Magonjwa ya Nyanya, Pilipili, Bilinganya, Bamia na Matango
Nyanya ni zao lenye magonjwa mengi zaidi kwa mkulima mdogo Tanzania, na lenye matumizi mengi zaidi ya dawa yasiyo ya lazima.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutambua magonjwa makuu ya nyanya na mboga nyingine kwa dalili zake.
- Kutofautisha mnyauko wa bakteria na wa Fusarium shambani.
- Kuelewa kwa nini kuoza kwa ncha ya tunda si ugonjwa wa kuambukiza.
- Kupunguza matumizi ya dawa yasiyo ya lazima kwa kutumia utambuzi sahihi.
Kanuni za afya ya mboga
Mboga zinazotoa matunda hupandwa kwa msongamano mkubwa, hukua haraka, na hupewa maji na mbolea nyingi. Mchanganyiko huu unaunda mazingira mazuri kwa magonjwa: majani mengi, laini, yenye maji na yenye kivuli.
Zaidi ya hayo, mboga nyingi za Tanzania hupandwa kwa kuanzia kitaluni. Kitalu ndicho mahali pa kwanza pa udhibiti. Miche inayotoka kitaluni ikiwa na nematoda, Ralstonia au kuvu wa kuoza mizizi itapeleka tatizo shambani, na hakuna dawa itakayorekebisha baadaye.
Kanuni ya tatu ni mzunguko wa mazao. Nyanya, pilipili, bilinganya na viazi mviringo vyote ni jamii moja. Kuzungusha nyanya na bilinganya si mzunguko; ni kuendeleza kimelea kilekile.
Kabla ya kupanda miche, ing’oa michache na uangalie mizizi. Vinundu, mizizi ya kahawia au mizizi michache ni ishara ya kuacha kununua miche hiyo. Dakika tano hapa huokoa msimu mzima.
Magonjwa ya nyanya
Baka la mapema la nyanyaEarly Blight (Alternaria solani)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa ya kahawia ya duara yenye pete zilizopangwa kama shabaha huonekana kwenye majani ya chini kwanza, mara nyingi yakiwa na halo ya njano.
Ugonjwa hupanda taratibu kutoka chini. Kwenye mashina, vidonda vya kahawia vyenye pete hutokea, na kwenye matunda, doa jeusi lililodidimia huonekana sehemu ya bua. Mimea iliyopoteza majani mengi hutoa matunda yanayochomwa na jua.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki ya nyanya na viazi na udongoni.
Spora husambazwa na upepo na matone. Hushambulia zaidi mimea iliyodhoofishwa na mzigo wa matunda au lishe hafifu.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Baka la mapema hutoa pete zilizopangwa na hukua polepole kuanzia chini. Baka la baadaye (late blight) hukua kwa kasi na hutoa utando mweupe. Septoria hutoa madoa madogo mengi ya duara yenye katikati nyeupe na vidoti vyeusi.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Pete zilizopangwa ndani ya doa ni sifa ya kutosha shambani.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa na aina zenye ustahimilivu.
- Weka mzunguko wa mazao wa angalau misimu miwili ukiepuka jamii ya nyanya.
- Ondoa mabaki ya nyanya na viazi.
- Panda kwenye matuta na weka matandazo ili kuzuia matone kurushika kutoka udongoni.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ondoa majani ya chini yaliyoathirika mapema.
- Weka lishe iliyosawazishwa; mimea yenye lishe nzuri hustahimili zaidi.
- Fungicide iliyosajiliwa hutumika kwa mfululizo wakati ugonjwa unapoanza kupanda. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA na zingatia muda wa kusubiri kabla ya kuvuna; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
- Egemeza mimea ili majani yasiguse udongo.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki. Chagua matunda yenye madoa ya bua.
- Kunyunyizia kila wiki kwa kalenda bila kuangalia hali halisi.
- Kuacha majani ya chini yakigusa udongo.
- Kuchanganya na late blight na kutumia dawa isiyofaa.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Matandazo, kuegemeza, kuondoa majani ya chini, lishe iliyosawazishwa, mzunguko, na fungicide ya wakati. Hatua za kimwili zina thamani kubwa kuliko inavyotambuliwa.
Mnyauko wa bakteria wa nyanyaBacterial Wilt (Ralstonia solanacearum)
Dalili za awali na za hatua za juu
Mmea hunyauka ghafla wakati wa jua kali na kuonekana kupona jioni, kisha hunyauka kabisa ndani ya siku mbili hadi tano. Majani hubaki ya kijani wakati wa kunyauka; hakuna njano ya kutangulia.
Ukikata shina karibu na ardhi, unaona pete ya kahawia kwenye mishipa na wakati mwingine utomvu mweupe hutoka. Mizizi huoza.
Mzunguko na namna ya kuenea
Bakteria huishi udongoni kwa miaka mingi na kwenye magugu ya jamii ya nyanya.
Huingia kupitia majeraha ya mizizi. Maji, udongo unaobebwa na zana na viatu, na miche husambaza.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Mnyauko wa bakteria hutoa mtiririko wa maziwa kwenye maji na majani hubaki ya kijani. Mnyauko wa Fusarium (NY-03) huanza kwa njano ya majani ya chini upande mmoja. Ukame hutoa kunyauka kwa usawa unaopona kwa maji.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kipimo cha mtiririko: kata shina, weka kwenye glasi ya maji safi, tazama nyuzi za maziwa zikitiririka ndani ya dakika tatu hadi tano.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia miche kutoka vitalu vilivyotibiwa kwa joto la jua au udongo safi.
- Epuka kupanda kwenye mashamba yenye historia ya mnyauko.
- Weka mzunguko mrefu na nafaka au mikunde.
- Panda kwenye matuta ili maji yasituame.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea yenye dalili pamoja na udongo unaozunguka na uichome mbali.
- Epuka kupalilia kwa kina kinachojeruhi mizizi.
- Safisha zana na viatu.
- Hakuna dawa inayotibu; usipoteze fedha.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki na mizizi. Usitumie udongo kutoka shamba lililoathirika kwa kitalu.
- Kununua miche bila kuangalia mizizi.
- Kutumia maji ya umwagiliaji kutoka shamba lililoathirika.
- Kununua dawa ‘ya mnyauko’ inayodaiwa kutibu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Kitalu safi, kuepuka mashamba yenye historia, mzunguko mrefu, matuta, usafi wa zana na maji, na kuondoa mimea yenye dalili pamoja na udongo wake.
Mnyauko wa Fusarium wa nyanyaFusarium Wilt
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani ya chini hupata njano, mara nyingi upande mmoja wa mmea au upande mmoja wa jani. Njano hupanda taratibu kwenda juu.
Majani yaliyoathirika hukauka lakini hubaki yameshikamana. Ukikata shina kwa urefu, unaona rangi ya kahawia kwenye mishipa ikianzia chini. Hakuna utomvu unaotoka.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi udongoni kwa miaka mingi kwa spora ngumu.
Huingia kupitia mizizi na kuenea ndani ya mishipa, akizuia maji. Nematoda huongeza maambukizi kwa kutengeneza majeraha.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Fusarium huanza kwa njano upande mmoja na hakuna utomvu. Bakteria hutoa mtiririko na majani hubaki ya kijani. Verticillium hutoa dalili zinazofanana lakini hupendelea joto baridi zaidi na huathiri pande zote mbili.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Rangi ya kahawia kwenye mishipa pamoja na kipimo cha mtiririko hasi kunathibitisha si bakteria.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu; nyingi zina alama ya F au FF kwenye pakiti.
- Weka mzunguko wa mazao.
- Dhibiti nematoda kwa mzunguko na mimea inayowakandamiza.
- Rekebisha asidi ya udongo ikiwa ni kali.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ng’oa mimea yenye dalili pamoja na mizizi.
- Epuka kujeruhi mizizi.
- Hakuna dawa ya kunyunyizia inayofaa.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki.
- Kupanda nyanya mfululizo kwenye shamba lilelile kwa sababu ni zao la fedha.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili ndiyo hatua kuu na nafuu zaidi. Ongeza mzunguko, udhibiti wa nematoda, na kuepuka majeraha ya mizizi.
Kunjamana kwa majani ya nyanyaTomato Yellow Leaf Curl Virus (TYLCV)
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani machanga hujikunja juu kama kikombe, huwa madogo, mazito na yenye njano kando. Nafasi kati ya majani hufupika, mmea ukionekana umesongamana.
Mmea hudumaa na huacha kutoa maua au maua hudondoka. Mimea iliyoambukizwa mapema haitoi matunda yoyote yenye thamani.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi huishi kwenye nyanya, magugu ya jamii yake na mboga nyingine.
Inzi weupe hubeba virusi kwa maisha yao yote baada ya kunyonya kwa masaa kadhaa. Kwa sababu kunahitajika muda mrefu wa kunyonya, kudhibiti inzi weupe kuna manufaa halisi kwa ugonjwa huu.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
TYLCV hutoa kujikunja juu na njano ya kando ya majani machanga. Athari ya dawa ya magugu ya homoni hutoa kujikunja lakini pia hupinda shina na hufuata mpangilio wa kunyunyizia. Upungufu wa kalisiamu hutoa dalili kwenye matunda.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Dalili pamoja na uwepo wa inzi weupe zinaelekeza. Uthibitisho ni kwa PCR.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu; hii ndiyo hatua yenye ufanisi mkubwa zaidi.
- Lea miche chini ya neti yenye matundu madogo; miche iliyoambukizwa kitaluni ndiyo tatizo kubwa.
- Ondoa magugu ya jamii ya nyanya kabla ya kupanda.
- Epuka kupanda karibu na shamba la nyanya linalokaribia kumaliza.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Tumia matandazo ya plastiki ya kuakisi mwanga ili kuchanganya inzi weupe.
- Ng’oa mimea yenye dalili mapema.
- Dhibiti inzi weupe kwa kuzungusha makundi ya dawa; hii ina manufaa halisi kwa TYLCV.
- Panda mimea ya kizuizi kama mahindi kuzunguka shamba.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ng’oa na choma mabaki mara baada ya mavuno; usiache shamba la nyanya likiendelea kama chanzo cha inzi weupe.
- Kuacha shamba la zamani la nyanya likiendelea karibu na shamba jipya.
- Kulea miche wazi bila neti.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, miche chini ya neti, matandazo ya kuakisi, kudhibiti inzi weupe, kuondoa magugu na mabaki, na kutenganisha mashamba ya nyakati tofauti.
Kuoza kwa ncha ya tundaBlossom End Rot
Dalili za awali na za hatua za juu
Sehemu ya chini ya tunda (upande wa ua) huwa na doa lililolowa maji linalobadilika kuwa kahawia hadi jeusi, gumu na lililodidimia.
Doa halikui kuenea kwenye tunda lingine, na halina utando wa kuvu isipokuwa kama kuvu wa pili wamevamia baadaye. Matunda yanayoathirika zaidi ni yale ya kwanza yanayokua kwa kasi.
Mzunguko na namna ya kuenea
Hakuna kimelea. Kalisiamu husafiri na maji kupitia xylem. Maji yakiwa mengi kisha kidogo ghafla, usafirishaji huvurugika.
Tunda linalokua kwa kasi lina mahitaji makubwa ya kalisiamu, na ncha yake ndiyo iliyo mbali zaidi na mfumo wa maji.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Blossom end rot huathiri sehemu ya chini ya tunda pekee na halienei. Anthracnose hutoa madoa ya duara yaliyodidimia mahali popote kwenye tunda yenye utomvu. Kuoza kwa bakteria hutoa harufu.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Mahali pa doa (ncha ya ua) na kutokuwepo kwa kuenea vinatosha. Hakuna kipimo cha maabara kinachohitajika.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Weka matandazo ili kudumisha unyevu wa udongo.
- Rekebisha asidi ya udongo ikiwa ni kali.
- Epuka nitrojeni ya kupita kiasi, hasa ile ya jamii ya amonia.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Mwagilia kwa mpangilio wa kawaida; usiruhusu udongo kukauka kabisa kisha kumwagilia sana.
- Umwagiliaji wa matone ni bora kuliko kumwagilia mara chache kwa wingi.
- Kuweka mbolea ya kalisiamu kwenye majani kuna manufaa madogo kwa sababu kalisiamu haihami vizuri ndani ya mmea.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa matunda yaliyoathirika ili yasiwe mlango wa kuvu wa pili.
- Kununua dawa ya kuvu; tatizo hili si la kimelea.
- Kuongeza mbolea ya nitrojeni, jambo linalozidisha tatizo.
- Kudhani udongo hauna kalisiamu wakati tatizo ni usafirishaji.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Umwagiliaji wa mpangilio, matandazo, nitrojeni iliyodhibitiwa, na kurekebisha asidi ya udongo. Hii ni mojawapo ya matatizo ambapo dawa ni kupoteza fedha kabisa.
Pilipili, bilinganya, bamia na matango
Anthracnose ya pilipiliPepper Anthracnose (Colletotrichum)
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa ya duara yaliyodidimia huonekana kwenye matunda, yakiwa na pete zilizopangwa za vidoti vyeusi. Katika unyevu, utomvu wa rangi ya waridi hadi machungwa hutoka juu ya doa.
Doa hukua na kufunika sehemu kubwa ya tunda, likawa laini na kuoza. Matunda yaliyoiva huathirika zaidi kuliko ya kijani.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mabaki na mbegu.
Spora husambazwa na matone ya mvua. Huingia kwenye tunda changa na kubaki kimya hadi tunda linapoiva.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Anthracnose hutoa vidoti vyeusi vilivyopangwa kwenye pete na utomvu wa waridi. Kuoza kwa bakteria hutoa harufu na majimaji. Kuungua kwa jua hutoa sehemu nyeupe kavu.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Utomvu wa waridi kwenye doa lililodidimia ni ushahidi.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia mbegu iliyothibitishwa.
- Weka mzunguko wa mazao.
- Ondoa mabaki ya pilipili.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Vuna matunda yaliyoiva mara kwa mara; usiyaache mtini.
- Ondoa matunda yaliyoathirika kutoka shambani.
- Fungicide iliyosajiliwa hutumika wakati wa matunda ikiwa mvua zinatarajiwa. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA na zingatia muda wa kusubiri kabla ya kuvuna; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Chagua na tenga matunda yenye madoa. Kausha vizuri pilipili ya kukausha; unyevu huongeza kuoza na sumu za kuvu.
- Kuacha matunda yaliyoiva mtini kwa muda mrefu.
- Kukausha pilipili juu ya ardhi tupu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mbegu safi, mzunguko, kuvuna mara kwa mara, kuondoa matunda yaliyoathirika, na kukausha haraka juu ya kichanja.
Ukungu unga wa bamiaOkra Powdery Mildew
Dalili za awali na za hatua za juu
Unga mweupe unaofutika kwa kidole huonekana juu ya majani, kuanzia majani ya chini.
Majani yaliyoathirika sana hukauka na kudondoka, mmea hukosa majani ya kulisha matunda, na matunda huwa machache na madogo.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye mimea mwenyeji na mabaki.
Spora hubebwa na upepo. Hauhitaji maji juu ya jani.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Ukungu unga ni unga mweupe unaofutika. Vumbi la barabarani halifutiki kwa mabaka yanayofuata majani. Upungufu wa madini hutoa njano bila unga.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Unga unaofutika kwa kidole ni ushahidi.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Panda kwa nafasi inayoruhusu hewa.
- Tumia aina zenye ustahimilivu ambapo zinapatikana.
- Ondoa mabaki.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Ondoa majani ya chini yaliyoathirika.
- Fungicide au salfa iliyosajiliwa hutumika ikianzishwa mapema. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA na zingatia muda wa kusubiri kabla ya kuvuna; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki.
- Kusubiri hadi majani mengi yamefunikwa kabla ya kuchukua hatua.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Nafasi ya kutosha, kuondoa majani ya chini yaliyoathirika, na hatua za mapema. Ugonjwa huu mara nyingi hauhitaji dawa kwenye mashamba madogo yenye hewa nzuri.
Ukungu wa chini wa matangoCucumber Downy Mildew
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa ya njano yenye pembe huonekana juu ya jani, yakizuiliwa na mishipa. Chini ya jani, utando wa kijivu hadi zambarau huonekana wakati wa unyevu.
Majani hukauka na kupinda juu. Mmea unaweza kupoteza majani yote haraka, na matunda hushindwa kukua na huchomwa na jua.
Mzunguko na namna ya kuenea
Spora hubebwa na upepo kutoka maeneo mengine; kimelea hakiishi vizuri bila mmea hai.
Zoospora huhitaji maji juu ya jani. Mzunguko hukamilika ndani ya siku nne hadi saba.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Ukungu wa chini hutoa madoa ya pembe na utando chini. Ukungu unga hutoa unga mweupe juu unaofutika. Doa la bakteria hutoa madoa ya majimaji yenye pembe bila utando.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Utando chini ya jani asubuhi ni ushahidi wa uhakika.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
- Tumia aina zenye ustahimilivu.
- Panda kwa nafasi na tumia mfumo wa kuegemeza ili majani yasigusane.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
- Epuka umwagiliaji juu ya majani, hasa jioni.
- Fuatilia chini ya majani kila wiki.
- Dawa maalum za oomycetes hutumika kwa kinga. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA na zingatia muda wa kusubiri kabla ya kuvuna; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki.
- Kutumia dawa ya kuvu ya kawaida.
- Kumwagilia juu ya majani jioni.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, kuegemeza na nafasi, umwagiliaji chini, ufuatiliaji wa chini ya majani, na dawa maalum za oomycetes kama kinga.
Muhtasari wa magonjwa ya mboga zinazotoa matunda
| Namba | Ugonjwa | Zao | Aina ya chanzo | Hatua muhimu zaidi |
|---|---|---|---|---|
| NY-01 | Baka la mapema | Nyanya | Kuvu | Matandazo, kuegemeza na mzunguko |
| NY-02 | Mnyauko wa bakteria | Nyanya | Bakteria | Kitalu safi; hakuna dawa |
| NY-03 | Mnyauko wa Fusarium | Nyanya | Kuvu | Aina inayostahimili |
| NY-04 | TYLCV | Nyanya | Virusi | Aina inayostahimili na miche chini ya neti |
| NY-05 | Kuoza ncha ya tunda | Nyanya na pilipili | Si kimelea | Umwagiliaji wa mpangilio |
| PL-01 | Anthracnose | Pilipili | Kuvu | Kuvuna mara kwa mara na kukausha haraka |
| BM-01 | Ukungu unga | Bamia | Kuvu | Nafasi na hatua za mapema |
| MT-04 | Ukungu wa chini | Matango | Oomycete | Umwagiliaji chini na dawa maalum |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa sura
- Kitalu ndicho mahali pa kwanza pa udhibiti; miche yenye tatizo hupeleka tatizo shambani.
- Nyanya, pilipili, bilinganya na viazi ni jamii moja; kuzungusha kati yao si mzunguko.
- Mnyauko wa bakteria huacha majani ya kijani na hutoa mtiririko; wa Fusarium huanza kwa njano upande mmoja.
- TYLCV huenezwa kwa muda mrefu, kwa hiyo kudhibiti inzi weupe kuna manufaa halisi.
- Kuoza kwa ncha ya tunda si ugonjwa wa kimelea; dawa ni kupoteza fedha.
- Matandazo na kuegemeza hupunguza magonjwa ya majani kwa kuzuia matone kurushika kutoka udongoni.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Nyanya inanyauka ghafla na majani yamebaki ya kijani. Ni nini na utathibitishaje?
- Mkulima ananunua dawa ya kuvu kwa ajili ya kuoza kwa ncha ya nyanya. Ushauri wako?
- Kwa nini kuzungusha nyanya na bilinganya si mzunguko wa mazao?
- Kwa nini kulea miche ya nyanya chini ya neti kunapunguza TYLCV?
- Tofautisha baka la mapema na baka la baadaye la nyanya.
Majibu
- Uwezekano mkubwa ni mnyauko wa bakteria unaosababishwa na Ralstonia solanacearum. Thibitisha kwa kipimo cha mtiririko: kata shina karibu na ardhi, weka wima kwenye glasi ya maji safi, na tazama kwa dakika tatu hadi tano. Nyuzi nyeupe zinazotiririka kama moshi zinathibitisha.
- Dawa haitasaidia kwa sababu tatizo hili si la kimelea. Ni matokeo ya kalisiamu kutofika kwenye tunda kwa sababu ya usafirishaji wa maji usio wa mpangilio. Suluhisho ni kuweka matandazo, kumwagilia kwa mpangilio wa kawaida badala ya mara chache kwa wingi, na kuepuka nitrojeni ya kupita kiasi.
- Kwa sababu vyote ni jamii moja ya Solanaceae, pamoja na pilipili na viazi mviringo. Vimelea vikuu kama Ralstonia, Fusarium na Alternaria hushambulia jamii nzima. Mzunguko halisi lazima utumie jamii tofauti kama nafaka, mikunde au mboga za jamii ya kabichi.
- Kwa sababu miche mingi huambukizwa kitaluni kabla ya kupandwa shambani, ambapo inzi weupe wanaweza kuifikia kwa urahisi. Neti yenye matundu madogo huzuia inzi weupe kufikia miche. Miche isiyoambukizwa huanza shamba ikiwa safi, na kuchelewesha maambukizi kwa wiki kadhaa kunaongeza mavuno sana.
- Baka la mapema hutoa madoa ya kahawia yenye pete zilizopangwa, huanzia majani ya chini, na hukua polepole. Baka la baadaye hutoa madoa ya kijani-giza yaliyolowa maji yanayokua kwa kasi bila mpaka mkali, na hutoa utando mweupe chini ya jani asubuhi. Baka la baadaye ni oomycete linalohitaji dawa maalum.
Marejeo ya kuaminika
- Jones, J. B. na wenzake. Compendium of Tomato Diseases and Pests. APS Press.
- AVRDC (World Vegetable Center). Miongozo ya magonjwa ya mboga za tropiki.
- TARI Tengeru. Mapendekezo ya aina za nyanya na mboga kwa Tanzania.
- CABI Plantwise. Miongozo ya utambuzi wa magonjwa ya mboga.
