzuri na kirutubisho kikubwa.

5.4 Umuhimu wa maji safi ya kutosha katika kuchochea mmeng’enyo wa chakula

Maji ndio kirutubisho cha bei nafuu zaidi lakini kinasahaulika mara kwa mara na wafugaji wengi nchini Tanzania. Ng’ombe hawezi kubadilisha pumba, mashudu, na mabua kuwa nyama ikiwa mifumo yake ya ndani haina maji ya kutosha ya kuendesha mmeng’enyo. Kuna uhusiano wa moja kwa moja kati ya kiwango cha unywaji wa maji na kiwango cha ulishaji wa chakula kikavu, unaojulikana kitaalamu kama Dry Matter Intake (DMI).

Ng’ombe anapokula chakula kikavu cha unene kilichojaa pumba na nyasi kavu, anahitaji maji mengi ili kulainisha chakula hicho tumboni (kwenye rumi). Ikiwa maji hayatapatikana kwa kiasi cha kutosha na kwa wakati, kasi ya usagaji wa chakula tumboni itapungua kwa kiwango kikubwa sana. Hali hii inamfanya ng’ombe ahisi kushiba mapema na kupoteza hamu ya kula, hivyo kiwango chake cha kula (DMI) kinashuka kwa siku inayofuata. Chakula kikikaa tumboni bila kusagwa vizuri, ng’ombe huanza kukonda au kuacha kuongeza kilo, na hapo ndipo hasara ya mradi inapoanzia.

Mfugaji anapaswa kuhakikisha kuwa ng’ombe wa kunenepesha wanapata maji safi, salama na yenye ubaridi wa wastani kwa masaa 24 kila siku (Ad libitum). Ng’ombe mmoja wa kiasili aliyewekwa zizini anaweza kunywa kati ya lita 40 hadi 60 za maji kwa siku, kulingana na hali ya hewa na joto la eneo husika. Hori za maji lazima zisafishwe kila asubuhi ili kuondoa mabaki ya chakula yanayoweza kudondoka na kuoza ndani ya maji, hali inayoweza kusababisha harufu mbaya na kumfanya ng’ombe agome kunywa. Kumbuka: Uhakika wa maji ndio unaomfanya ng’ombe ale zaidi na anenepe haraka.

Sura ya 6: Ratiba na Awamu za Ulishaji wa Ng’ombe (Feeding Program)

6.1 Awamu ya Kwanza: Wiki 1 – 2 (Kuzoesha mfumo wa chakula/Adaptation phase)

Awamu ya kuzoesha ni hatua ya kwanza na ya umuhimu wa kipekee pindi ng’ombe wanapotoka kwenye karantini na kuingia kwenye zizi kuu la ulishaji. Ng’ombe wa kiasili wanakuwa wamezoea kula nyasi za asili tu malishoni ambazo zina nyuzi lishe nyingi na maji kidogo. Mfumo wao wa usagaji chakula na bakteria waliopo tumboni (rumen microbes) wameumbwa kusaga nyasi hizo pekee. Ukiwalisha ghafla kiasi kikubwa cha vyakula vya mchanganyiko vilivyojaa pumba na mashudu (concentrates), bakteria hao watashindwa kuhimili mabadiliko hayo, na kusababisha uzalishaji mkubwa wa tindikali tumboni (acidosis) au ugonjwa wa chofu (bloat) unaoweza kuua ng’ombe ndani ya masaa machache.

Katika wiki hizi mbili za kwanza, lengo kuu sio ng’ombe kuongeza uzito, bali ni kubadili mfumo wao wa usagaji chakula taratibu bila kuwaletea madhara. Utaratibu wa ulishaji unapaswa kufuata mgao ufuatao:

Siku ya 1 hadi ya 3: Lisha asilimia 80 ya nyasi kavu au mabua ya mahindi yaliyokatwa-katwa, na upe asilimia 20 tu ya mchanganyiko wa pumba na mashudu.
Siku ya 4 hadi ya 7: Ongeza kiasi cha pumba kufikia asilimia 40 na upunguze nyasi kufikia asilimia 60.
Siku ya 8 hadi ya 14: Uwiano uende nusu kwa nusu, yaani asilimia 50 ya pumba na mashudu na asilimia 50 ya nyasi.

Maji safi na chumvi ya mawe viwepo masaa yote zizini. Mfugaji anapaswa kuwa mwangalifu sana katika kipindi hiki na kuangalia kinyesi cha ng’ombe; kikianza kuwa laini sana au kuharisha, maana yake kasi ya kuongeza pumba ni kubwa sana, hivyo arudi nyuma kidogo na kuongeza nyasi kavu ili kuweka usawa.

6.2 Awamu ya Pili: Wiki 3 – 10 (Ulishaji mkubwa wa unene/Intensive fattening phase)

Baada ya wiki mbili kuisha na ng’ombe kuwa wamezoea mchanganyiko mpya wa chakula bila kupata matatizo yoyote ya tumbo, mradi sasa unaingia kwenye awamu ya pili ambayo ndio injini kuu ya uzalishaji wa nyama. Hii ndio awamu ndefu zaidi ya mradi (inachukua takriban siku 50 hadi 60) ambapo lengo kuu ni kumpusha ng’ombe kula chakula kingi chenye virutubisho vya juu ili kuongeza kilo nyingi za misuli na nyama kwa siku.

Katika awamu hii, uwiano wa chakula unabadilika kabisa na kuwa wa mchanganyiko mzito (High concentrate diet). Chakula sasa kinapaswa kuwa na asilimia 70 hadi 80 ya vyakula vya pumba za mahindi, mashudu ya alizeti, madini, na molasi, huku nyasi kavu au mabua yakibaki kama asilimia 20 hadi 30 tu kwa ajili ya kusaidia kuchochea mcheuaji (rumination). Mfumo huu unamfanya ng’ombe kupata kiasi kikubwa cha nishati na protini ambavyo vinajenga misuli ya mwili kwa kasi ya kilo 0.8 hadi 1.2 kwa siku kwa ng’ombe wa kiasili walioandaliwa vizuri.

Ratiba ya ulishaji lazima iwe ya nidhamu ya hali ya juu:

Muda wa Kulisha: Chakula kigawanywe mara mbili kwa siku; asubuhi saa 1:00 hadi saa 2:00 na jioni saa 10:00 hadi saa 11:00. Ng’ombe wanazoea muda huu na miili yao huanza kujiandaa kupokea chakula, jambo linaloongeza ufanisi wa mmeng’enyo.
Kiasi cha Chakula: Kila ng’ombe anapaswa kulishwa kiasi cha chakula kinacholingana na asilimia 3 ya uzito wa mwili wake katika mfumo wa chakula kikavu. Mfano, ng’ombe mwenye uzito wa kilo 200 anahitaji kilo 6 za chakula kikavu kwa siku.
Usafi wa Hori: Kila asubuhi kabla ya kuweka chakula kipya, mabaki yote ya chakula cha jana yaliyolowa mate yaondolewe na kupewa ng’ombe wengine wa nje ili kuzuia fangasi na harufu mbaya inayoweza kupunguza kiwango cha ulaji.

6.3 Awamu ya Tatu: Wiki 11 – 12 (Kuhitimisha na kukamilisha unene/Finishing phase)

Hii ndio awamu ya mwisho kabisa ya mradi inayochukua muda wa wiki mbili hadi tatu kabla ya ng’ombe kupelekwa sokoni au machinjioni. Katika hatua hii, ng’ombe wanakuwa tayari wameshajenga misuli mikubwa na mifupa yao imejaa nyama. Kazi kubwa ya awamu ya kuhitimisha ni kubadili mfumo wa uwekaji nyama na kuanza kuweka safu nyembamba ya mafuta ndani ya misuli ya nyama, mfumo unaojulikana kitaalamu kama Marbling.

Mafuta haya ya ndani ya misuli ndio siri kuu inayofanya nyama ya ng’ombe aliyenenepeshwa kuwa laini sana, yenye juisi na ladha nzuri inapopikwa, tofauti kabisa na nyama ya ng’ombe wa kawaida wa malishoni ambayo inakuwa ngumu na kavu. Ili kufikia lengo hili, mfugaji anapaswa kuongeza kiwango cha nishati kwenye chakula kwa kuongeza asilimia ya pumba za mahindi au molasi, na kupunguza kidogo kiasi cha protini (mashudu) kwa sababu kasi ya kujenga misuli mipya inakuwa imepungua na sasa mwili unajikita zaidi kwenye kuhifadhi mafuta ya kumalizia.

Katika wiki hizi za mwisho, ng’ombe wanatakiwa kuwekwa katika mazingira ya utulivu wa hali ya juu bila usumbufu wa kelele, mbwa, au kupigwa, kwani msongo wa mawazo (stress) unaweza kuyeyusha mafuta haya mapya na kupunguza ubora wa nyama. Mfugaji akikagua ng’ombe wake kwa macho, ataona ngozi imekuwa nyororo, yenye kung’aa, na maeneo ya nyonga na mbavu yamefunikwa kabisa na hayachomozi nje. Hiyo ni alama ya wazi kuwa ng’ombe amekamilika na yuko tayari kuliingizia soko la Tanzania nyama ya daraja la kwanza.

Sura ya 7: Magonjwa ya Kawaida, Utambuzi, Tiba na Mbinu za Kiasili za Kuzuia

Katika mradi wa kunenepesha ng’ombe, afya ya mnyama ndio nguzo kuu inayobeba mtaji wako. Ng’ombe wa kiasili ana kinga nzuri ya asili, lakini anapowekwa kwenye zizi la kunenepesha anabadilishiwa chakula na mazingira, jambo linaloweza kumletea msongo wa mawazo na kumfanya ashambuliwe na magonjwa kirahisi. Ukigundua ugonjwa mapema na kujua jinsi ya kutibu kwa kutumia mchanganyiko wa dawa za kisasa (za dukani) na mbinu za asili, utaokoa gharama kubwa na kulinda faida yako.

7.1 Magonjwa ya Kawaida na Namna ya Kutibu

1. Ndigana Kali (East Coast Fever – ECF)

Ugonjwa huu unasababishwa na vijidudu vinavyoenezwa na kupe wa kahawia na ni moja ya magonjwa hatari zaidi yanayoua ng’ombe wengi nchini Tanzania.

Utambuzi (Dalili): Kuvimba kwa tezi zilizopo chini ya sikio, mbele ya bega, na kwenye mapaja. Ng’ombe anapata homa kali sana (ukimgusa masikio au mapajani unahisi joto kali), macho yanatoa machozi na kuanza kuwa meupe, anakataa kula, na katika hatua za mwisho anaanza kukohoa na kupumua kwa shida sana kwa sababu mapafu yanajaa maji.
Dawa za Dukani (Kisasa): Ukiona dalili hizi, usisite. Dawa ya uhakika ya kuua vijidudu vya Ndigana ni zenye kemikali ya Buparvaquone (kama Butalex, Clexon, au Kuparva). Choma kwenye misuli ya shingo kulingana na uzito wa ng’ombe. Pia, mpe dawa ya kushusha homa na maumivu kama Flunixin Meglumine au Meloxicam. Katika hatua za awali, unaweza kutumia pia viuatilifu vya Oxytetracycline ya muda mrefu (OTC LA 20%).
Njia za Asili (Tiba Saidizi): Ndigana haina tiba asili ya moja kwa moja inayoweza kuua vijidudu, lakini unaweza kusaidia kushusha homa kwa kuchukua kitambaa safi kilicholoweshwa kwenye maji ya baridi na kumfuta ng’ombe kichwani, masikioni, na mwilini mara tatu kwa siku. Pia, mnyweshe maji yaliyochemshwa majani ya mwarobaini na tangawizi ili kusaidia kusisimua kinga ya mwili kupambana na homa.

2. Ugonjwa wa Chofu au Tumbo Kujaa Gesi (Bloat)

Huu ni ugonjwa wa mfumo wa chakula unaotokea mara nyingi zizini kutokana na ng’ombe kula pumba nyingi au vyakula laini vya kijani kibichi vilivyolowana umande bila kupewa nyasi kavu (roughage).

Utambuzi (Dalili): Upande wa kushoto wa tumbo la ng’ombe unajaa gesi na kuvimba kama mpira uliopulizwa hewa. Ng’ombe anaonyesha maumivu makali, anajipiga tumboni kwa miguu ya nyuma, anashindwa kusimama au kutembea, na anapumua kwa shida huku ulimi ukiwa nje. Isipotibiwa ndani ya saa chache, ng’ombe hufa kwa sababu tumbo linakandamiza mapafu na moyo.
Dawa za Dukani (Kisasa): Mnyweshe dawa ya maji ya viwandani ya kuvunja mapovu ya gesi kama Anti-Bloat liquid, Tympasil, au Scolan. Kama huna dawa hizi, unaweza kutumia mafuta ya taa (Kerosene) kiasi cha kikombe kimoja cha kahawa ukichanganya na mafuta ya kula, lakini hii itumike kwa tahadhari kubwa isiiingie kwenye mapafu. Katika hali ya hatari ambapo ng’ombe anaanguka, tumia kifaa maalum cha ncha kali (Trocar and Cannula) kutoboa tumbo upande wa kushoto uliovimba ili kutoa gesi haraka.
Njia za Asili: Hii ni mbinu ya haraka na ya gharama nafuu: Chukua nusu lita ya mafuta ya kupikia ya kawaida (alama yoyote ile) au mafuta ya mawese, changanya na vijiko viwili vya tangawizi ya unga na kikombe kimoja cha maji ya vuguvugu, kisha mnyweshe ng’ombe polepole. Mafuta yanalainisha tumbo na kuvunja mapovu ya gesi, na tangawizi inachochea tumbo kufanya kazi na kutoa hewa kwa njia ya ushuzi kapu. Pia, funga kijiti kinywani mwa ng’ombe kama lijamu ili amung’unye; kitendo hiki kinachochea kutoa udenda mwingi unaosaidia kushusha gesi tumboni.

3. Magonjwa ya Kwato (Foot Rot)

Huu ni ugonjwa wa bakteria unaoshambulia ngozi na nyama ya katikati ya kwato, na hutokea sana pale banda linapokuwa na unyevu, mkojo mwingi, au matope.

Utambuzi (Dalili): Ng’ombe anaanza kuchechemea, anakataa kusimama kwenda kula kwenye hori, na akisimama anainua mguu mmoja juu. Ukikagua kwato, unakuta imevimba, ina vidonda, inatoa usaha, na inanuka harufu mbaya sana ya kuoza.
Dawa za Dukani (Kisasa): Osha mguu vizuri, kisha choma ng’ombe dawa ya viuatilifu (Antibiotics) kama Penicillin mixed with Streptomycin (Penstrep) au Oxytetracycline 20% kwenye misuli kwa siku 3 hadi 5. Pia, pulizia kidonda dawa ya vidonda ya rangi ya bluu (Oxytetracycline spray) kila siku baada ya kusafisha.
Njia za Asili: Chukua majivu ya moto yaliyopoa (wood ash) changanya na chumvi ya mawe ya kusaga na mafuta ya injini yaliyotumika (used oil) au mafuta ya mbono/mnyonyo. Safisha kwato kwa maji ya chumvi mengi, kisha paka mchanganyiko huo wa majivu na mafuta kwenye kidonda cha kwato na ufunge kwa kitambaa safi au gunia. Majivu na chumvi vinakausha kidonda na kuua bakteria, na mafuta yanazuia maji na wadudu kuingia.

4. Mafua Makali na Changamoto ya Mapafu (Pneumonia)

Huu ni ugonjwa unaoshambulia mfumo wa hewa, unaotokea sana zizini kutokana na vumbi la pumba, baridi kali ya usiku, au mrundikano wa ng’ombe wengi sehemu moja yenye hewa nzito ya mkojo (ammonia).

Utambuzi (Dalili): Ng’ombe anakohoa, anapumua kwa haraka na kwa nguvu, anatokwa na mafua mazito ya kamasi puani, macho yanakuwa mekundu, na anapoteza kabisa hamu ya kula.
Dawa za Dukani (Kisasa): Tiba ya uhakika ni viuatilifu vinavyofanya kazi vizuri kwenye mapafu kama vile Tylosin, Tilmicosin, au Tetracycline. Choma kulingana na vipimo.
Njia za Asili: Chemsha vitunguu swaumu (garlic) vilivyotwanzwa pamoja na tangawizi mbichi na majani ya mkaratusi kwenye lita mbili za maji. Chuja vizuri kisha mnyweshe ng’ombe mchanganyiko huo ukiwa wa vuguvugu kikombe kimoja asubuhi na jioni. Vitunguu swaumu na tangawizi ni viuavimelea asili vya nguvu (natural antibiotics) vinavyosafisha kifua na koo, na mkaratusi unasaidia kufungua njia ya hewa ya mapafu.

7.2 Mbinu za Kiasili za Kuzuia Magonjwa (Ethnoveterinary)

Kuzuia ugonjwa ni rahisi na bei nafuu kuliko kutibu. Matumizi ya miti shamba na mbinu za asili zilizothibitishwa kisayansi nchini Tanzania zinasaidia sana kupunguza gharama za uendeshaji wa zizi.

1. Majani ya Mwarobaini (Neem Leaves) kama Kiuatilifu cha Ngozi

Mwarobaini una kemikali asili inayofukuza na kuua wadudu wa nje kama kupe, chawa, na nzi bila kuacha sumu kwenye nyama.

Maandalizi na Matumizi: Kusanya kilo mbili za majani mabichi ya mwarobaini, yatwange kwenye kinu hadi yalamike vizuri. Changanya rojo hiyo kwenye lita 10 za maji safi na uache ikae kwa saa 12 (au usiku kucha). Chuja vizuri maji hayo kwa kitambaa laini ili yafunge pampu. Tumia maji haya kupulizia ng’ombe mwilini kwa kutumia pampu ya mkono (Knapsack sprayer) au kuwapaka kwa kitambaa safi mara moja kwa wiki. Inasaidia kukausha magonjwa ya ngozi na kuzuia kupe wasing’ang’anie mwilini.

2. Mshubiri Mwitu (Aloe Vera) kama Kichocheo cha Kinga na Kusafisha Tumbo

Mshubiri mwitu ni mmea wenye ladha chungu sana ambao hufanya kazi kama dawa ya kusafisha mfumo wa chakula na kuamsha seli za kinga ya mwili.

Maandalizi na Matumizi: Chukua majani makubwa matatu ya mshubiri mwitu, yaondoe miiba ya pembeni, kisha yakate vipande vidogo. Chemsha vipande hivyo kwenye lita tano za maji kwa dakika 20 hadi maji yawe ya njano na kuwa na ute mzito. Poa maji hayo na uwanyweshe ng’ombe wote kikombe kimoja kwa kila ng’ombe wakati wanapoingia zizini (siku ya kwanza ya karantini) na urudie mara moja kila mwezi. Inasaidia sana kuua vijidudu vya tumboni na kuongeza hamu ya kula (appetite).

3. Moshi wa Kienyeji Kufukuza Wadudu Usiku

Mbu na nzi wanaouma (biting flies) usiku humfanya ng’ombe akose utulivu, akose usingizi, na atumie nishati nyingi kujitikitiza na kupiga mkia kufukuza wadudu, jambo linalomfanya ashindwe kunenepa.

Maandalizi na Matumizi: Kila siku saa 12:30 jioni, kukusanya mabaki ya samadi kavu au majani makavu na uwashe moto mdogo zizini (upande ambao upepo unaelekea zizini). Juu ya moto huo, weka majani mabichi ya mkaratusi (eucalyptus), majani ya mbono, au maganda makavu ya vitunguu maji. Moto huu utatoa moshi mzito wenye harufu kali asili. Moshi huu hauna madhara kwa ng’ombe lakini unafukuza mbu na nzi wote ndani ya banda, na kumfanya ng’ombe alale kwa amani na kubadili chakula chote kuwa nyama.

4. Mchanganyiko wa Kitunguu Swaumu, Tangawizi na Pilipili Kichaa (Kinga ya Mwili)

Huu ni mchanganyiko wenye nguvu sana unaotumika kama ngao ya kuzuia magonjwa ya virusi na bakteria ya mfumo wa hewa na chakula.

Maandalizi na Matumizi: Twanga nusu kilo ya kitunguu swaumu, robo kilo ya tangawizi mbichi, na kiganja kimoja cha pilipili kichaa kavu. Changanya kwenye lita tano za maji na uchemshe kwa dakika 10. Acha ipoe, chuja na uweke vijiko vitano vya asali kama ipo (sio lazima). Wape ng’ombe vijiko vitatu vya chakula vya mchanganyiko huu kwenye maji yao ya kunywa mara mbili kwa wiki. Huu ni mchanganyiko unaochochea mzunguko wa damu na kuimarisha kinga ya mwili dhidi ya mabadiliko ya hali ya hewa.

7.3 Mbinu za Kupima Ongezeko la Uzito kwa Kutumia Kamba Maalum

Ili kuhakikisha mradi wako wa kunenepesha hauleti hasara, ni lazima upime uzito wa ng’ombe wako kila baada ya wiki mbili ili kujua kama wanaongezeka kilo kulingana na chakula unachowapa. Kwa sababu mizani ya kidijitali ni ya gharama kubwa, wafugaji wengi wadogo nchini Tanzania wanatumia mbinu ya kisayansi ya gharama nafuu ya kupima mduara wa kifua (Heart Girth) kwa kutumia kamba ya kawaida.

Hatua kwa Hatua za Upimaji:

Msimamo wa Ng’ombe: Hakikisha ng’ombe amesimama vizuri kwenye sakafu iliyonyooka na miguu yake yote minne imekanyaga chini sawasawa. Kichwa kiwe kimenyooka mbele (asiangalie chini wala pembeni).
Kupitisha Kamba: Chukua kamba ya katani au utepe wa fundi cherehani usiovutika. Pitisha kamba hiyo nyuma tu ya miguu ya mbele ya ng’ombe, ikizunguka kifua chake chote na kupita juu ya nundu kwa nyuma kidogo (eneo la moyo). Kamba ibane ngozi vizuri lakini isimfanye ng’ombe anyong’onye au kushindwa kupumua.
Kusoma Vipimo: Weka alama kwa kalamu pale kamba inapokutana. Chukua rula au mita ya fundi na upime urefu huo kwa sentimita (cm).

Jedwali la Ubadilishaji wa Sentimita Kuwa Kilo (Kwa Ng’ombe wa Kiasili):

Mduara wa Kifua (Sentimita)	Uzito wa Ng’ombe Unaojadiliwa (Kilo)
110 cm	Takriban kilo 115 – 120
120 cm	Takriban kilo 140 – 145
130 cm	Takriban kilo 170 – 175
140 cm	Takriban kilo 205 – 210
150 cm	Takriban kilo 245 – 250
160 cm	Takriban kilo 290 – 300

Pima ng’ombe wako asubuhi mapema kabla hawajala chakula chochote na uandike vipimo hivyo kwenye daftari lako la kumbukumbu. Ng’ombe anayeongezeka uzito vizuri anapaswa kuonyesha ongezeko la sentimita kadhaa kwenye kila kipimo cha wiki mbili.

Sura ya 8: Uzazi, Uhimilishaji na Utunzaji wa Ndama wa Ng’ombe wa Kiasili

Ingawa biashara kuu ni kunenepesha ng’ombe kwa ajili ya nyama, mfugaji mjanja na mwenye kuona mbali anapaswa kuwa na kundi dogo la ng’ombe jike wa kiasili (kama Boran au Zebu bora) zizini mwake. Hii inamsaidia kuzalisha ndama wake mwenyewe wenye ubora wa juu, na hivyo kuondoa kabisa gharama na usumbufu wa kusafiri kwenda minadani kila msimu kununua ng’ombe wageni ambao mara nyingi unakuwa hujui historia ya afya zao.

8.1 Usimamizi wa Uzazi na Mzunguko wa Joto

Usimamizi mzuri wa uzazi unalenga kuhakikisha ng’ombe jike anazaa ndama mmoja kila baada ya mwaka mmoja. Ili kufikia lengo hili, mfugaji lazima awe na jicho la kipekee la kutambua dalili za joto ili asipoteze mzunguko wa uzazi.

Dalili za Ng’ombe Aliye kwenye Joto (Heat Signs):

Ng’ombe jike huja kwenye joto kila baada ya siku 21, na dalili hizi hudumu kwa masaa 12 hadi 24 tu.

Dalili za Awali: Ng’ombe anakuwa na mtahangaiko, anapiga kelele mara kwa mara, anasimama wakati wenzake wamelala, na anapunguza kula chakula zizini.
Dalili za Uhakika (Standing Heat): Ng’ombe anasimama tulivu kabisa anapopandwa na ng’ombe wenzake (jike au dume) bila kukimbia. Huu ndio muda sahihi wa kumpandisha dume au kuita mtaalamu wa uhimilishaji.
Alama za Kimwili: Sehemu ya siri (uke) inavimba, inakuwa nyekundu, na inatoa ute mzito, mweupe na unaovutika uliuning’inia kama rula kuelekea miguuni.

Uhimilishaji wa Gharama Nafuu (Artificial Insemination – AI)

Kulisha dume kubwa la mbegu zizini ni gharama kubwa kwa sababu linakula chakula kingi cha unene na linaweza kueneza magonjwa ya uzazi zizini. Mbinu mbadala na ya kisasa ni kutumia Uhimilishaji (AI).

Serikali ya Tanzania kupitia vituo vyake vya uzalishaji wa mbegu (kama NAIC Uzuri) inatoa huduma ya mbegu za ng’ombe bora kabisa wa nyama (kama Boran au chotara wa nyama) kwa bei nafuu sana. Mpigie simu afisa ugani au daktari wa mifugo wa kata yako akuletee mbegu hizi pale ng’ombe wako anapoonyesha dalili za joto za uhakika asubuhi (apandishwe jioni) au akionyesha jioni (apandishwe asubuhi inayofuata). Ndama wanaozaliwa kwa njia hii wanakuwa na miili mikubwa na uwezo wa kunenepa kwa kasi ya ajabu sana baadae.

8.2 Utunzaji wa Ng’ombe Mjamzito kwa Gharama Nafuu

Muda wa ujauzito wa ng’ombe ni takriban miezi tisa. Miezi miwili ya mwisho kabla ya kuzaa ndio kipindi cha dhahabu kwa sababu mtoto aliyeko tumboni hukua kwa asilimia 70 ya uzito wake wote katika kipindi hiki. Pia, ng’ombe anajiandaa kutengeneza maziwa ya mwanzo (colostrum) na kuhifadhi nguvu za kuzaa.

Mbinu ya Ulishaji wa Ziada (Steaming Up):

Wafugaji wengi wa asili hutelekeza ng’ombe wajawazito malishoni wakiamini hawana kazi yoyote, jambo linalofanya wazae ndama wadogo na wadhaifu wanaokufa haraka. Mbinu ya Steaming up inamtaka mfugaji kumpa ng’ombe mjamzito lishe bora na ya ziada miezi miwili kabla ya kuzaa.

Fomula ya Chakula: Mpe ng’ombe masalia ya mazao ya shambani (kama mabua yaliyokatwa vizuri) yaliyochanganywa na kilo 1.5 hadi 2 za pumba za mahindi na mashudu ya alizeti kwa siku. Hakikisha unapaka molasi iliyoyeyushwa kwenye maji ili kuongeza nishati.
Umuhimu wa Madini: Ongeza chokaa ya mifugo (limestone) kijiko kimoja kikubwa kila siku kwenye chakula ili kumsaidia ndama aliye tumboni kujenga mifupa imara na kuzuia ng’ombe jike kupata ugonjwa wa kukosa kalsiamu baada ya kuzaa (Milk fever).

Mtenge ng’ombe mjamzito kwenye kijumba au kona safi na kavu ya banda wiki tatu kabla ya kuzaa ili kumpa utulivu.

8.3 Utunzaji wa Ndama Mchanga

Ndama anayezaliwa leo ndio ng’ombe dume wa unene wa baadae au ng’ombe jike wa uzazi. Wiki nne za kwanza za maisha ya ndama ndizo zenye hatari kubwa ya vifo kutokana na kuharisha au maambukizi ya vitovu.

Hatua Tatu za Lazima za Kulinda Maisha ya Ndama:

Maziwa ya Mwanzo (Colostrum) Ndani ya Saa 24: Hakikisha ndama ananyonya maziwa ya kwanza ya njano na mazito ya mama yake (Colostrum) ndani ya masaa mawili ya kwanza tangu azaliwe. Maziwa haya yamejaa kingamwili (antibodies) zinazofanya kazi kama chanjo ya asili ya kumlinda ndama dhidi ya magonjwa yote duniani kwa sababu anazaliwa hana kinga yoyote. Pia, maziwa haya hufanya kazi kama dawa ya kuhara inayofuta uchafu mweusi uliopo tumboni mwake tangu akiwa tumboni.
Tiba na Utunzaji wa Kitovu: Kitovu kilichokatika ni mlango wazi uliowazi unaoruhusu bakteria wa zizini kuingia moja kwa moja kwenye damu ya ndama na kusababisha kifo au ugonjwa wa viungo kuvimba. Mara tu ndama anapozaliwa, chukua kikombe kidogo chenye dawa ya Iodine (Tincture of Iodine) au spirit ya hospitali, na uchovye kitovu chote ndani ya dawa hiyo kwa sekunde 10. Rudia zoezi hili asubuhi na jioni kwa siku tatu za kwanza hadi kitovu kikauke kabisa na kukatika chenyewe.
Ulishaji wa Awali wa Gharama Nafuu (Calf Starter): Kuanzia wiki ya pili ya maisha yake, mfumo wa tumbo la ndama unaanza kutaka kujifunza kula chakula kigumu. Mpe ndama kiganja kimoja cha nyasi laini zilizokaushwa vizuri kivulini (soft hay) na mchanganyiko kidogo wa pumba za mahindi na mashudu ya alizeti yaliyosagwa laini sana (Calf starter). Kitendo hiki kinachochea tumbo lake la kwanza (rumen) kutanuka na kukua haraka sana. Mbinu hii inakusaidia kumuachisha ndama kunyonya maziwa mapema (kuanazia miezi 3 au 4) akiwa tayari ana uzito mkubwa na ana uwezo wa kula vyakula vya zizini bila kudumaa.

Sura ya 9: Uchambuzi wa Gharama, Faida na Mikakati ya Masoko

9.1 Jinsi ya kuhesabu gharama ya chakula dhidi ya kilo zinazoongezeka

Ufunguo wa mafanikio katika biashara ya kunenepesha ng’ombe upo kwenye uwezo wa kupiga hesabu za gharama na faida kwa usahihi. Huwezi kujua kama mradi wako una tija ikiwa huhesabu kiasi cha chakula unacholisha dhidi ya kilo ambazo ng’ombe anaongeza. Mfumo rahisi wa hisabati unaotumika duniani kote unaitwa Uwiano wa Ubadilishaji wa Chakula kuwa Nyama (Feed Conversion Ratio – FCR).

Mfumo huu unatafutwa kwa kutumia fomula ifuatavyo:

$$\text{FCR} = \frac{\text{Jumla ya kilo za chakula alichokula ng’ombe}}{\text{Jumla ya kilo za uzito alizoongeza mnyama}}$$

Kwa mfano, kama katika mzunguko mzima wa siku 90, ng’ombe mmoja amekula jumla ya kilo 640 za chakula kikavu, na kupitia vipimo vya kamba ya kifua ukagundua ameongeza uzito wa kilo 80 kutoka siku ya kwanza, basi unachukua 640 unagawanya kwa 80. Jibu utakalopata ni 8. Hii ina maana kwamba ng’ombe huyu anahitaji kula kilo 8 za chakula ili kuzalisha kilo 1 ya nyama mwilini mwake.

Ukijua namba hii, piga hesabu ya gharama ya kilo moja ya chakula chako cha mchanganyiko (pumba, mashudu na madini). Kama kilo moja ya chakula inakugharimu Shilingi 400 za Kitanzania, basi gharama ya chakula kuzalisha kilo moja ya nyama ni Shilingi 400 mara kilo 8, ambayo ni Shilingi 3,200. Ikiwa bei ya kilo moja ya ng’ombe mzima mnadani au machinjioni ni Shilingi 6,500, unatoa Shilingi 3,200 ya chakula na unapata faida ghafi ya Shilingi 3,300 kwa kila kilo moja. Lengo lako kama mfugaji wa gharama nafuu ni kutumia masalia ya mazao ili kufanya gharama ya chakula iwe chini kabisa na kuongeza faida.

9.2 Kutambua alama za nje zinazoonyesha ng’ombe amekomaa

Moja ya makosa makubwa yanayoweza kukurudisha nyuma kiuchumi ni kuendelea kumlisha ng’ombe chakula cha unene baada ya kuwa ameshakomaa. Ng’ombe wa kiasili akishafikia kiwango chake cha mwisho cha kujaza nyama, huacha kuongeza misuli na badala yake huanza kuweka mafuta mazito ya nje ambayo hayana faida sokoni, na hapo utakuwa unapoteza chakula cha bure. Lazima ujue kukagua alama tatu kuu za kimwili zinazoonyesha ng’ombe yuko tayari kwa soko:

Nyonga na Mapaja Kujaa: Simama nyuma ya ng’ombe. Ng’ombe aliyekonda anakuwa na mashimo na mifupa ya makalio inayochomoza nje. Akishanenepa na kukomaa, eneo la makalio na mapaja ya nyuma linajaa misuli kiasi cha kupoteza kabisa yale mabonde, na umbo lake linakuwa la duara lililojazana vizuri (u-shape).
Mbavu Kufunikwa: Angalia ng’ombe kwa pembeni. Mbavu zake hazipaswi kuonekana hata mistari yake kwa macho. Ukifuata mbavu zake kwa kutumia kiganja cha mkono wako, unapaswa kuhisi uwepo wa tabaka nene la nyama laini lililofunika mifupa yote ya mbavu.
Mafuta Chini ya Mkia: Huu ndio uhakika wa mwisho. Shika eneo la chini ya mzizi wa mkia (tailhead). Ng’ombe aliyekomaa vizuri anakuwa ameweka kapu au kijiwe cha mafuta laini yanayoshikika kwa urahisi katika eneo hilo. Pia, ngozi ya mwili mzima inakuwa nyororo, inayoteleza na yenye kung’aa jua linapopiga. Ukiona alama hizi, mtoe ng’ombe zizini na mpeleke sokoni mara moja.

9.3 Mikakati ya kuuza moja kwa moja nchini Tanzania

Ili kupata faida kubwa inayolingana na jasho lako, lazima ukate mnyororo wa madalali na walaji wa kati ambao mara nyingi huwanyonya wafugaji wadogo kwa kununua ng’ombe kwa bei ya chini zizini na kwenda kuuza kwa bei kubwa mijini. Tumia mikakati mitatu ifuatayo ya kibiashara nchini Tanzania:

Kuungana katika Vikundi vya Wafugaji: Wafugaji watatu au watano wa eneo moja wanaweza kuunganisha ng’ombe wao waliokamilika na kuunda kundi la pamoja. Kuuza ng’ombe kwa kundi (kwa mfano ng’ombe 15 hadi 20 kwa mzunguko mmoja) kunakupa nguvu kubwa ya kupatana bei na wafanyabiashara wakubwa au viwanda vya nyama, tofauti na ukienda na ng’ombe mmoja mmoja.
Kuuza Moja kwa Moja kwenye Machinjio Makuu: Safirisha ng’ombe wako moja kwa moja hadi kwenye machinjio makubwa ya mikoa (kama vile machinjio ya Vingunguti au Tegeta Dar es Salaam, machinjio ya kizungu Dodoma, au machinjio makuu ya Mwanza na Arusha). Kwenye maeneo haya, ng’ombe wanunuliwa mara nyingi kulingana na uzito wa nyama iliyochinjwa (carcass weight), mfumo ambao una haki na unatoa pesa nyingi kwa ng’ombe aliyenenepeshwa vizuri kitaalamu.
Mikataba na Mabucha ya Kisasa: Tembelea mabucha makubwa na ya kisasa ya maeneo ya mijini. Waonyeshe picha na vipimo vya ng’ombe wako unaoanenepesha zizini na uwaahidi kuwasambazia ng’ombe wenye nyama laini ya daraja la kwanza kila baada ya miezi mitatu. Mabucha mengi yapo tayari kuingia mkataba wa kununua kwa bei ya juu na ya msimu mzima ili kuwa na uhakika wa kupata mzigo mzuri bila usumbufu. Mkakati huu unakuhakikishia soko hata kabla ya ng’ombe wako hawajamaliza mzunguko wa ulishaji.