Sura ya 22

Usugu wa Vimelea Dhidi ya Viuatilifu na Namna ya Kuuzuia

Dawa isiyofanya kazi tena mara nyingi si bandia. Mara nyingi ni kimelea kimebadilika.

Malengo ya kujifunza

Baada ya kusoma sura hii, utaweza:

Kueleza jinsi usugu unavyotokea kwa uteuzi wa asili.
Kutambua ishara za usugu shambani na kuzitofautisha na sababu nyingine.
Kupanga mzunguko wa makundi ya dawa.
Kutumia mikakati isiyo ya kemikali kupunguza shinikizo la usugu.

Usugu unatokeaje

Katika kundi kubwa la vimelea, daima kuna wachache wenye mabadiliko madogo ya kijenetiki yanayowafanya wasiathiriwe na dawa fulani. Kabla dawa haijatumika, wachache hawa hawana faida yoyote; wanaweza hata kuwa dhaifu kuliko wengine.

Dawa inapotumika, huua walio wengi wanaoathiriwa. Wachache wasugu wanabaki na kupata nafasi, chakula na hewa bila ushindani. Wanazaliana, na kizazi kinachofuata kina asilimia kubwa zaidi ya wasugu. Baada ya misimu kadhaa, wasugu ndio wengi, na dawa inaonekana kuacha kufanya kazi.

Jambo muhimu la kuelewa: dawa haitengenezi usugu; huchagua wasugu waliokuwepo. Ndiyo maana kadri unavyotumia dawa moja mara nyingi zaidi, ndivyo unavyoharakisha mchakato.

Vimelea vinavyozaliana kwa kasi na kwa idadi kubwa, kama kuvu wanaotoa maelfu ya spora kwa siku, hufikia usugu haraka zaidi. Ndiyo maana magonjwa ya mizunguko mingi kama baka jani la viazi na ukungu unga ni ya hatari kubwa kwa usugu.

Ishara za usugu na sababu nyingine

Kabla ya kuhitimisha kwamba kuna usugu, ondoa sababu nyingine zinazofanana. Sababu hizo ni za kawaida zaidi kuliko usugu wenyewe.

Kwa nini dawa haifanyi kazi: uchunguzi wa hatua kwa hatua
Uwezekano	Jinsi ya kuthibitisha	Suluhisho
Utambuzi si sahihi	Angalia tena dalili; huenda ni virusi, upungufu au oomycete	Rekebisha utambuzi kabla ya kununua dawa nyingine
Dozi ilikuwa ndogo	Pima kwa njia ya kipimo cha eneo	Rekebisha upimaji
Ufunikaji ulikuwa hafifu	Angalia kama chini ya majani kulifikiwa	Boresha pua na mbinu ya kunyunyizia
Mvua ilifuata mara moja	Angalia kumbukumbu ya hali ya hewa	Nyunyizia wakati mvua haitarajiwi kwa masaa kadhaa
Ilinyunyiziwa kwa kuchelewa	Angalia ukali wa ugonjwa ulipoanza	Anza mapema msimu ujao
Dawa bandia au iliyoisha muda	Angalia lebo, tarehe, chanzo cha ununuzi	Nunua kutoka wauzaji waliosajiliwa
Usugu halisi	Dawa ilifanya kazi misimu iliyopita, hatua zote hapo juu ni sahihi	Badilisha kundi la dawa na ongeza hatua zisizo za kemikali

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Mikakati ya kuzuia usugu

Mikakati hii inatokana na kanuni moja: punguza idadi ya vimelea vinavyokutana na dawa, na badilisha aina ya shinikizo unayoweka.

Zungusha makundi, si majina. Bidhaa mbili zenye majina tofauti zinaweza kuwa na kiambato hai kilekile au kundi lilelile. Angalia namba ya kundi (FRAC code) kwenye lebo, si jina la kibiashara.
Usitumie kundi lilelile mara mbili mfululizo kwenye msimu mmoja ikiwa inawezekana. Panga mzunguko kabla ya msimu, si wakati wa dharura.
Tumia dawa za kufunika kama msingi. Zina njia nyingi za kufanya kazi, kwa hiyo usugu hutokea polepole. Dawa za kupenya zitumike kwa uchache na kwa nyakati muhimu.
Usipunguze dozi. Dozi ndogo huua walio dhaifu tu na huacha wenye usugu wa kiwango cha kati waendelee kuzaliana. Fuata dozi ya lebo hasa.
Punguza idadi ya kunyunyizia. Kila kunyunyizia ni tukio la uteuzi. Kunyunyizia kunapotegemea ufuatiliaji badala ya kalenda, idadi hupungua kwa kiasi kikubwa.
Changanya hatua. Ustahimilivu, usafi, nafasi na mifereji hupunguza idadi ya kimelea, kwa hiyo dawa inakutana na kundi dogo lenye uwezekano mdogo wa kuwa na wasugu.
Fanya kazi kwa pamoja. Usugu hausimami kwenye mpaka wa shamba lako. Ikiwa wakulima wote wa eneo hutumia kundi lilelile, usugu utaenea kwa wote.

Mfano kutoka Tanzania

Katika maeneo ya uzalishaji wa viazi mviringo Njombe na Mbeya, kunyunyizia dhidi ya baka jani kunaweza kufikia mara kumi au zaidi kwa msimu. Ikiwa mara zote hizo zinatumia kundi lilelile, usugu unatarajiwa ndani ya misimu michache. Mpango unaogawanya misimu kwa makundi mawili au matatu tofauti, ukiwa na dawa za kufunika kama msingi, hulinda uwezo wa dawa hizo kwa miaka mingi zaidi.

Usugu wa antibiotiki na afya ya binadamu

Kuna sababu ya ziada ya kuwa makini na antibiotiki kwenye kilimo. Bakteria wanaweza kubadilishana vipande vya nyenzo za urithi vinavyobeba usugu, hata kati ya jamii tofauti.

Hii inamaanisha kwamba usugu unaozalishwa kwenye shamba unaweza kuhamia kwa bakteria wanaowaathiri binadamu. Antibiotiki zinazotumika kutibu maambukizi ya binadamu zinaweza kupoteza nguvu.

Kwa sababu hii, matumizi ya antibiotiki katika udhibiti wa magonjwa ya mimea hayapendekezwi kwa matumizi ya kawaida. Udhibiti wa magonjwa ya bakteria unategemea mbegu safi, usafi wa zana, usimamizi wa maji na aina zinazostahimili.

Muhtasari wa sura

Dawa haitengenezi usugu; huchagua wasugu waliokuwepo tayari katika kundi.
Vimelea vinavyozaliana kwa kasi hufikia usugu haraka, hasa kwa magonjwa ya mizunguko mingi.
Kabla ya kuhitimisha usugu, ondoa utambuzi mbaya, dozi ndogo, ufunikaji hafifu na dawa bandia.
Zungusha makundi (FRAC codes), si majina ya kibiashara.
Kupunguza dozi huharakisha usugu; fuata dozi ya lebo hasa.
Antibiotiki za kilimo huhatarisha dawa za binadamu na hazipendekezwi.

Maneno muhimu na maana zake

UsuguUwezo wa kimelea kuendelea kuishi licha ya dawa iliyokuwa ikiwaua.

UteuziMchakato ambao dawa huua wanaoathiriwa na kuacha wasugu wazaliane.

FRAC codeNamba inayoonyesha njia ya kufanya kazi ya dawa ya kuvu.

Dawa ya njia nyingiDawa inayoshambulia mchakato zaidi ya mmoja, kwa hiyo usugu hutokea polepole.

Shinikizo la uteuziKiwango cha nguvu inayosukuma kundi kubadilika, huongezeka kwa matumizi ya mara kwa mara.

Maswali ya kujipima

Dawa iliyofanya kazi mwaka jana haifanyi kazi mwaka huu. Taja hatua tatu za uchunguzi kabla ya kuhitimisha ni usugu.
Kwa nini kupunguza dozi kunaharakisha usugu?
Mkulima anazungusha dawa tatu zenye majina tofauti. Je, hii inatosha kuzuia usugu?
Eleza kwa nini matumizi ya antibiotiki shambani yana hatari inayovuka kilimo.

Majibu

Kwanza, hakiki utambuzi; huenda ugonjwa ni tofauti au ni virusi au upungufu wa madini. Pili, pima dozi kwa njia ya kipimo cha eneo na uangalie kama ufunikaji ulifikia chini ya majani. Tatu, angalia kama mvua ilifuata mara baada ya kunyunyizia au kama dawa ilinunuliwa kutoka chanzo kisichosajiliwa.
Kwa sababu dozi ndogo huua vimelea dhaifu tu na huacha wale wenye usugu wa kiwango cha kati waendelee kuzaliana. Kundi linalobaki lina uwezo mkubwa zaidi wa kustahimili, na kila kunyunyizia kunachagua wenye uwezo zaidi hadi usugu kamili unafikiwa.
Si lazima. Bidhaa zenye majina tofauti zinaweza kuwa na kiambato hai kilekile au kuwa kwenye kundi lilelile la njia ya kufanya kazi. Kinachohesabika ni namba ya kundi kwenye lebo (FRAC code), si jina la kibiashara. Mzunguko halisi unahitaji makundi tofauti.
Kwa sababu bakteria wanaweza kubadilishana vipande vya nyenzo za urithi vinavyobeba usugu, hata kati ya jamii tofauti. Usugu unaozalishwa kwenye shamba unaweza kuhamia kwa bakteria wanaoathiri binadamu, na hivyo kupunguza ufanisi wa antibiotiki zinazotumika hospitalini.

Marejeo ya kuaminika

FRAC. Fungicide Resistance Management Guidelines.
Brent, K. J. na Hollomon, D. W. Fungicide Resistance in Crop Pathogens. FRAC Monograph.
WHO. Global Action Plan on Antimicrobial Resistance.
TPHPA. Miongozo ya matumizi endelevu ya viuatilifu.

Rudi kwenye ukurasa mkuu wa kitabu ↑ Rudi juu