Ufugaji wa Nguruwe wa Kuzalisha: Jike na Dume
Uzazi mzuri unaanzia kwa kutambua ishara sahihi za joto kwa wakati sahihi.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutambua ishara za joto (heat) kwa nguruwe wa kike.
- Kuchagua wakati sahihi wa kupandisha.
- Kusimamia nguruwe mjamzito hadi kuzaa.
- Kutunza dume wa kupandisha (boar) vizuri.
Kutambua ishara za joto
Nguruwe wa kike (gilt/sow) huingia kwenye joto kila siku 18 hadi 24 asipokuwa mjamzito au anayenyonyesha. Kutambua ishara sahihi na wakati sahihi wa kupandisha ndiko kunakoamua idadi ya wachanga watakaozaliwa.
| Ishara | Wakati |
|---|---|
| Tundu la nyuma kuvimba na kuwa jekundu | Siku 1 hadi 2 kabla ya joto kuu |
| Kutokwa na majimaji kidogo | Siku 1 hadi 2 kabla |
| Kutotulia, kupanda nguruwe wengine | Mwanzo wa joto |
| Kusimama kimya akibanwa mgongoni (standing heat) | Wakati sahihi wa kupandisha |
| Masikio kusimama wima (kwa baadhi ya aina) | Wakati wa standing heat |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
“Standing heat” ndiyo dalili ya uhakika zaidi. Bonyeza mgongo wa nguruwe kwa mkono; akiwa kwenye joto la kweli, atasimama kimya na asisogee, hata akipandwa. Hii ndiyo wakati sahihi wa kupandisha, ndani ya masaa 12 hadi 24 tangu standing heat ilipoanza.
Kuchagua wakati wa kupandisha na kusimamia mimba
Nguruwe wa kike apandishwe akiwa na umri wa miezi 7 hadi 8 na uzito wa angalau kilo 90 hadi 100, hata kama joto la kwanza lilianza mapema zaidi. Kupandisha mapema mno kunazalisha wachanga wachache na dhaifu.
- Pandisha mara mbili, masaa 12 hadi 24 baada ya standing heat kuanza, ili kuongeza nafasi ya mimba.
- Baada ya kupandisha, thibitisha mimba kwa kuangalia kama joto halijirudii baada ya siku 18 hadi 24 (kutorudi kwa joto ni ishara nzuri).
- Wiki za mwisho za mimba (wiki 2 za mwisho), ongeza chakula kidogo kuandaa mama kwa ajili ya kuzalisha maziwa, lakini usimnenepeshe kupita kiasi.
- Hamishia mama kwenye farrowing pen wiki moja kabla ya tarehe inayotarajiwa ya kuzaa (kumbuka: siku 114 tangu kupandishwa), ili azoee mazingira mapya kabla ya kuzaa.
Weka kalenda au ubao wa kufuatilia tarehe za kupandisha na kuzaa kwa kila nguruwe wa kike. Mfugaji mwenye nguruwe watano au zaidi wa kuzalisha hushindwa kukumbuka tarehe zote akizitegemea kumbukumbu ya kichwani; ubao mmoja wa shajara unaokoa muda mwingi na kupunguza makosa.
Kutunza dume wa kupandisha (boar)
Dume mzuri ana mchango mkubwa kwa mafanikio ya kundi lote, hivyo unahitaji usimamizi wa pekee.
- Weka dume kwenye kizimba chake mwenyewe, karibu na majike lakini kisichowagusa moja kwa moja, ili aweze kuwaona na kuwanusa (huchochea joto kwa majike).
- Dume mmoja anatosha majike 15 hadi 20 kwa mfumo wa kupandisha kwa mkono; kupandisha kupita kiasi hupunguza ubora wa mbegu.
- Mpe dume chakula tofauti kidogo na majike wa kawaida — asinenepeshwe kupita kiasi, kwa sababu unene kupita kiasi hupunguza uwezo wa kupanda vizuri.
- Badilisha dume au tumia dume mwingine kutoka nje kila baada ya miaka miwili hadi mitatu kuzuia kuzaliana kwa ndugu (inbreeding) kwenye kundi.
Dalili za tatizo la uzazi
| Tatizo | Sababu inayowezekana | Hatua |
|---|---|---|
| Joto kutorudi kabisa baada ya kupandwa | Mimba imeshika (nzuri) au tatizo la homoni | Thibitisha mimba baada ya wiki 3-4; kama hakuna dalili za mimba, wasiliana na daktari |
| Joto linarudi mara kwa mara bila kushika mimba | Muda mbaya wa kupandisha; ugonjwa; dume dhaifu | Kagua muda wa standing heat; badilisha dume; wasiliana na daktari |
| Wachanga wachache mno kwa uzazi | Umri mdogo wa mama; lishe duni; aina ya nguruwe | Boresha lishe kabla ya kupandisha; subiri hadi umri sahihi |
| Kuharibika kwa mimba (abortion) | Ugonjwa (ikiwemo ASF, Brucellosis); msongo mkubwa; sumu | Ripoti kwa afisa mifugo mara moja; tazama Sura 12 na 13 |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa sura
- Standing heat ndiyo ishara ya uhakika zaidi ya wakati sahihi wa kupandisha.
- Pandisha nguruwe wa kike akiwa na miezi 7 hadi 8 na kilo 90 hadi 100, si mapema zaidi.
- Pandisha mara mbili ndani ya masaa 12 hadi 24 baada ya standing heat kuanza.
- Dume mmoja anatosha majike 15 hadi 20; badilisha kila miaka miwili hadi mitatu kuzuia inbreeding.
- Kuharibika kwa mimba mara kwa mara kunaweza kuashiria ugonjwa hatari; ripoti kwa daktari.
Maneno muhimu na maana zake
Maswali ya kujipima
- Mfugaji ameona nguruwe wake wa kike akiwa na tundu jekundu na majimaji, lakini haonyeshi standing heat bado. Je, ni wakati wa kupandisha?
- Kwa nini dume asinenepeshwe kupita kiasi?
- Nguruwe wa kike anaonyesha joto tena wiki tatu baada ya kupandishwa, mara kwa mara kwa mizunguko kadhaa. Ni ishara ya nini?
Majibu
- Bado si wakati sahihi. Tundu jekundu na majimaji ni ishara za awali zinazotokea siku moja au mbili kabla ya joto kuu. Wakati sahihi wa kupandisha ni standing heat — nguruwe akisimama kimya asisogee anapobanwa mgongoni.
- Kwa sababu unene kupita kiasi hupunguza uwezo wake wa kimwili wa kupanda majike vizuri na unaweza kupunguza ubora wa mbegu zake, hivyo kupunguza mafanikio ya uzazi wa kundi lote.
- Ni ishara kwamba mimba haishiki, jambo linaloweza kusababishwa na muda mbaya wa kupandisha, tatizo la afya ya mama, au dume dhaifu asiyefanya vizuri. Inahitaji uchunguzi zaidi, ikiwemo kubadilisha dume au kuwasiliana na daktari wa mifugo.
Marejeo ya kuaminika
- Whittemore, C. T. Whittemore’s Science and Practice of Pig Production.
- FAO. Miongozo ya usimamizi wa uzazi wa nguruwe.
- SUA — Idara ya Sayansi ya Mifugo. Miongozo ya uzazi wa nguruwe.
