Maneno yote ya kitaalamu yaliyotumika katika kitabu hiki, pamoja na maana zake kwa lugha rahisi na sura ambayo neno limeelezwa kwa kina.
| Neno | Maana | Sura |
|---|---|---|
| Aflatoxin | Sumu inayotolewa na kuvu wa jamii ya Aspergillus kwenye nafaka na karanga; haiondoki kwa kupika. | Sura 1 |
| Alama ya F kwenye pakiti | Ishara kwamba aina ina ustahimilivu wa Fusarium. | Sura 18 |
| Appressorium | Kifuko kigumu kinachotumika na kuvu kutoboa uso wa jani kwa msukumo. | Sura 3 |
| Armillaria | Kuvu wa udongoni anayeoza mizizi na kuacha utando mweupe wenye harufu ya uyoga. | Sura 16 |
| Bacterial streaming | Mtiririko wa seli za bakteria kutoka kwenye tishu iliyokatwa, unaoonekana kwa darubini. | Sura 11 |
| Black rot | Kuoza kweusi kwa kabichi kunakosababishwa na Xanthomonas. | Sura 19 |
| Black shank | Ugonjwa wa oomycete wa tumbaku unaotoa shina jeusi lililodidimia. | Sura 15 |
| Blight ya mishipa | Kuenea kwa bakteria kando ya mishipa mikubwa ya jani. | Sura 15 |
| Blossom end rot | Kuoza kwa ncha ya tunda kutokana na kalisiamu kutofika, mara nyingi kwa sababu ya maji. | Sura 7 |
| Blotchy mottle | Njano isiyo na ulinganifu kati ya pande mbili za jani, dalili ya HLB. | Sura 17 |
| BXW | Banana Xanthomonas Wilt, mnyauko wa bakteria wa migomba. | Sura 13 |
| CBD | Coffee Berry Disease, ugonjwa wa matunda ya kahawa unaosababishwa na Colletotrichum kahawae. | Sura 16 |
| CBSD | Cassava Brown Streak Disease, ugonjwa wa michirizi ya kahawia unaoharibu mizizi ya muhogo. | Sura 5 |
| Chanzo cha msingi | Kimelea kilichoishi kutoka msimu uliopita na kuanzisha maambukizi ya kwanza. | Sura 8 |
| Charcoal rot | Kuoza kunakoacha vidoti vyeusi kama vumbi la mkaa ndani ya shina. | Sura 15 |
| Chlorosis | Njano ya tishu kutokana na upungufu wa klorofili. | Sura 7 |
| Chumvi ya udongo | Mkusanyiko wa chumvi unaozuia mmea kufyonza maji. | Sura 7 |
| Dalili (symptom) | Mabadiliko yanayoonekana kwenye mmea kutokana na ugonjwa. | Sura 2 |
| Damping-off | Kufa kwa miche kabla au baada ya kuchomoza, mara nyingi kwa Pythium au Rhizoctonia. | Sura 10 |
| Dawa ya kufunika | Dawa inayobaki juu ya uso wa jani na kuzuia spora kuota. | Sura 21 |
| Dawa ya kupenya | Dawa inayoingia ndani ya tishu na kusafiri kiasi ndani ya mmea. | Sura 21 |
| Dawa ya njia nyingi | Dawa inayoshambulia mchakato zaidi ya mmoja, kwa hiyo usugu hutokea polepole. | Sura 22 |
| Dieback | Kufa kwa matawi kuanzia ncha kurudi ndani ya mti. | Sura 10 |
| ELISA | Kipimo kinachotumia kingamwili kutambua protini za kimelea. | Sura 11 |
| Farmer field school | Mfumo wa mafunzo ambapo wakulima hujifunza kwa vitendo shambani. | Sura 25 |
| FRAC code | Namba inayoonyesha njia ya kufanya kazi ya dawa ya kuvu, inayotumika kupanga mzunguko. | Sura 21 |
| Fumonisin | Sumu ya Fusarium kwenye mahindi inayohusishwa na matatizo ya fahamu na ukuaji. | Sura 25 |
| Gene-for-gene | Dhana kwamba kila jeni ya ustahimilivu kwenye mmea inalingana na jeni maalum ya kimelea. | Sura 1 |
| Gummosis | Kutoka kwa utomvu kutoka kwenye shina au tunda. | Sura 10 |
| Halo | Pete ya njano inayozunguka doa lililokufa, inayosababishwa na sumu za bakteria. | Sura 4 |
| Hatua ya ukuaji | Kipindi cha maendeleo ya mmea kinachotumika kupanga hatua badala ya tarehe. | Sura 24 |
| Haustorium | Kifaa cha mmea vimelea kinachoingia kwenye mzizi wa mwenyeji kunyonya. | Sura 6 |
| Herbicide drift | Kupeperuka kwa dawa ya magugu kwenda shamba lisilokusudiwa. | Sura 7 |
| HLB | Huanglongbing au greening, ugonjwa hatari zaidi wa machungwa duniani. | Sura 17 |
| Hot water treatment | Kuoga matunda kwenye maji ya moto kwa muda uliopimwa ili kupunguza kuvu. | Sura 17 |
| Hydathodes | Matundu ya majimaji kwenye ncha za majani yanayotumiwa na bakteria kuingia. | Sura 4 |
| Hypersensitive response | Kifo cha haraka cha seli chache ili kuzuia kimelea kuenea. | Sura 9 |
| Hyphae | Nyuzi nyembamba zinazounda mwili wa kuvu. | Sura 3 |
| IDM | Integrated Disease Management; usimamizi jumuishi wa magonjwa. | Sura 24 |
| Incidence | Asilimia ya mimea yenye ugonjwa katika shamba. | Sura 8 |
| Ishara (sign) | Sehemu ya kimelea chenyewe inayoonekana, kwa mfano utando wa kuvu au utomvu wa bakteria. | Sura 2 |
| Jani la bendera | Jani la juu kabisa la ngano au mpunga, lenye mchango mkubwa katika kujaza punje. | Sura 12 |
| Jasi | Chanzo cha kalisiamu kinachotumika kuimarisha maganda ya karanga. | Sura 14 |
| Jeni ya R | Jeni ya ustahimilivu inayotambua jeni maalum ya kimelea. | Sura 9 |
| Jeraha (injury) | Uharibifu wa tukio moja usioendelea kuenea baadaye. | Sura 2 |
| Karantini | Hatua za kisheria za kuzuia vimelea kuingia au kuenea. | Sura 23 |
| Kiambato hai | Kemikali halisi inayofanya kazi ndani ya bidhaa ya dawa. | Sura 21 |
| Kipindi cha kuatamia | Muda kati ya maambukizi na kuonekana kwa dalili za kwanza. | Sura 3 |
| Kizingiti | Kiwango cha ugonjwa ambapo hatua inaanza kuwa na faida ya kiuchumi. | Sura 24 |
| Kizingiti cha hasara ya kiuchumi | Kiwango cha uharibifu ambapo gharama ya udhibiti inalingana na thamani ya mazao yanayookolewa. | Sura 2 |
| Kliniki ya mimea | Huduma ambapo wakulima huleta sampuli na kupata utambuzi na ushauri. | Sura 25 |
| Kresek | Kunyauka na kufa kwa mmea mchanga wa mpunga kutokana na baka la bakteria. | Sura 12 |
| Kuegemeza | Kufunga mimea kwenye vijiti au kamba ili isiguse udongo. | Sura 18 |
| Kuepuka (escape) | Kufanya mmea usikutane na kimelea kwa kubadilisha wakati au mahali. | Sura 20 |
| Kukata matawi | Kuondoa sehemu ya juu ya mmea wa viazi kabla ya kuvuna ili mizizi ipate ngozi ngumu. | Sura 13 |
| Kutibu mbegu kwa maji ya moto | Kuloweka mbegu kwenye maji ya joto lililopimwa ili kuua vimelea vya ndani. | Sura 19 |
| LAMP | Kipimo cha DNA kinachofanyika kwa joto moja bila mashine ghali. | Sura 11 |
| Latent infection | Maambukizi yanayokaa kimya ndani ya tunda hadi tunda linapoanza kuiva. | Sura 17 |
| Madini yanayohama | Virutubisho kama nitrojeni na potasiamu ambavyo mmea huvihamisha kutoka majani ya zamani kwenda machanga. | Sura 2 |
| Matandazo | Kifuniko cha udongo kinachozuia matone kurushika na kudumisha unyevu. | Sura 18 |
| Mbegu ya kuokoa | Mbegu iliyochaguliwa na mkulima kutoka mavuno yake mwenyewe. | Sura 23 |
| Meloidogyne | Jamii ya nematoda wanaosababisha vinundu kwenye mizizi. | Sura 6 |
| Microclimate | Hali ya hewa ndogo ndani ya shamba au taji la mti. | Sura 20 |
| Mimea ya kizuizi | Safu za mimea mirefu zinazopunguza wadudu waenezaji kuingia shambani. | Sura 20 |
| Mjeledi wa smut | Muundo mrefu mweusi unaotoka ncha ya mwa ulioathirika na smut. | Sura 16 |
| MLN | Maize Lethal Necrosis, ugonjwa unaotokana na virusi viwili kwa pamoja. | Sura 12 |
| Monocyclic | Ugonjwa wenye mzunguko mmoja tu kwa msimu. | Sura 8 |
| Mosaic | Mchanganyiko wa rangi ya kijani na njano usio na mpaka, dalili ya virusi. | Sura 10 |
| MSV | Maize streak virus, virusi vya michirizi ya mahindi vinavyoenezwa na leafhopper. | Sura 12 |
| Muda wa kusubiri | Kipindi kati ya kunyunyizia dawa na kuvuna kinachotakiwa kwa usalama. | Sura 19 |
| Mwenezaji (vector) | Kiumbe kinachosafirisha kimelea kutoka mmea mmoja kwenda mwingine, mara nyingi mdudu. | Sura 5 |
| Mycelium | Mtandao wa hyphae; mwili kamili wa kuvu. | Sura 3 |
| Mycotoxin | Sumu inayotolewa na kuvu kwenye mazao, isiyoharibika kwa joto la kupika. | Sura 25 |
| Mzunguko wa mazao | Kubadilisha mazao ya jamii tofauti kwenye shamba moja kwa misimu. | Sura 20 |
| Necrosis | Kifo cha tishu, mara nyingi huonekana kama sehemu ya kahawia au nyeusi kavu. | Sura 7 |
| Neti ya kitalu | Kifuniko chenye matundu madogo kinachozuia inzi weupe kufikia miche. | Sura 18 |
| Non-persistent | Kuenea ambapo virusi hukaa kwenye mdomo wa mdudu kwa muda mfupi tu. | Sura 5 |
| Ochratoxin | Sumu ya Aspergillus na Penicillium inayoathiri figo. | Sura 25 |
| Ooze test | Kipimo cha kuweka shina lililokatwa ndani ya maji ili kuona mtiririko wa bakteria. | Sura 4 |
| PCR | Kipimo kinachozidisha na kutambua vipande maalum vya DNA au RNA. | Sura 11 |
| PDA | Potato Dextrose Agar, media ya kawaida ya kukuza kuvu. | Sura 11 |
| Pembetatu ya ugonjwa | Muunganiko wa kimelea, mmea nyeti na mazingira unaohitajika ili ugonjwa utokee. | Sura 8 |
| Persistent | Kuenea ambapo virusi huingia mwilini mwa mdudu na hubaki kwa maisha yake. | Sura 5 |
| PHI | Pre-Harvest Interval; siku zinazotakiwa kati ya kunyunyizia na kuvuna. | Sura 21 |
| Phloem | Mishipa ya mmea inayosafirisha chakula kilichotengenezwa na majani. | Sura 4 |
| Phyllody | Hali ya maua kubadilika kuwa majani, dalili ya phytoplasma. | Sura 4 |
| Phytoalexins | Kemikali za kuua vimelea zinazotengenezwa na mmea wakati wa shambulio. | Sura 9 |
| Phytopathology | Jina la Kiingereza la sayansi ya magonjwa ya mimea. | Sura 1 |
| Phytosanitary certificate | Cheti kinachothibitisha kwamba mizigo ya mimea haina vimelea vilivyokatazwa. | Sura 23 |
| Polycyclic | Ugonjwa unaorudia mzunguko mara nyingi ndani ya msimu. | Sura 8 |
| Psyllid | Mdudu mdogo anayenyonya utomvu na kueneza bakteria wa greening. | Sura 17 |
| Pure culture | Utamaduni wenye aina moja tu ya kimelea kilichotengwa. | Sura 11 |
| QDS | Quality Declared Seed; mbegu inayozalishwa na wakulima chini ya usimamizi. | Sura 23 |
| Ramani ya shamba | Mchoro unaoonyesha mahali dalili zilipotokea, unaotumika msimu hadi msimu. | Sura 24 |
| Ratoon | Mavuno yanayotokana na machipukizi ya miwa baada ya kukata bila kupanda upya. | Sura 16 |
| REI | Re-Entry Interval; muda kabla ya kuingia shambani bila vifaa vya kujikinga. | Sura 21 |
| Resistance | Uwezo wa mmea kuzuia kimelea kuingia au kuenea. | Sura 9 |
| Rhizobia | Bakteria wa manufaa wanaotengeneza vinundu vya nitrojeni kwenye mizizi ya mikunde. | Sura 6 |
| Roguing | Kuondoa na kuharibu mimea yenye dalili za ugonjwa shambani. | Sura 5 |
| Rosette | Kusongamana kwa majani madogo, dalili ya ugonjwa wa virusi wa karanga. | Sura 14 |
| Sampuli ya mpaka | Sehemu ya tishu iliyo kati ya eneo lenye afya na lililoathirika. | Sura 10 |
| Sclerotia | Vidonge vigumu vya kuvu vinavyoishi udongoni kwa miaka mingi. | Sura 3 |
| Selective media | Media yenye dutu zinazozuia viumbe wasiotakiwa ili kimelea kinachotafutwa kipate nafasi. | Sura 11 |
| Severity | Asilimia ya tishu ya mmea iliyoathirika na ugonjwa. | Sura 8 |
| Shingo ya kitunguu | Sehemu inayounganisha majani na balbu; lazima ikauke kabla ya hifadhi. | Sura 19 |
| Shinikizo la uteuzi | Kiwango cha nguvu inayosukuma kundi kubadilika, huongezeka kwa matumizi ya mara kwa mara. | Sura 22 |
| Sketi ya majani | Majani yaliyokauka yakining'inia kuzunguka shina, dalili ya mnyauko wa Panama. | Sura 13 |
| Solarization | Kuchoma udongo kwa joto la jua chini ya plastiki ili kupunguza vimelea. | Sura 6 |
| Spora | Kiini kidogo cha kuzaliana kinachoenezwa na upepo, maji au wadudu. | Sura 3 |
| Stomata | Matundu madogo ya majani yanayoruhusu hewa kuingia; hutumiwa na baadhi ya vimelea kuingia. | Sura 3 |
| Striga | Mmea vimelea unaojulikana kama kiduha, unaoathiri nafaka. | Sura 6 |
| Stylet | Kifaa kama sindano mdomoni mwa nematoda kinachotumika kutoboa seli. | Sura 6 |
| Systemic acquired resistance | Kinga inayoenea mwili mzima baada ya shambulio la eneo moja. | Sura 9 |
| TaCRI | Taasisi ya Utafiti wa Kahawa Tanzania. | Sura 16 |
| TARI | Taasisi ya Utafiti wa Kilimo Tanzania, yenye vituo vya utafiti kanda mbalimbali. | Sura 1 |
| Tathmini ya hatari | Kupima uwezekano wa magonjwa kabla ya msimu kwa kutumia historia ya shamba. | Sura 24 |
| Tolerance | Uwezo wa mmea kutoa mavuno mazuri licha ya kuwa na maambukizi. | Sura 9 |
| TOSCI | Taasisi ya Kudhibiti Ubora wa Mbegu Tanzania. | Sura 1 |
| TPHPA | Mamlaka ya Afya ya Mimea na Viuatilifu Tanzania, inayosimamia karantini na usajili wa viuatilifu. | Sura 1 |
| Trellis | Mfumo wa kuegemeza mizabibu unaoruhusu hewa na mwanga. | Sura 17 |
| Trichoderma | Kuvu wa manufaa anayeshindana na vimelea vya udongoni. | Sura 20 |
| Triple rinse | Kuosha kifungashio tupu mara tatu na kumimina maji kwenye pampu. | Sura 21 |
| TYLCV | Tomato Yellow Leaf Curl Virus, virusi vinavyoenezwa na inzi weupe. | Sura 18 |
| Ubwiri unga | Powdery mildew; unga mweupe unaofutika unaokua bila kuhitaji maji juu ya jani. | Sura 16 |
| Ubwiri wa shingo | Kufa kwa sehemu inayoshikilia suke, hatua hatari zaidi ya blast. | Sura 12 |
| Ug99 | Aina ya kutu ya shina ya ngano iliyogunduliwa Uganda mwaka 1998 iliyoshinda jeni za ustahimilivu. | Sura 12 |
| Ukaguzi wa W | Njia ya kupita shambani kwa umbo la W ili kupata sampuli inayowakilisha. | Sura 10 |
| Usanisinuru | Mchakato wa mmea kutengeneza chakula kwa kutumia mwanga wa jua, maji na hewa ya kaboni. | Sura 2 |
| Usugu | Uwezo wa kimelea kuendelea kuishi licha ya dawa iliyokuwa ikiwaua. | Sura 22 |
| Uteuzi | Mchakato ambao dawa huua wanaoathiriwa na kuacha wasugu wazaliane. | Sura 22 |
| Uwiano wa faida kwa gharama | Kipimo cha kulinganisha thamani ya mazao yanayookolewa na gharama ya hatua. | Sura 25 |
| Vikonyo (rhizomes) | Mashina ya chini ya ardhi kama ya tangawizi yanayotumika kupanda. | Sura 19 |
| Vipando | Sehemu za mmea zinazotumika kupanda badala ya mbegu, kwa mfano mashina ya muhogo. | Sura 5 |
| Vipando safi | Vipando vilivyothibitishwa kutokuwa na vimelea muhimu. | Sura 23 |
| Vitanda vilivyoinuliwa | Vitanda vya kupandia vilivyoinuliwa juu ya usawa wa ardhi ili kutoa maji. | Sura 19 |
| Witches' broom | Kusongamana kwa vichipukizi vidogo kama ufagio. | Sura 4 |
| Zoospora | Spora yenye mkia inayoogelea kwenye maji; hupatikana kwa oomycetes. | Sura 3 |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Rudi kwenye ukurasa mkuu wa kitabu↑ Rudi juu