Kundi linalosababisha magonjwa mengi zaidi ya mimea, na kwa nini oomycetes si kuvu kabisa.
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
Kuvu (fungi, umoja: fungus) ni viumbe visivyo na klorofili, kwa hiyo haviwezi kujitengenezea chakula. Hulazimika kupata chakula kutoka kwa viumbe wengine au kwenye mabaki ya viumbe. Havina mizizi, shina wala majani. Mwili wake ni mtandao wa nyuzi nyembamba.
Kila nyuzi moja inaitwa hyphae (umoja: hypha). Mkusanyiko wa nyuzi hizi unaunda mycelium, ambao ndiyo mwili halisi wa kuvu. Unapoona utando mweupe kama pamba kwenye mkate ulioharibika au kwenye mzizi ulioathirika, unaona mycelium.
Nyuzi hizi hukua kwa ncha, hutoa vimeng'enya vinavyoyeyusha tishu ya mmea, kisha hufyonza chakula kilichoyeyuka. Ndiyo maana sehemu iliyoathirika na kuvu mara nyingi huwa laini, iliyooza au yenye kuvunjika kwa urahisi.
Kuvu wengi wana ukuta wa seli uliotengenezwa kwa chitin, dutu ileile inayounda ganda la wadudu. Hii ni sifa muhimu ya kutambulisha kuvu wa kweli.
Kuvu huzaliana kwa spora, ambazo ni vitu vidogo sana vinavyofanana na mbegu lakini ni rahisi zaidi kimuundo. Spora moja inaweza kuota na kuanzisha maambukizi mapya.
Idadi ya spora zinazotengenezwa ni kubwa mno. Doa moja la ugonjwa wa baka jani kwenye jani la viazi linaweza kutoa maelfu ya spora kwa siku moja katika hali ya unyevu. Hii ndiyo sababu magonjwa ya kuvu yanaweza kuenea shamba zima ndani ya wiki mbili wakati wa mvua.
Spora husafirishwa kwa njia kadhaa. Upepo hubeba spora nyepesi umbali mrefu, wakati mwingine kilomita nyingi, kama ilivyo kwa kutu ya kahawa. Matone ya mvua yanayodondoka na kurushika husafirisha spora kutoka udongoni kwenda majani ya chini, kama ilivyo kwa magonjwa mengi ya nyanya. Maji ya umwagiliaji husambaza spora za kuvu wa udongoni. Wadudu, wanyama, zana za shambani, viatu na hata nguo za mkulima husafirisha spora.
Baadhi ya spora zina uwezo wa kuishi muda mrefu bila mmea mwenyeji. Aina hizi mara nyingi huitwa spora za kupumzika, na ndizo zinazofanya mzunguko wa mazao kuwa hatua muhimu ya udhibiti. Kwa mfano, spora za Sclerotium zinaweza kubaki hai udongoni kwa miaka kadhaa.
| Njia ya kuenea | Mfano wa ugonjwa | Hatua ya udhibiti inayofaa |
|---|---|---|
| Upepo | Kutu ya kahawa, kutu ya mahindi | Aina zinazostahimili; kunyunyizia mapema; ufuatiliaji wa kanda |
| Matone ya mvua kurushika | Baka jani la nyanya, anthracnose ya maharage | Matandazo; kupanda kwa nafasi; kutoinamisha maji juu ya majani |
| Udongo na mizizi | Kunyauka kwa Fusarium, kuoza mizizi | Mzunguko wa mazao; kuepuka maji kutuama; kupanda kwenye matuta |
| Mbegu na vipando | Smut ya mtama, anthracnose ya maharage | Mbegu iliyothibitishwa; kutibu mbegu; kuchagua vipando safi |
| Zana na binadamu | Magonjwa mengi ya udongoni | Kusafisha zana; kuanzia shamba safi kwenda lililoathirika |
| Wadudu | Kuoza kwa mahindi baada ya wadudu kutoboa | Kudhibiti wadudu wanaotoboa; kuvuna kwa wakati |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kuvu wengi wana hatua mbili za kuzaliana. Hatua ya isiyo ya kujamiiana (asexual) hutoa spora nyingi haraka na ndiyo inayosababisha kuenea kwa kasi ndani ya msimu. Hatua ya kujamiiana (sexual) hutoa spora chache lakini zenye uwezo wa kuishi muda mrefu, na muhimu zaidi, huchanganya jeni.
Kuchanganya jeni ndiko kunakozalisha aina mpya za kimelea. Aina mpya inaweza kushinda ustahimilivu wa mbegu iliyokuwa ikifanya kazi vizuri, au kustahimili dawa iliyokuwa ikifanya kazi. Ndiyo sababu kuvu wenye hatua ya kujamiiana inayofanya kazi vizuri, kama Phytophthora infestans, ni hatari zaidi kuliko wale wasio nayo.
Mzunguko wa msingi unafuata hatua tano. Kwanza, spora hufika kwenye uso wa mmea. Pili, spora huota ikiwa kuna unyevu na joto linalofaa; hii inaitwa germination. Tatu, kuvu huingia ndani ya tishu. Nne, kuvu hukua ndani na kuchukua chakula; hatua hii inaitwa colonization. Tano, kuvu hutoa spora mpya, na mzunguko unaanza tena.
Muda kati ya maambukizi na kuonekana kwa dalili unaitwa kipindi cha kuatamia (incubation period). Kipindi hiki ni muhimu sana kwa mkulima kwa sababu kinaeleza jambo lisilo la kawaida: unapoona dalili leo, maambukizi yalitokea siku kadhaa au wiki zilizopita. Kwa hiyo dawa unayonyunyizia leo inalinda majani mapya, hairekebishi yaliyoathirika.
Mmea una vizuizi vitatu vya nje: safu ya nta (cuticle) juu ya majani, ukuta wa seli, na matundu yanayoweza kufungwa. Kuvu wana mbinu tatu za kupita.
Mbinu ya kwanza ni kupenya moja kwa moja. Kuvu hutengeneza kifuko kigumu kwenye ncha ya hypha kinachoitwa appressorium, kisha hutumia msukumo mkubwa wa shinikizo la maji ndani yake kutoboa safu ya nta. Baadhi ya kuvu hutumia msukumo unaolingana na kutoboa kwa sindano. Anthracnose hutumia mbinu hii.
Mbinu ya pili ni kupitia matundu ya asili. Majani yana matundu madogo yanayoitwa stomata yanayoruhusu hewa kuingia na maji kutoka. Kuvu wa kutu hupitia hapo. Pia kuna matundu ya majimaji kwenye ncha za majani (hydathodes) na vinyweleo vya shina.
Mbinu ya tatu ni kupitia majeraha. Jeraha lolote ni mlango: sehemu ya jani lililokatwa, shina lililoharibiwa na jembe, sehemu ya matunda iliyopigwa wakati wa kuvuna, au shimo lililoachwa na mdudu. Magonjwa mengi ya baada ya kuvuna huingia hivi. Ndiyo maana kushughulikia matunda kwa upole wakati wa kuvuna ni hatua ya kudhibiti magonjwa, si suala la urembo tu.
Kupogoa miti wakati wa mvua ni kosa la kawaida kwa wakulima wa maembe, machungwa na parachichi. Kila kata ni jeraha jipya, na mvua inaleta unyevu unaohitajika na spora kuota ndani ya jeraha. Pogoa wakati wa kiangazi na paka dawa ya kufunika majeraha makubwa.
Kwa muda mrefu, oomycetes waliwekwa kwenye kundi la kuvu kwa sababu wanafanana kwa mwonekano: wote wana nyuzi na wote hutoa spora. Utafiti wa kisasa umeonyesha kwamba ni viumbe wa kundi tofauti kabisa, wenye uhusiano wa karibu zaidi na baadhi ya mwani kuliko na kuvu.
Tofauti hii si ya kitaaluma tu. Ina matokeo ya moja kwa moja shambani. Ukuta wa seli za oomycetes umetengenezwa kwa cellulose, si chitin. Dawa nyingi za kuvu zinafanya kazi kwa kushambulia chitin au njia za kimetaboliki zilizopo kwa kuvu wa kweli tu. Dawa hizo hazina athari yoyote kwa oomycetes.
Kwa hiyo, mkulima anayenunua dawa ya kuvu ya kawaida kwa ajili ya baka jani la viazi mviringo au kuoza kwa mizizi ya parachichi anaweza kupoteza fedha kabisa. Magonjwa hayo yanasababishwa na oomycetes wa jamii ya Phytophthora na Pythium, na yanahitaji dawa maalum zilizoundwa kwa ajili yao.
Sifa nyingine ya oomycetes ni kwamba wanapenda maji kupita kiasi. Spora zao za kuogelea (zoospores) zina mkia na huogelea kwenye maji ya udongoni au kwenye tabaka la maji juu ya jani. Bila maji ya kutosha, hawawezi kusonga. Ndiyo maana kudhibiti maji ni hatua yenye nguvu zaidi dhidi ya magonjwa haya kuliko dawa yoyote.
| Kigezo | Kuvu wa kweli | Oomycetes |
|---|---|---|
| Ukuta wa seli | Chitin | Cellulose |
| Mahitaji ya maji | Unyevu wa hewa unatosha kwa wengi | Maji ya wazi yanahitajika kwa spora kuogelea |
| Aina ya spora ya kuenea | Conidia, urediniospora | Zoospora yenye mkia |
| Mifano ya magonjwa | Anthracnose, kutu, ukungu unga, Fusarium | Baka jani la viazi, kuoza mizizi ya parachichi, damping-off |
| Dawa zinazofanya kazi | Dawa nyingi za kawaida za kuvu | Dawa maalum za oomycetes pekee |
| Hatua kuu ya kuzuia | Nafasi, hewa, mzunguko | Mifereji, matuta, kuepuka maji kutuama |
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Ni muhimu kufahamu makundi machache makuu, kwa sababu kila kundi lina tabia zinazofanana za udhibiti. Kujua kundi kunakusaidia kukisia mzunguko na hatua bila kukariri kila ugonjwa.