Asilimia kubwa ya udhibiti hufanyika kabla dawa yoyote haijanunuliwa.
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
Kila hatua ya udhibiti hufanya kazi kwa kubadilisha upande mmoja wa pembetatu ya ugonjwa. Kuelewa upande gani unaobadilishwa kunakusaidia kujua wakati hatua hiyo itafanya kazi na wakati haitafanya kazi.
| Kundi | Upande unaoshughulikiwa | Mifano | Wakati inafanya kazi vizuri |
|---|---|---|---|
| Kitamaduni | Kimelea na mazingira | Mzunguko, usafi, wakati wa kupanda, nafasi | Kwa vimelea vinavyoishi kwenye mabaki au udongo |
| Kijenetiki | Mmea | Aina zinazostahimili au kuvumilia | Kwa magonjwa yanayojulikana yaliyopo eneo lako |
| Kibiolojia | Kimelea | Viumbe wa manufaa, mimea ya kufunika | Kwa vimelea vya udongoni; hatua ya kuzuia si ya kutibu |
| Kikemikali | Kimelea | Fungicide, bactericide, dawa za mbegu | Kwa magonjwa ya majani ya mizunguko mingi, ikitumika mapema |
| Kisheria | Kimelea | Karantini, uthibitishaji wa mbegu, ukaguzi | Kwa kuzuia vimelea vipya kuingia eneo au nchi |
| Kimazingira | Mazingira | Mifereji, matuta, umwagiliaji chini, kupogoa | Kwa magonjwa yanayotegemea unyevu na maji |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Mzunguko wa mazao hufanya kazi kwa kanuni moja rahisi: kimelea kikikosa mmea kinachopenda kwa muda wa kutosha, idadi yake hupungua. Lakini ufanisi wake unategemea vitu viwili: muda ambao kimelea kinaweza kuishi bila mwenyeji, na upana wa mimea kinayoweza kushambulia.
Ndiyo maana mzunguko hufanya kazi vizuri sana dhidi ya baadhi ya vimelea na karibu hakufanyi kazi dhidi ya vingine. Kimelea kinachoishi udongoni kwa miaka thelathini, kama Fusarium wa migomba, hakidhibitiwi kwa mzunguko wa miaka mitatu. Kimelea kinachoshambulia mimea zaidi ya mia moja, kama Sclerotinia, kinahitaji mzunguko uliopangwa kwa makini.
| Ugonjwa | Muda unaopendekezwa | Mazao yanayofaa kwenye mzunguko |
|---|---|---|
| Baka jani la mahindi na doa la kijivu | Msimu 1 hadi 2 | Mikunde, mizizi, alizeti |
| Anthracnose ya maharage | Misimu 2 | Nafaka, mizizi |
| Doa la majani la karanga | Misimu 2 | Nafaka, mtama |
| Mnyauko wa mbaazi | Miaka 3+ | Nafaka, pamba |
| Sclerotinia (alizeti) | Miaka 4+ | Nafaka pekee; epuka maharage, kabichi, karoti |
| Mnyauko wa bakteria (Ralstonia) | Miaka 4+ | Nafaka, mikunde; epuka nyanya, viazi, bilinganya, karanga |
| Nematoda wa vinundu | Misimu 2 hadi 3 | Mahindi, mtama, Crotalaria, marigold |
| Fusarium wa migomba | Haifanyi kazi | Badilisha aina; kimelea huishi miaka 30+ |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kanuni ya vitendo: mzunguko lazima uepuke jamii nzima, si zao moja. Kuzungusha nyanya na bilinganya, au maharage na kunde, si mzunguko halisi kwa vimelea vingi. Andika historia ya shamba lako kwa misimu mitatu iliyopita; bila hiyo, huwezi kupanga mzunguko unaofanya kazi.
Kubadilisha wakati wa kupanda hufanya kazi kwa kanuni ya kuepuka: mmea unafikishwa kwenye hatua nyeti wakati ambao kimelea au mwenezaji hayupo kwa wingi.
Kwa MSV ya mahindi, kupanda mapema kunamaanisha mahindi yanakuwa yamekomaa kabla idadi ya leafhopper haijaongezeka. Kupanda kwa kuchelewa kunamaanisha mahindi machanga yanakutana na idadi kubwa iliyozaliana kwenye mashamba yaliyopandwa mapema.
Kwa rosette ya karanga, kanuni ni ileile: kupanda mapema hupunguza kukutana na vidukari.
Kwa magonjwa ya kuvu ya masuke kama ubwiri wa shingo ya mpunga au kuoza kwa mabungo, lengo ni kufanya hatua ya kutoa maua isiendane na kipindi cha mvua kubwa au unyevu wa juu zaidi.
Hatua inayohusiana ni kuepuka mfululizo wa kupanda katika eneo moja. Wakulima wanapopanda zao lilelile kwa nyakati tofauti, hutengeneza daraja linalowezesha vimelea na waenezaji kuhama kutoka shamba lililokomaa kwenda jipya bila kukatika. Hii ndiyo sababu kipindi cha mapumziko kinachokubaliwa na kijiji kizima kina nguvu kubwa kuliko juhudi ya shamba moja.
Usafi ni hatua isiyo na gharama ya fedha lakini yenye gharama ya kazi, na mara nyingi ndiyo yenye faida kubwa zaidi kwa shilingi iliyotumika.
Lundo la mboji lisilofikia joto la kutosha si mahali salama pa kutupa mimea yenye ugonjwa. Vidonge vya Sclerotinia, spora za smut na bakteria wanaweza kuishi humo na kurudi shambani pamoja na mboji. Choma au zika kwa kina mimea yenye magonjwa hatarishi.
Aina inayostahimili ni hatua yenye gharama ya chini kabisa kwa mkulima kwa sababu gharama yake imeshalipwa na mtafiti. Mkulima hulipia mbegu tu, na ulinzi unakuja bila kazi ya ziada wala hatari ya kemikali.
Lakini ni lazima ieleweke vizuri. Kwanza, ustahimilivu ni maalum. Aina inayostahimili kutu haistahimili baka jani. Soma maelezo ya aina kwa makini na ulinganishe na magonjwa yaliyopo shamba lako, si magonjwa yote.
Pili, ustahimilivu huvunjika. Aina moja inayopandwa na kila mtu kwa miaka mingi hutengeneza shinikizo linalozalisha aina mpya za kimelea. Suluhisho ni kuchanganya aina mbili au tatu na kubadilisha kwa vipindi.
Tatu, uvumilivu si ustahimilivu. Aina inayovumilia itaonyesha dalili lakini itatoa mavuno. Usinunue dawa kwa hofu ya dalili hizo.
Kwa Tanzania, vyanzo vya mapendekezo ya aina ni TARI kwa mazao mengi, TaCRI kwa kahawa, na TOSCI kwa uthibitisho wa mbegu. Mapendekezo hubadilika, kwa hiyo tafuta taarifa za msimu husika badala ya kutegemea orodha ya miaka iliyopita.
Udhibiti wa kibiolojia ni matumizi ya viumbe hai kupunguza vimelea. Njia zake ni tatu: kushindania chakula na nafasi, kutoa dutu zinazozuia vimelea, na kuamsha kinga ya mmea.
Mifano inayotumika ni pamoja na kuvu wa jamii ya Trichoderma wanaoshindana na kuvu wa udongoni na kutoa vimeng'enya vinavyowavunja; bakteria wa jamii ya Bacillus wanaotoa dutu za kuzuia; na kwa aflatoxin, matumizi ya aina za Aspergillus flavus zisizotoa sumu ambazo hushindana na zile zinazotoa sumu.
Faida zake ni: hazina mabaki ya sumu, hazina muda mrefu wa kusubiri kabla ya kuvuna, hazileti usugu kwa urahisi, na baadhi huboresha ukuaji wa mmea kwa ujumla.
Mipaka yake lazima ieleweke wazi. Ni hatua za kuzuia, si za kutibu. Kuweka Trichoderma kwenye mmea uliokwisha nyauka hakusaidii. Zinahitaji hali nzuri ya udongo, hasa mabaki ya viumbe na unyevu. Ni viumbe hai, kwa hiyo huathiriwa na jua, joto na dawa nyingine, na huwa na maisha mafupi ya rafu. Na ufanisi wake hutofautiana sana kati ya maeneo.
Kanuni ya vitendo: tumia bidhaa za kibiolojia zilizosajiliwa TPHPA, weka wakati wa kupanda au kwenye kitalu, na uziunganishe na mabaki ya viumbe kama samadi au mboji ili viumbe hivyo vipate chakula na makazi.
Hatua hizi hubadilisha hali ya hewa ndogo (microclimate) ndani ya shamba, na mara nyingi hazigharimu chochote isipokuwa upangaji.