Chakula na Lishe ya Nguruwe: Viini, Hatua za Umri na Uchanganyaji
Nguruwe anayekosa protini hukua polepole hata akila kwa wingi.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
- Kutaja viini muhimu vya lishe ya nguruwe.
- Kutofautisha chakula kwa hatua za umri.
- Kuchagua viambato vinavyopatikana Tanzania kwa bei nafuu.
- Kuepuka makosa ya lishe yanayosimamisha ukuaji.
Viini muhimu vya lishe
- Nishati (wanga na mafuta): hutoka mahindi, mtama, muhogo mkavu, pumba. Ndicho kinachohitajika kwa wingi zaidi kwa uzito.
- Protini: hutoka mashudu ya alizeti, mashudu ya pamba, soya, dagaa, unga wa damu. Nguruwe anahitaji protini nyingi zaidi kwa uwiano wa uzito kuliko ng’ombe, hasa wachanga na wanaonyonyesha.
- Madini: kalisiamu na fosforasi kutoka chokaa na unga wa mifupa, muhimu kwa mifupa na, kwa mama wanaonyonyesha, kwa maziwa.
- Vitamini: hasa vitamini A, D na E, kutoka majani mabichi na premix.
- Maji: nguruwe hunywa maji mengi, hasa wakati wa joto na kunyonyesha; kukosekana kwa maji husimamisha ukuaji haraka zaidi kuliko upungufu wa chakula.
Chakula kwa hatua za umri
| Hatua | Umri/Uzito | Protini takribani | Maelezo |
|---|---|---|---|
| Creep feed (wachanga wanaonyonya) | Wiki 1 hadi 3 | Asilimia 20 hadi 22 | Chakula laini cha ziada karibu na mama |
| Starter (waliokwisha achishwa) | Kilo 7 hadi 20 | Asilimia 18 hadi 20 | Rahisi kusaga; huzoesha tumbo kula pekee |
| Grower (wanaokua) | Kilo 20 hadi 60 | Asilimia 16 hadi 18 | Ukuaji wa haraka wa mifupa na misuli |
| Finisher (wanaonenepeshwa) | Kilo 60 hadi kuuza | Asilimia 14 hadi 16 | Nishati ya juu kwa ongezeko la uzito |
| Chakula cha mama mjamzito | Kipindi cha mimba | Asilimia 14 hadi 16 | Epuka kunenepesha kupita kiasi |
| Chakula cha mama anayenyonyesha | Wiki za kunyonyesha | Asilimia 18 hadi 20 | Mahitaji makubwa zaidi ya nishati na protini |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Tahadhari
Mama anayenyonyesha ana mahitaji makubwa zaidi ya chakula ya hatua yoyote. Anazalisha maziwa kwa ajili ya wachanga 8 hadi 12 kwa wakati mmoja. Chakula duni wakati huu husababisha mama kukonda sana na kupunguza uwezo wake wa kupandwa tena haraka.
Viambato vinavyopatikana Tanzania
| Kiambato | Kinachotoa | Kiwango cha juu kinachopendekezwa | Tahadhari |
|---|---|---|---|
| Mahindi (yaliyosagwa) | Nishati | Hadi asilimia 60 hadi 70 | Hatari ya aflatoxin yakiwa na ukungu |
| Pumba za mchele/ngano | Nishati na nyuzinyuzi | Hadi asilimia 20 hadi 30 | Nyingi mno hupunguza usagaji wa virutubisho vingine |
| Muhogo mkavu | Nishati | Hadi asilimia 20 | Lazima ukaushwe vizuri kuondoa sumu |
| Mashudu ya alizeti | Protini | Hadi asilimia 15 hadi 20 | Nyuzinyuzi nyingi kwa nguruwe wachanga |
| Mashudu ya pamba | Protini | Hadi asilimia 5 hadi 10 | Ina gossypol; epuka kwa nguruwe wachanga na wa kuzalisha |
| Soya (iliyochemshwa/kuchomwa) | Protini bora | Hadi asilimia 20 hadi 25 | Mbichi ina sumu; lazima ipikwe |
| Dagaa au unga wa samaki | Protini na madini | Hadi asilimia 5 hadi 10 | Nyingi hutoa harufu kwenye nyama |
| Mabaki ya vyakula vya nyumbani | Nishati ya ziada | Kiasi kidogo tu, kikichanganywa | Lazima yasiwe na nyama ya nguruwe mbichi (hatari ya ASF) |
| Chokaa/unga wa mifupa | Kalisiamu na fosforasi | Asilimia 1 hadi 2 | Lazima uwe umechomwa |
| Premix ya vitamini na madini | Vitamini na madini vidogo | Kwa maelekezo ya lebo | Isihifadhiwe kwenye joto |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kuchanganya chakula nyumbani
Kuchanganya chakula nyumbani kunapunguza gharama kwa kiasi kikubwa lakini kunahitaji uangalifu zaidi kuliko kwa kuku, kwa sababu nguruwe ni nyeti zaidi kwa upungufu wa protini.
- Pima kwa uzito, si kwa ndoo; mizani ya sokoni inatosha.
- Anza na kiambato cha nishati (mahindi/pumba) kama msingi wa mchanganyiko.
- Ongeza chanzo cha protini (mashudu, soya iliyopikwa, dagaa) kwa uwiano unaolingana na hatua ya ukuaji.
- Changanya vidogo (chokaa, premix, chumvi) na kiasi kidogo cha pumba kwanza kabla ya kuongeza kwenye lundo kuu, ili visambae sawasawa.
- Changanya kiasi cha wiki moja hadi mbili tu; chakula kilichochanganywa muda mrefu hupata unyevu na ukungu kwa urahisi.
- Hifadhi mahali pakavu penye hewa, juu ya kichanja.
Mfano kutoka Tanzania
Mfano wa mchanganyiko wa grower kwa kilo 100: mahindi yaliyosagwa kilo 55, pumba kilo 15, mashudu ya alizeti kilo 20, dagaa kilo 5, chokaa kilo 2, chumvi gramu 300, premix kwa maelekezo ya lebo. Uwiano huu unatoa protini ya takribani asilimia 17. Rekebisha kulingana na viambato vinavyopatikana kwako.
Makosa ya kawaida ya lishe
- Kutegemea mabaki ya chakula pekee bila kuongeza chanzo cha protini; nguruwe hukua polepole sana na huchukua muda mrefu kufikia uzito wa soko.
- Kutumia mahindi yenye ukungu. Aflatoxin huathiri ini la nguruwe vibaya zaidi kuliko wanyama wengine wengi.
- Kubadilisha chakula ghafla. Badilisha kwa siku tatu hadi tano ili kuepuka kuharisha.
- Kutolisha mama mjamzito na anayenyonyesha vizuri kwa kudhani chakula cha kawaida kinatosha; hii husababisha wachanga wadogo na maziwa kutotosha.
- Kukatiza maji. Nguruwe wasio na maji ya kutosha hula kidogo na hukua polepole, hasa wakati wa joto.
Muhtasari wa sura
- Nguruwe anahitaji protini nyingi zaidi kwa uwiano wa uzito kuliko ng’ombe, hasa akiwa mchanga au mama anayenyonyesha.
- Chakula hubadilika kwa hatua: creep, starter, grower, finisher.
- Mabaki ya chakula ya nyumbani ni nyongeza tu, si mbadala wa chanzo cha protini kilichopangwa.
- Mama anayenyonyesha ana mahitaji makubwa zaidi ya chakula ya hatua yoyote nyingine.
- Aflatoxin kwenye mahindi yenye ukungu huathiri ini la nguruwe vibaya sana.
Maneno muhimu na maana zake
Creep feedChakula laini cha ziada kwa wachanga wanaonyonya, tofauti na cha mama.
StarterChakula cha nguruwe waliokwisha achishwa, chenye protini ya juu.
GrowerChakula cha nguruwe wanaokua, kilo 20 hadi 60.
FinisherChakula cha nguruwe wa mwisho kabla ya kuuza.
GossypolDutu yenye sumu iliyomo kwenye mashudu ya pamba.
Maswali ya kujipima
- Mfugaji analisha nguruwe wake mabaki ya chakula cha nyumbani pekee bila mashudu wala dagaa. Wamekuwa wakikua polepole sana. Kwa nini?
- Kwa nini mama anayenyonyesha anahitaji chakula bora zaidi kuliko hatua nyingine yoyote?
- Eleza kwa nini kubadilisha chakula cha nguruwe ghafla ni tatizo.
Majibu
- Mabaki ya chakula cha nyumbani mara nyingi hayana protini ya kutosha kwa mahitaji ya nguruwe. Bila chanzo cha protini kilichoongezwa kama mashudu ya alizeti au dagaa, nguruwe hukosa virutubisho vya kujenga misuli na kukua kwa kasi inayotarajiwa, hata akila kwa wingi wa chakula chenye nishati.
- Kwa sababu anazalisha maziwa ya kutosha kwa wachanga 8 hadi 12 kwa wakati mmoja, jambo linalohitaji nishati na protini nyingi. Chakula duni wakati huu humfanya mama kukonda sana, hupunguza maziwa kwa wachanga, na hupunguza uwezo wake wa kupandwa tena haraka baada ya kuachisha.
- Mabadiliko ya ghafla huvuruga usawa wa bakteria wa manufaa kwenye utumbo wa nguruwe, na kusababisha kuharisha na kupungua kwa ulaji. Badilisha kwa siku tatu hadi tano ukichanganya chakula cha zamani na kipya taratibu.
Marejeo ya kuaminika
- NRC. Nutrient Requirements of Swine. National Academy Press.
- FAO. Miongozo ya lishe ya nguruwe kwa wafugaji wadogo.
- TALIRI na SUA. Mapendekezo ya viambato vya chakula cha nguruwe Tanzania.
