Kiswahili Form Two Notes – Uundaji wa Maneno

Maelezo haya ya Kiswahili Form Two yanahusu Uundaji wa Maneno. Yamepangwa katika sehemu zilizo wazi ili kurahisisha kusoma, kuelewa na kufanya marudio.

Uundaji wa maneno ni ujenzi au uzalishaji au utengenezaji wa maneno mapya. Uundaji wa maneno mapya husaidia kuongeza msamiati katika lugha ili kukidhi mahitaji ya mawasiliano. Uundaji wa maneno mapya husababishwa na mabadiliko ya kiuchumi, kisiasa na kiutamaduni na maendeleo ya kisayansi yanayotokea katika jamii. Kwa mfano tunayo maneno mapya, kama vile

ufisadi, uwekezaji, ukeketaji, ujasiriamali na mengine mengi kutokana na mabadiliko ya kijamii.

Kutumia Uambishaji

Kubainisha Mofimu katika Maneno

Uambishaji wa maneno ni kitendo cha kupata maneno kwa kubandika Mofimu kwenye kiini cha neno, uambishaji kutokea kabla ya kiini cha neno au mzizi wa neno. Mfano kiini pig- unaweza kuunda maneno kama inapiga, anayepiga, mpigaji, amepigika nk.

Mofimu zinazobadilika kwenye kiini cha neno huitwa Viambishi.

Katika lugha ya Kiswahili viambishi hutokea kabla na baada ya kiini cha neno.

Mfano

Wanapendana = Wa-na-pendan-a kiini cha neno ni-pend-.

Mofimu zilizobadilisha baada ya kiini —an-na-a viambishi vinavyotokea kabla ya kiini cha neno huitwa viambisha awali au tangulizi. Viambisha vinavyotokea baada ya kiini cha neno huitwa viambishi tamati au fuatishi.

Example 1

Angalia mifano ifuatayo:

• Unapendelea -penda el-e-a
• Waliongozana wa-li- -ongoz- an-a
• Analima a-na- -lim- “a
• anayeiimbisha a-na-ye -imb- -ish-a

Dhima za Mofimu

Bainisha dhima za mofimu Baadhi ya dhima za uambishaji ni kama ifuatavyo: 1. Kuonyesha upatanisho wa usanifu maana ya maneno yanayozalishwa kutofautiana katika msingi wa kusanifu tu, lakini uhusiano wa maneno hayo hutokana na kiini au mzizi wake

uleule.Mfano;Fundisha kiini chake ni fund. Unaweza kuzalisha maneno mengine kwa

| kutumia = mzizi/ki

5.

6.

Vitenzi vikiambishwa huweza kujenga/kuunda/kuzalisha vitenzi vingine au nomino.

• fundishwa, fundishana.
• Uambishaji huonyesha nafsi
• Uambashaji huonyesha njeo (muda)
• Uambishaji huonyesha urejeshi
• Uambishaji huonyesha ukanushi

Uambishaji huonyesha hali mbalimbali za kitenzi

Example 2

Mfano

kilichopo kama vile fundishana,

mafundisho,

mfundishaji,

-chez- Mchezaji, mchezo wanacheza/atamchezea

Piga

-pig- Mpigaji, Mpiganaji_ —_watanipiga, aliyempiga/wanaompiga

Uambishaji hutumika kuzalisha viwakilishi na vielezi.

Huyu, Huyo Hu Humu, humo Wangu, wako,wake wa Hii, hizo, hiki hi

Viambishi awali vina dhima ya kudokeza nafsi, njia, idadi urejeshi na ukanushi.Mfano:

Hawakulima

Ha-, kiambishi cha ukanushi

Ku-, kiambishi njeo/wakati

Viambishi tamati vina dhima mbalimbali hudokeza hali ya utendekaji, ukamilishaji au kimalizio

cha neno na kauli za matendo kama vile kutendwa, kutendewa,kutendeka nk.

Dhima:Ukanusho, kutendeana, agizo na mtendwa, ukamilisho, usababishi.

Mfano

Neno

Anapiga

wT =

‘anapigana -an Asipigwe -w

Amempigisha ~ish-

Viambishi tamati vina dhima ya kutambulishwa mapema/nomino zilizoundwa kutokana na vitenzi.

SS Ee ES eee Piga pig- -o

Mchezo chez- 0

Mtembezi tembe- Zi

Mfiwa -fi- -us-a

Kutumia Mnyumbuliko

Mazingira yanayosababisha Mahitaji ya Maneno Mapya

Elezea mazingira yanayosababisha mahitaji ya maneno mapya

Mnyumbulisho ni neno linalotokana na neno nyumbua. Kunyumbua kitu ni kuvuta, kuongeza urefu wa kitu hicho.

Kunyumbua katika lugha ya Kiswahili ni kuongeza vinyumbulishi katika katika kiini ili kupata msamiati mpya. Hivyo basi, mnyumbulisho ni njia mojawapo na inasaidia kuunda maneno kwa njia ya kunyumbulisha.

Viambishi vinapochukuliwa katika kiini cha neno, basi neno hilo huwa limenyumbulishwa. Kwa mfano neno lima kiini chake lim- huweza kunyumbulishwa na kupata maneno mengine mpya, kama lim-ishwa, lim-ia, lim-w-a.

Pia maneno ya mnyumbulisho yanaweza kuundwa kwa kuongeza viambishi kwenye shina, kwa

mfano: eleka Elekeana, elekea, elekwa, elekesha Shikishana shik shikisha Shikishana, shikisha, shikishaneni

Kwa ujumla tunawaza kusema kuwa maneno ya kawaida hunyumbulika. Hivyo kiini/mzizi au shina moja huweza kuzalisha maneno mengine mengi ambayo yanatokana na msingi moja wa maana.

Dhima ya Uambishaji na Mayambulikoa wa Maneno

— eee

Dhima ya uambishaji ni kuleta upatanisho wa kisarufi, kuonesha idadi na umoja na wingi katika

ngeli za majina, kuonesha njeo na kuonesha urejeshi pamoja na hali mbalimbali kwa uambikaji wa viambishi kabla ya mzizi wa neno. Aidha dhima ya mnyambuliko ni kuonesha matokeo ya tendo na kuzalisha kauli mbalimbali kwa kupachika viambishi baada ya mzizi wa neno.

Kuunda Maneno mbalimbali kwa kutumia Mnyambuliko

Unda maneno mbalimbali kwa kutumia mnyambuliko

Uundaji wa maneno mbalimbali kwa kutumia mnyambuliko hufanyika kwa kupachika viambishi baada ya mzizi wa neno na hivyo kulifanya neno husika liweze kuonesha matokeo mbalimbali ya

matendo pamoja na kuzalisha kauli mbalimbali za matendo.

Zoezi 1

Unda maneno mbalimbali kwa kutumia mnyambuliko

Kutumia Maneno ya Mayambuliko katika Miktadha mablimbali

Tumia maneno ya mnyambuliko katika miktadha mablimbali

Maneno ya mnyambuliko hutumika katika miktadha mbalimbali ambapo miktadha hiyo hujitokeza katika kauli mbalimbali za vitenzi. Kauli hizo ni kauli ya kutenda, kauli ya kutendwa, kauli ya kutendewa, kauli ya kutendea, kauli ya kutendeka, kauli ya kutendesha, kauli ya

kutendana, na kauli ya kutendama.

Zoezi 2

Tumia maneno ya mnyambuliko katika miktadha mablimbal

Maelezo Ya Ziada

UUNDAJI WA MANENO

Uundaji wa maneno ni shughuli ya kuunganisha viambajengo (vipashio) mbalimbali ili kupata maneno tofauti yenye maana mbalimbali ambazo ni kamili.

Kwa kuwa maendeleo ya jamii hubadilika, hukua na kuongezeka hivyohivyo lugha nayo hukua na kubadilika kwa lengo la kukidhi haja ya mawasiliano.

Ili msamiati uongezeke lazima maneno yaundwe kwa lengo la kuboresha mawasiliano kulingana na wakati uliopo.

Umuhimu Wa Uundaji Wa Maneno

1. Kupata msamiati wa kutosha katika lugha husika ili kukidhi mabadiliko yanayojitokeza.

2. Kukabiliana na suala la maendeleo ya sayansi na teknolojia katika ongezeko la maneno mapya.

3. Ubunifu wa maneno mbalimbali hutokana na njia mbalimbali kama vile uambishaji wa maneno, kubadili mpangilio wa herufi kutohoa maneno ya lugha nyingine, kuambatanisha maneno, kufananisha sauti, umbo, mlio.

Uundaji Wa Maneno Kwa Kutumia Mofimu=

(a) MOFIMU

1. Maana

• Mofimu ni kipashio kidogo chenye maana ya kisanifu na kileskia, kipashio hicho kinaweza kuwa sehemu ya neno au neno zima.

• Mofimu yenye maana ya kileskia aghalabu huwa na mofimu ambazo haziambatanishwi na kipashio kingine chochote.
• Mofimu – Ni kipashio kidogo kabisaa cha kiisimu ambacho kina maana kisarufi au kileksika.

Mfano; Baba, Mungu, Fikiri, bora

• Mofimu zenye maana ya kisarufi ni mofimu zinazoambatanishwa na mofimu nyingine katika uundaji wa maneno. Mofimu hizo huwa ni sehemu tu ya maneno yanayoambatanishwa katika mzizi wa neno mfano:

– M – toto

– Tu – ta- pi – ka

– U – som – i

Katika Kiswahili, mofimu inaangaliwa katika daraja la vipashio vya lugha. kipashio hiki hakiwezi kuvunjwavunjwa zaidi bila kupoteza maana.

1. Mtoto (Watoto)

– Hapa kuna mofimu mbili katika neno hili mofimu ya kwanza ni m – ambayo ni mofimu ya kisarufi inayoonesha idadi (umoja) na ''wa'' katika wingi.

– Mofimu ya pili ni toto ambayo ndio shina la neno hilo, kwa kutumia shina hili unaweza kupata maneno mengine kama vile utoto, vitoto, kitoto, kijitoto.

– Mofimu shina (toto) ni mofimu ya kileskia yaani ni mofimu yenye maana kamili na ambayo yaweza kutumika kuundia maneno mengine katika lugha.

– Mofimu (m-) katika “mtoto” ni mofimu ambayo maana yake hudhihirika kutokana na kujitegemeza katika mofimu ya kileskia. Bila kujiegemeza kwenye mzizi wa neno maana yake haiwezi kubainika.

Aina Za Mofimu

Kuna aina kuu mbili za mofimu

(i) Mofimu huru (sahihi)

(ii) Mofimu tegemezi

1. Mofimu Huru/ Sahihi

Ni mofimu inayoweza kusimama peke yake na kuweza kutumiwa katika tungo bila kuwa na kiambishi chochote. Mofimu huru zina hadhi ya neno na zinaweza kuwa aina yoyote ya neno kama vile: –

– Majina (nomino): juma, simba, baba, mama, dada, kaka

– Viwakilishi: mimi, sisi, yeye, wao, ninyi

– Vivumishi: safi, chafu, kile, refu

– Vitenzi: Sali, tafiti, jibu

– Viunganishi: na, hata, hadi

– Vielezi: haraka , polepole, sana, mno

2. Mofimu Tegemezi

Ni mofimu zinazofungamana na mofimu nyingine na zinapotumika hutegemeana ili kueleza dhana iliyokusudiwa. Mofimu hizi zinapofungamana huunda neno. Mofimu zinazounda neno huweza kuwa mbili au zaidi kulingana na mchangamano wa dhana ulio katika neno linaloundwa

Mtoto – m- toto

Watacheza – wa – ta – chez – a

Anasoma – a – na – som –a

Mkulima – m – ku – lim –a

Nafsi

Nafsi katika umoja nafsi katika wingi

(i) mimi NI sisi TU

(ii) wewe U ninyi M

(iii) yeye A wao WA

Neno “analima” lina mofimu nne (4) ambazo hufungamana na kujenga neno “analima” kila moja ya mofimu hizi isimamapo peke yake haina maana yoyote isipokuwa ina maana kisarufi ambayo humuwezesha mwanaisimu kuchambua maana ya mofimu hiyo.

Analima – a – na- lim – a

A – kiambishi awali kipatanishi cha nafsi ya III umoja

Na – kiambishi awali cha wakati uliopo

Lim – mzizi wa neno

A – kiambishi tamati

Dhima kuu ya mofimu ni kuongeza msamiati. Msamiati huo unaweza kuongezeka kwa kuunda

neno zima. Pia msamiati unaweza kuundwa kwa shina moja kwa kuweza kuunda na kutoa maneno yenye maana mbalimbali.

Neno “cheza” linaweza kuwa : mchezaji, mchezo, wanachezea, tulicheza, uchezeshaji, alimchezesha n.k.

Vilevile mofimu tegemezi zina dhima mbalimbali tofauti na uundaji wa msamiati. Baadhi ya dhima hizi ni kama vile,

1. kudokeza nafsi
2. kuonesha njeo (wakati)
3. kuonesha/ kudokeza urejeshi
4. kudokeza ukanushi
5. kudokeza kauli mbalimbali

(b) UUNDAJI WA MANENO KWA KUTUMIA UAMBISHAJI

(i) Maana

– Uambishaji ni kitendo cha kupachika kiambajengo (mofimu) cha neno kwenye mzizi wa neno ili kukamilisha muundo wa neno

Viambishi

– Viambishi vinavyowekwa kwenye mzizi wa neno na kukamilisha muundo wa neno hilo. Viambishi vinaweza kuambilishwa kabla au baada ya mzizi wa neno (kiambishi kinaweza kupachikwa mwanzoni na mwishoni mwa mzizi wa neno ).

AU

– Viambishi ni mofimu muhimu sana katika uundaji wa maneno mapya kutokana na mzizi wa neno moja.

AU – Viambishi ni mofimu zinazowekwa kwenye mzizi wa neno na kukamilisha muundo wa neno.

Kwa mfano neno: ANAYEJIPIKIA

Viambishi awali (mwanzoni) vyake ni A – NA- YE – JI

Viambishi tamati ni –I – A – na mzizi wa neno hilo ni – PIK-

Aina Za Viambishi

(a) Viambishi awali

– Hivi ni viambishi vinavyowekwa kabla ya mzizi wa neno navyo ni vitano

(ii) Viambishi ngeli

M – tu = wa – tu

M – ti = mi – ti

M – zuri = wa – zuri

M – safi = wa – safi

(iii) Kipatanishi (kiambishi awali cha nafsi)

Hivi hujitokeza katika vitenzi na wakati fulani huitwa viambishi awali vya nafsi

Mfano: – Umoja Wingi

Ni – nalima tu – nalima (nafsi 1)

U – nalima m – nalima (nafsi 2)

A – nalima wa – nalima ( nafsi 3)

(iv) viambishi awali vya wakati (njeo)

Hivi huonesha wakati tendo limefanyika katika kitenzi

Mfano: analima

A – na- lima (wakati uliopo)

A – li – lima (wakati uliopita)

A – ta – lima (wakati ujao)

(v) Viambishi awali vya hali

Hivi huonesha hali mbalimbali katika kitenzi

Hu – lima (hali ya mazoea)

A – me – lima (hali timilifu)

A- nge – lima ( hali ya masharti)

(vi) viambishi awali vya rejeshi vya mtendaji wa jambo au tendo (kiima)

Hivi hutaja mtenda wa jambo

Ni – na- ji – kata

A – na – ye – sema

U – li – o – enea

(vii) Viambishi awali rejeshi vya mtendwa

Hivi hutaja mtendwa wa jambo

Tuli – u – panda

Nina – i – soma

Ana – m – piga

Wana – ni – soma

(viii) Viambishi awali vikanushi na yakinifu

Hivi huwekwa katika kitenzi ili kukamilisha hali ya kukanusha, viambishi vya kukanusha katika lugha ya Kiswahili ni ha – hu – na – si

U – naimba hu – imbi

Ni – nacheza si – chezi

A – naimba ha- imbi

(b) Viambishi kati

Ni viambishi vinavyopachikwa ndani ya mzizi wa neno na hivyo kuukuta katika sehemu mbili. Viambishi kati havitokei katika Kiswahili lakini vipo katika sehemu nyingine, mfano kiebrania.

(c) Viambishi tamati

Hivi ni viambishi vinavyoambishwa baada ya mzizi wa neno navyo ni vya aina mbili.

(i) Viambishi tamati maana

Hivi hutokea baada ya mzizi wa kitenzi bila kubadilisha umbo la mzizi wenyewe. Viambishi tamati maana hutaja maana au dhana.

Lim –a

Lim – wa

Chez – a

Chez – wa

(ii) Viambishi tamati vijenzi

Hivi ni viambishi vinavyoandikwa baada ya mzizi wa kitenzi viambishi tamati vijenzi navyo hutokea mara baada ya mzizi wa kitenzi na vina kazi kuu nne.

(a) Kuleta maana ya ziada ya kule kwenye maana ya asili iliyobebwa na mzizi wa kitenzi.

Lima – limia- limika – limisha – limiwa

Tendo – tendea – tendeka – tendesha – tendewa

(b) Kujenga mzizi mpya wa kitenzi ambao utabebeshwa maana ya asili ya kitenzi na maana ya ziada. Mzizi huu mpya huitwa “mzizi wa mnyambuliko”

Kitenzi Mzizi asilia Mnyambuliko Mzizi wa mnyambuliko

Piga Pig – Pigana Pigan

Cheza Chez – Chezeka Chezek

Imba Imb – Imbisha Imbish

Ruka Ruk – Rukiana Rukian

Lima Lim – Limika limik

(d) Huweza kubadili neno toka aina moja na kuingia aina nyingine

Omba – ombeana – ombaji – ombeka – ombi – ombeaji

T T N T N T

(e) Kuweza kuzalisha kauli mbalimbali za tendo kama ifuatavyo;-

Kauli ya kutenda;- Chez – a Chek – a

Imb – a

Kauli ya kutendwa;- Chez – wa

Chek – wa

Imb – wa

Kauli ya kutendeka;- Chez – ek – a

Chek – ek – a

Imb – ik – a

Kauli ya kutendewa;- Chez – ew –a

Chek – ew – a

Imb – iw – a

Kauli ya kutendea Chez –e –a

Chek – e – a

Imb –i –a

Kauli ya kutendeana Cheze – an – a

Cheke – an – a

Imbi – an – a

Kauli ya kutendesha Cheze – sh – a

Cheke – sh – a

Imbi – sh – a

(a) MZIZI KIINI CHA KITENZI

Mzizi au kiini ni ile sehemu ya neno inayobakia baada ya kuondolewa aina zote za viambishi yaani viambishi awali na tamati (mzizi ni sehemu isiyobadilika).

Kuna aina mbili za mzizi

(i) Mzizi asilia

Huu ni mzizi unaobakia baada ya kuondolewa viambishi tamati vijenzi. Mzizi huu mpya hubeba maana ya ziada ya hivyo viambishi maana kama vile:

Neno Mzizi Asilia

Lima lim-

Lewa lew-

Cheza chez-

Ona on-

(ii) Mzizi mnyambuliko

Huu ni aina ya mzizi ambao hujengwa na mzizi asilia pamoja na viambishi tamati vijenzi. Mzizi huu mpya hubeba maana ya ziada ya hivyo viambishi.

Kitenzi Mzizi asilia Mnyambuliko Mzizi mnyambuliko

Tema tem Temana Teman

Pata Pat Patisha Patish

Lia Li Lilika Lilik

Kula Kul Liwa Liw

Soma Som Somana Soman

(b) SHINA LA KITENZI

Shina la kitenzi ni mzizi wowote (yaani mzizi asilia au mzizi wa mnyambuliko) uliofunguliwa irabu -a- isiyo na maana maalum ya sarufi.

Mzizi shina

Lim + a lima

Chez + a cheza

Fik +a fika

Liw +a liwa

Vitenzi vyenye asili ya kigeni ambao huishia na irabu e, i, u katika mzizi asilia yao.

– “arifu”

– “tafiti”

– “samehe”

– “Sali”

– “jibu”

Vitenzi hivyo, mzizi asilia na shina huwa kitu kimoja

Mzizi = shina + a

Shina = mzizi + a

Kubainisha Mofimu Au Viambishi

Kubainisha mofimu (viambishi) ni kitendo cha kutenga neno katika mofimu au viambishi vinavyolijenga.

Hatua Muhimu Katika Kubainisha Mofimu

Hatua zifuatazo ni muhimu katika kubainisha mofimu nazo ni: –

(a) Kutambua aina ya neno ( neno huru au changamano) huundwa na mofimu tegemezi. Neno huru halivunjwivunjwi lakini neno changamano linavunjwavunjwa na kubainisha mofimu zake. Mfano wa neno huru = dada, kaka, mama.

Mfano wa neno changamano = a – na – on – a

= anaona

(b) Kutenga (kuvunjavunja) mofimu au viambishi vinavyounda neno hilo yaani tambua viambishi awali, mzizi, kiini na viambishi tamati. Viambishi na mzizi hupatikana katika neno changamano

Bainisha mofimu katika maneno yafuatayo na eleza kazi za kila mofimu.

(i) Anasoma – a – na- som – a

1 2 3 4

1. Kiambishi awali kipatanishi nafsi III umoja
2. Kiambishi awali cha wakati uliopo
3. Mzizi wa kitenzi
4. Kiambishi tamati

(ii) Dunia – hili ni neno huru ambalo huundwa na mofimu hizi hazivunjwivunjwi

(iii) Waliompiga – wa – li- o – m – pig – a

1 2 3 4 5 6

1. Kiambishi awali kipatanishi nafsi ya tatu wingi
2. Kiambishi awali cha wakati uliopita

1. Kiambishi awali rejeshi cha watenda
2. Kiambishi awali rejeshi cha watendwa
3. Mzizi wa kitenzi
4. Kiambishi tamati

Dhima Ya Mofimu/ Viambishi

1. Kuonesha nafsi katika kitenzi

Ni – nasoma= Tu – nasoma – I

U – nasoma = m – nasoma – II

A – nasoma = wa – nasoma- III

2. Kuonesha njeo katika vitenzi

A – na – cheza – wakati uliopo

A – li – cheza – wakati uliopita

A – ta – cheza – wakati ujao

3. Kuonesha umoja na wingi katika nomino na viambishi

M – toto = wa – toto

Ki – su = vi -su

4. Kuonesha hali mbalimbali za kitenzi

Mfano: – hali ya masharti

A – ki – ja

A – nge – ku – ja

– Hali ya kuendelea kwa tendo = a – na – li – ma

– Hali timilifu= a – me – sem – a

– Hali ya mazoea= hu – soma

5. Kuonesha uyakinishi na ukanushi katika vitenzi

Mfano: – ni – nalima – si – limi

A – nacheza – ha – chezi

U – naimba – hu – imbi

6. Kuonesha urejeshi wa mtenda au mtendwa katika kitenzi

Mfano: – A – na – ye – lima – Mtenda

A – na – u – penda – mtendwa

7. Kuonesha kauli mbalimbali za vitenzi

Kauli ya kutenda – a – na – pik – a

Kauli ya kutendea – a – na -pik -i – a

Kauli ya kutendewa- a – na – pik – iw – a

Kauli ya kutendeana – wa – na – pik – ian – a

Kauli ya kutendesha – a – na – pik – ish – a

Kauli ya kutendwa – a – na – pik – w – a

Tofauti Ya Mofimu Na Silabi

Na Mofimu Silabi

Mofimu ni kipashio cha kiima Ni sehemu ya neno ambayo huweza 1 chenye maana kisarufi na kileksia kutamkwa mara moja na kwa pamoja kamusi kama fungu la sauti

Kila mofimu ina kazi maalum kisarufi

(mfano) analima Si kila silabi ina kazi maalumu mfano silabi ''bali" ikisimama peke yake A – na – lim – a haiwakilishi maana yoyote kisarufi

Katika silabi hakuna viambishi hivyo Katika mofimu kuna viambishi awali na tamati

Katika mofimu kuna mizizi, shina la Katika silabi hakuna mzizi wala shina. neno

• Silabi huvunjavunja hata mofimu huru
• Mofimu huru hazivunjwivunjwi,
• mfano;
• hubaki zilivyo mfano; neno baba
• lina mofimu huru moja
• baba – ba + ba = silabi mbili

• Silabi huvunjavunja mzizi wa neno
• Mofimu hazivunjivunji mzizi wa mfano; “analima” lina silabi nne
• neno mfano;
• A – na – li – ma
• Lima mzizi lim
• 1 2 3 4

• Mara nyingi katika neno kuna idadi
• Mara nyingi katika neno kuna idadi nyingi za silabi. Mfano;
• ndogo ya mofimu. Mfano; “mama”
• lina mofimu moja, anacheza lina Mama – lina silabi mbili
• mofimu nne
• Anacheza – lina silabi nne

(c) UUNDAJI WA MANENO KWA KUTUMIA MNYAMBULIKO

Unyambulishaji unatokana na neno “nyambua” ikiwa na maana refusha au vuta kitu.

Mnyambuliko ni kitendo cha uvutaji au urefushaji kipashio / vipashio katika mzizi wa neno. Aidha mnyambuliko unahusu upachikaji wa mofimu zinazofuata mzizi wa neno. Mofimu hizi huitwa mofimu fuatishi (viambishi tamati)

Soma – Som – e – a

Som – ek –a

Som – esh – a

Som – w – a

Som – ean – a

Som – o

Vitenzi

Vitenzi vyote vya Kiswahili isipokuwa kitenzi kishirikishi “ni” vinaweza kunyambulika.

Piga – pigia, pigana, pigisha, pigwa, pigiana, cheza, chezea, chezeana, chezeshwa, chezwa.

Baadhi ya majina ya ujumla hupokea viambishi tamati na mengine hupokea viambishi tamati vijenzi.

Nyumba – nyumbani

Bustani – bustanini

Hewa – hewani

Maji – majini

Viwakilishi

Hivi huchukua viambishi tamati maana

(a) Viwakilishi vya nafsi kama vile

Mimi – miye

Wewe – weye

Sisi – siye

Ninyi – niye

(b) Viwakilishi virejeshi vya amba.

• Ambalo
• Ambacho
• Ambavyo

Vivumishi

Hivi huchukua viambishi tamati vijenzi

Safi – safisha, safishwa, safishia, safishika

Fupi – fupika, fupisha, fupishika, fupishwa

Refu – refusha, refushwa, refushika

Viunganishi

Hesabu ndogo ya viunganishi huchukua viambishi tamati vitenzi.

Mfano : – Labda, labdatisha, labdilika, labdishwa.

Dhima Ya Mnyambuliko

(i) Mnyambuliko wa maneno hukuza msamiati wa lugha husika.

(ii) Mnyambuliko wa maneno hupanua maana ya maneno.

(iii) Mnyambuliko wa maneno huzalisha kauli mbalimbali za vitenzi kutenda, kutendwa, kutendea, kutendeka, kutendana, kutendeana kutendesha, kutendeshwa.