MWONGOZO MREFU: UFUGAJI WA NG’OMBE KUANZIA NG’OMBE MMOJA HADI KUNDI LENYE FAIDA

Sehemu hii imepanuliwa ili mfugaji apate maelezo ya vitendo kabla hata hajapakua kitabu kamili. Lengo ni kukusaidia kupanga mradi kwa hatua: kupata ng’ombe wa kwanza, kuchagua mnyama sahihi, kujenga banda la gharama nafuu, kuzalisha malisho, kuhifadhi chakula cha kiangazi, kusimamia uzazi na ndama, kuzuia magonjwa, kuweka kumbukumbu na kufanya hesabu za faida.

1. JINSI YA KUANZA UFUGAJI WA NG’OMBE KWA MTAJI MDOGO

Kosa la kwanza ni kudhani lazima uanze na ng’ombe wengi. Kwa mfugaji mpya, ng’ombe mmoja anayesimamiwa vizuri ni darasa la biashara. Unaweza kuanza kwa kununua ndama jike au mtamba kulingana na uwezo wako, kuingia kwenye mfumo wa kugawana ndama, kujiunga na kikundi cha wafugaji, au kuanza kwa kunenepesha ndama dume huku ukikusanya mtaji wa kununua mtamba.

Kabla ya ng’ombe kufika, andaa vitu vitatu: malisho, banda na daftari la kumbukumbu. Panda malisho mapema badala ya kusubiri mnyama awe bandani ndipo uanze kutafuta chakula. Tengeneza sehemu ya kukusanya samadi na mkojo. Pia anza kufuatilia bei za maziwa, pumba, mashudu, dawa na huduma ya kupandisha katika eneo lako. Taarifa hizi ndizo msingi wa bajeti yako.

2. KUCHAGUA NG’OMBE SAHIHI: AINA, UMRI NA HALI YA MWILI

Ng’ombe anayefaa si lazima awe ghali zaidi. Chaguo linategemea lengo lako, hali ya hewa, upatikanaji wa chakula, maji na huduma za mifugo. Ng’ombe wa asili kama Tanzania Shorthorn Zebu wana uimara mkubwa, wakati chotara wa Friesian, Jersey, Ayrshire au Sahiwal wanaweza kutoa uzalishaji mkubwa zaidi ikiwa lishe na kinga ni nzuri.

Kwa mfugaji mwenye eneo dogo na rasilimali za wastani, chotara mwenye damu ya kienyeji mara nyingi huwa rahisi kusimamia kuliko ng’ombe wa kigeni safi. Kabla ya kununua, chunguza macho, pua, ngozi, manyoya, kwato, kiwele, mgongo, sehemu za nyuma, namna anavyopumua na tabia yake. Kwa ng’ombe anayekamuliwa, hakikisha chuchu zote zinafanya kazi na ikiwezekana mwone akikamuliwa kabla ya kufanya malipo.

Usinunue kwa picha pekee. Omba historia ya kuzaa, uzalishaji wa maziwa, matibabu, chanjo na sababu ya kuuzwa. Kama ni mtamba mwenye mimba, thibitisha mimba kwa mtaalamu wa mifugo.

3. BANDA LA GHARAMA NAFUU, MALISHO NA HIFADHI YA CHAKULA

Banda bora halimaanishi jengo la gharama kubwa. Linahitaji kuwa kavu, lenye hewa, lisilotuamisha mkojo na linalomkinga ng’ombe dhidi ya mvua na jua kali. Sakafu iwe na mteremko unaoelekeza maji na mkojo kwenye mfereji; sehemu ya kulala ibaki kavu; hori la chakula liwe rahisi kusafisha; maji safi yapatikane muda wote.

Gharama kubwa zaidi ya ufugaji wa maziwa ni chakula. Njia yenye faida ni kupanda sehemu kubwa ya malisho yako mwenyewe. Napier, mikunde ya malisho na miti ya malisho inaweza kupunguza utegemezi wa chakula cha kununua. Kitabu kinaeleza pia matumizi ya desmodium, lucerne, calliandra, leucaena, gliricidia, moringa na malisho mengine kwa kuzingatia mazingira ya eneo.

Kwa mfano wa mwongozo, ng’ombe mmoja anayekamuliwa anaweza kuhitaji takribani kilo 55 hadi 65 za Napier mbichi kwa siku, hivyo kupanga shamba la malisho na hifadhi mapema ni muhimu. Kiasi halisi hubadilika kulingana na uzito, uzalishaji, ubora wa malisho na aina ya ng’ombe.

4. HEI, SILAJI NA MABUA: JINSI YA KUVUKA KIANGAZI BILA HASARA

Kiangazi si dharura ya ghafla; ni msimu unaorudi kila mwaka. Mfugaji anayehifadhi chakula wakati wa mvua hununua kidogo wakati bei zimepanda. Hei hutengenezwa kwa kukausha nyasi kwa usahihi na kuzihifadhi sehemu isiyopata unyevu. Silaji hutengenezwa kwa kufunga malisho yenye unyevu unaofaa bila hewa ili yachache vizuri.

Mabua ya mahindi yanaweza kutumika kama sehemu ya mlo, lakini ubora wake ni mdogo ukitumia bila kuboresha. Mwongozo unaeleza utaratibu wa kuyatibu kwa urea. Kwa sababu urea inaweza kuwa hatari ikitumika vibaya, pima kwa usahihi, fuata utaratibu wa kitabuni na usibadilishe kiwango kwa kubahatisha. Ukiwa hujui, pata ushauri wa afisa mifugo au mtaalamu wa lishe ya mifugo.

5. UZAZI: JOTO, KUPANDISHA, MIMBA, KUZAA NA NDAMA

Faida ya kundi inategemea ng’ombe kuzaa kwa mpangilio. Andika tarehe ya joto, tarehe ya kupandisha, matokeo ya kuthibitisha mimba, tarehe ya kukausha na tarehe inayotarajiwa ya kuzaa. Bila kumbukumbu hizi ni rahisi kuchelewesha kupandisha au kukosa kuona tatizo la uzazi mapema.

Ndama anapozaliwa, kipaumbele ni kuhakikisha anapumua, kitovu kinasafishwa kwa njia salama, anapata dangi mapema na analindwa dhidi ya baridi, unyevu na uchafu. Kiasi na ratiba ya maziwa au dangi hutegemea uzito na hali ya ndama, hivyo mfuatilie kwa karibu. Ndama jike mwenye ukuaji mzuri ndiye ng’ombe wa kesho; usimlee kwa mabaki tu.

Kwa ng’ombe anayekamuliwa, usafi wa mikono, chombo, kiwele na sehemu ya kukamulia hupunguza hatari ya mastitis na uchafu wa maziwa. Mabadiliko ya ghafla ya uzalishaji, kiwele kuwa na joto, uvimbe au maziwa kubadilika ni sababu ya kumwita mtaalamu mapema.

6. AFYA YA NG’OMBE: KINGA KABLA YA TIBA

Kinga ni nafuu kuliko kusubiri ugonjwa uwe mkubwa. Weka ratiba ya kupe, minyoo, chanjo zinazopendekezwa katika eneo lako, usafi wa banda na ukaguzi wa kila siku. Mwongozo unaonyesha kuwa kupe ni tatizo kubwa kwa sababu wanaweza kusambaza magonjwa kama ECF, anaplasmosis, babesiosis na heartwater.

Angalia ng’ombe kila siku wakati anakula, anakunywa, anatembea na anapocheua. Kupungua hamu ya kula, kuacha kucheua, homa, kukohoa, kuharisha, kuchechemea, kuvimba tezi, mkojo kubadilika rangi au uzalishaji wa maziwa kushuka ghafla ni ishara za kuchunguza mapema.

7. KUMBUKUMBU: NJIA YA KUJUA KAMA UNAFAIDIKA AU UNAPOTEZA

Ufugaji bila kumbukumbu unaweza kuonekana unaingiza pesa kila siku huku biashara ikipata hasara. Andika angalau taarifa sita: maziwa, uzazi, afya, chakula, mapato na historia ya kundi. Daftari rahisi linatosha.

Katika mfano wa kitabu, ng’ombe mmoja chotara anayetoa lita 10 kwa siku kwa siku 305 na bei ya mfano ya TSh 1,000 kwa lita anaweza kuingiza mapato ya maziwa ya TSh 3,050,000 kwa mwaka kabla ya kuongeza thamani ya ndama na samadi. Hizi ni hesabu za mfano; tumia bei halisi ya eneo lako kwa mwaka huu kabla ya kufanya uamuzi wa uwekezaji.

Kanuni muhimu ni kulinganisha gharama ya chakula na thamani ya maziwa. Kama unatumia pesa nyingi kulisha kuliko thamani inayorudi kupitia maziwa na bidhaa nyingine, tatizo linaweza kuwa bei ya chakula, ubora wa mlo, uzalishaji mdogo au mnyama asiye na tija.

8. SOKO LA MAZIWA, NDAMA, NYAMA NA SAMADI

Usisubiri maziwa yapatikane ndipo uanze kutafuta soko. Tambua mapema wanunuzi wa jirani, maduka ya maziwa, vituo vya kukusanya maziwa, hoteli, shule, vikundi vya wanawake, wazalishaji wa mtindi na wateja wa nyumbani. Rekodi bei, kiasi wanachoweza kuchukua na masharti ya ubora.

Samadi si taka. Inaweza kutumika kutengeneza mboji, kuboresha shamba la malisho, kuuzwa au kutumika kwenye mfumo wa biogas pale inapowezekana. Kwa kundi linalokua, usimamizi mzuri wa samadi hupunguza uchafu bandani na kuongeza thamani ya mradi.

9. MPANGO WA KIANGAZI NA MAJANGA

Mpango bora huanza kabla ya malisho kupungua. Wakati wa mvua tengeneza hei na silaji; baada ya mavuno kusanya mabua; wakati bei za pumba na mashudu ziko chini nunua kwa kiasi kinachoweza kuhifadhiwa salama; kisha hesabu hifadhi yako kabla ya kiangazi kuwa kikali.

Kama chakula hakitatosha kundi lote, fanya uamuzi wa mapema. Wanyama wasiokuwa na tija, dume lisilotumika kwa mbegu au ng’ombe mwenye matatizo sugu ya uzazi wanaweza kupewa kipaumbele cha kuuzwa kabla hali haijawa mbaya. Lengo ni kulinda mitamba wenye mimba na ng’ombe bora wanaozalisha.

10. MPANGO WA MWAKA WA KWANZA KWA MFUGAJI MPYA

Miezi 1-2: panga bajeti, pata eneo, jenga banda, panda malisho na tafuta soko. Miezi 3-4: chagua ng’ombe, fanya ukaguzi wa afya na anza daftari la kumbukumbu. Miezi 5-6: boresha mlo, pima uzalishaji, tengeneza hifadhi ya chakula. Miezi 7-9: kagua uzazi, afya, gharama ya chakula na mapato. Miezi 10-12: fanya hesabu ya mwaka, tambua mnyama mwenye faida zaidi, panga kuongeza kundi kwa hatua na usiongeze ng’ombe kama malisho bado hayatoshi.

11. MADINI, CHUMVI NA MAJI: VITU VIDOGO VINAVYOBADILISHA UZALISHAJI

Ng’ombe anaweza kuwa na malisho mengi lakini uzalishaji ukabaki chini kama maji na madini hayatoshi. Maji safi yanapaswa kupatikana kwa urahisi, hasa kwa ng’ombe anayekamuliwa na wakati wa joto. Kiasi anachokunywa hubadilika kulingana na uzito, joto la mazingira, aina ya chakula na kiwango cha maziwa.

Madini husaidia ukuaji, mifupa, uzazi na uzalishaji. Tumia mchanganyiko wa madini uliotengenezwa kwa ng’ombe na ufuate maelekezo ya bidhaa au ushauri wa mtaalamu. Usichanganye virutubisho kwa kubahatisha kwa sababu madini mengine yakizidi yanaweza kuwa na madhara.

12. KULEA MTAMBA: NG’OMBE WAKO WA KESHO

Mtamba ndiye msingi wa upanuzi wa kundi. Lengo si kumlisha tu mpaka awe mkubwa, bali kumlea kwa ukuaji wa taratibu na afya nzuri ili afikie umri na uzito unaofaa kwa kupandishwa. Mtamba anayekonda sana huchelewa kushika mimba; anayenenepa kupita kiasi pia anaweza kupata changamoto.

Weka kumbukumbu ya tarehe ya kuzaliwa, uzito wa makadirio au mzunguko wa kifua, chanjo, minyoo, magonjwa yaliyowahi kumpata na wazazi wake. Hii itakusaidia kuchagua ni mtamba gani aendelee kuwa sehemu ya kundi na ni yupi auzwe.

13. UKAMUAJI NA USAFI WA MAZIWA

Ubora wa maziwa huanza bandani. Osha mikono, tumia vyombo safi, safisha chuchu kwa njia salama na kamua kwa utaratibu uleule kila siku. Maziwa yakishakamuliwa yahifadhiwe kwenye chombo safi na yapelekwe sokoni au yahifadhiwe kwa njia inayofaa haraka iwezekanavyo.

Mabadiliko ya rangi, chembechembe, harufu, damu au kiwele kuwa na joto na uvimbe yanaweza kuashiria tatizo la kiwele. Usichanganye maziwa ya ng’ombe anayetibiwa na maziwa ya kuuza mpaka muda wa kusubiri wa dawa umekwisha kulingana na maelekezo ya mtaalamu na lebo.

14. SAMADI, MBOJI NA BIOGAS: GEUZA TAKA KUWA RASILIMALI

Samadi inaweza kupunguza gharama ya mbolea, kuboresha udongo na kuongeza uzalishaji wa malisho. Kusanya samadi sehemu kavu, ichanganye na mabaki salama ya mimea na iache ichangamke vizuri kabla ya kutumia kwenye mazao. Epuka kuacha samadi itiririke kwenye vyanzo vya maji.

Kwa mfugaji mwenye kundi kubwa zaidi, biogas inaweza kuwa njia ya kutumia samadi kwa nishati ya kupikia huku mabaki yake yakitumika kama mbolea. Uamuzi wa kujenga mfumo wa biogas ufanywe baada ya kuangalia kiasi cha samadi kinachopatikana, maji, gharama ya ujenzi na ujuzi wa fundi.

15. JINSI YA KUPUNGUZA GHARAMA BILA KUPUNGUZA UBORA

• Panda malisho yako mapema badala ya kununua kila siku.
• Tengeneza silaji na hei wakati malisho ni mengi na bei ziko chini.
• Tumia samadi kwenye shamba la malisho badala ya kutegemea mbolea ya kununua pekee.
• Nunua pumba, mashudu na malighafi nyingine wakati wa mavuno pale bei zinapokuwa nafuu, ikiwa una sehemu salama ya kuhifadhi.
• Zuia magonjwa badala ya kusubiri matibabu ya gharama kubwa.
• Usibakize ng’ombe asiye na tija kwa muda mrefu kwa sababu ya hisia. Tumia kumbukumbu kufanya uamuzi.
• Panga uzazi ili kuzuia miezi mingi isiyo na maziwa au ndama bila sababu.

16. VIKUNDI, SACCOS NA MIKOPO

Ufugaji unaweza kukua kwa ushirikiano. Kikundi cha wafugaji kinaweza kusaidia kununua dawa kwa pamoja, kupata bei nzuri ya chakula, kukusanya maziwa kwa wingi, kupata mafunzo, na kujenga uwezo wa kuomba mikopo. Kabla ya kukopa, hakikisha mradi una rekodi za mapato na matumizi na kwamba marejesho hayategemei matarajio yasiyo na uhakika.

Mkopo unafaa zaidi kwa kuongeza mradi ambao tayari una mfumo unaofanya kazi kuliko kujaribu kuokoa mradi usio na malisho, soko au kumbukumbu. Anza na msingi wa biashara kwanza.

17. MAKOSA YANAYOANGUSHA FAIDA YA UFUGAJI WA NG’OMBE

18. MASWALI YA ZIADA YA WAFUGAJI

Ng’ombe mmoja anahitaji ardhi kiasi gani?

Inategemea uzalishaji wa malisho, mvua, umwagiliaji na mfumo wa ufugaji. Mwongozo unatumia mfano wa robo ekari ya Napier kwa ng’ombe mmoja anayekamuliwa, pamoja na eneo dogo la mikunde. Huu ni mwongozo wa kuanzia, si kipimo cha lazima kwa kila eneo.

Je, ng’ombe wa kienyeji anaweza kufugwa zero grazing?

Ndiyo. Kinachobadilika si jina la aina ya ng’ombe pekee bali mfumo wa kulisha, maji, usafi, afya na uzazi. Ng’ombe wa kienyeji au chotara anaweza kunufaika na mfumo wa bandani ikiwa mahitaji yake yanatimizwa.

Ni bora kununua mtamba au ng’ombe anayekamuliwa?

Mtamba huwa na gharama na hatari tofauti na ng’ombe anayekamuliwa. Ng’ombe anayekamuliwa huleta mapato mapema lakini anahitaji ukaguzi mkubwa kabla ya kununua. Mtamba hukupa muda wa kujifunza lakini utasubiri kabla ya kupata maziwa.

Nifanye nini maziwa yakishuka ghafla?

Kagua kwanza kama kulikuwa na mabadiliko ya chakula, maji, joto la mazingira, afya, uzazi au utaratibu wa kukamua. Kushuka kwa ghafla bila sababu inayoonekana kunahitaji uchunguzi wa mtaalamu wa mifugo.

Ninawezaje kujua kama mradi wangu una faida?

Jumlisha mapato yote ya maziwa, ndama, samadi na bidhaa nyingine; kisha toa gharama zote za chakula, afya, uzazi, kazi, usafiri, maji na gharama nyingine. Fanya hesabu kwa mwezi na mwaka. Usihesabu pesa inayoingia pekee.

19. CHECKLIST YA KABLA YA KUNUNUA NG’OMBE

• Malisho ya angalau miezi ya mwanzo yako tayari.
• Banda ni kavu, lina hewa na sehemu ya maji.
• Una chanzo cha maji kinachoaminika.
• Umejua soko la maziwa au lengo la nyama/uzazi.
• Una mawasiliano ya afisa mifugo au daktari wa mifugo.
• Una bajeti ya dawa, chanjo na dharura.
• Una daftari la kumbukumbu.
• Ng’ombe amekaguliwa kabla ya malipo.