Sura ya 24

Usimamizi Jumuishi wa Magonjwa ya Mimea na Mpango wa Shamba

Hatua moja nzuri haitoshi. Hatua kadhaa za wastani zinazoshirikiana hufanya vizuri zaidi.

Malengo ya kujifunza

Baada ya kusoma sura hii, utaweza:

Kueleza kanuni za usimamizi jumuishi.
Kutathmini hatari ya shamba kabla ya msimu.
Kutengeneza mpango wa msimu wenye hatua za kila hatua ya ukuaji.
Kuweka kumbukumbu zinazoboresha maamuzi ya msimu ujao.

Kanuni za usimamizi jumuishi

Usimamizi jumuishi wa magonjwa (Integrated Disease Management) si orodha ya hatua bali ni namna ya kufikiri. Kanuni zake ni tano.

Zuia kabla ya kutibu. Hatua nyingi zenye thamani hufanyika kabla ya kupanda.
Changanya hatua. Hatua kadhaa zinazoshughulikia pande tofauti za pembetatu hufanya kazi vizuri zaidi kuliko hatua moja yenye nguvu.
Amua kwa ushahidi. Utambuzi kwanza, kisha ufuatiliaji, kisha hatua. Si kalenda, si mazoea.
Tumia kemikali kama nyongeza. Dawa ni chombo cha mwisho kinachoongezwa kwenye msingi wa hatua nyingine, si mbadala wake.
Fikiria muda mrefu. Uamuzi wa msimu huu unaathiri msimu ujao kupitia akiba ya vimelea udongoni, usugu na afya ya udongo.

Tathmini ya hatari kabla ya msimu

Kabla ya kupanda, jibu maswali haya kwa kila shamba. Yanachukua dakika ishirini na yanabadilisha maamuzi ya msimu mzima.

Orodha ya tathmini ya hatari ya shamba
Swali	Kwa nini ni muhimu	Hatua inayotokana
Nimepanda nini hapa misimu mitatu iliyopita?	Huamua vimelea vilivyojilimbikiza	Panga mzunguko unaoepuka jamii ileile
Magonjwa gani niliyoyaona hapa msimu uliopita?	Historia ndiyo utabiri bora zaidi	Chagua aina inayostahimili magonjwa hayo
Mbegu au vipando vinatoka wapi?	Ndicho chanzo cha msingi kwa magonjwa mengi	Tumia mbegu iliyothibitishwa au tibu
Shamba lina mifereji na linatoa maji vipi?	Huamua magonjwa ya mizizi na oomycetes	Tengeneza matuta na mifereji kabla ya kupanda
Nitamwagilia vipi?	Kunyunyizia juu huongeza magonjwa ya majani	Panga umwagiliaji chini au wa matone
Majirani wanapanda nini na lini?	Huamua shinikizo la waenezaji	Rekebisha wakati wa kupanda; jadili kipindi cha mapumziko
Zao hili lina thamani gani sokoni?	Huamua kizingiti cha kiuchumi	Panga bajeti halisi ya udhibiti
Nina vifaa gani vya kunyunyizia na kujikinga?	Huamua kama dawa ni chaguo salama	Nunua vifaa au panga hatua zisizo za kemikali

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Mpango wa msimu kwa hatua ya ukuaji

Mpango unaofanya kazi hupanga hatua kwa hatua ya ukuaji, si kwa tarehe. Mimea hukua kwa kasi tofauti kulingana na hali ya hewa.

Mpango wa msimu kwa hatua ya ukuaji
Hatua	Hatua kuu za udhibiti	Ufuatiliaji
Kabla ya kupanda	Mzunguko, kuondoa mabaki, matuta na mifereji, kuchagua aina, kutibu mbegu	Kagua historia ya shamba na ubora wa mbegu
Kuota hadi wiki 3	Msongamano sahihi, kuondoa magugu mwenyeji, matandazo	Kagua uotaji na miche inayokufa; angalia mizizi
Ukuaji wa majani	Lishe iliyosawazishwa, kuepuka nitrojeni ya kupita kiasi, roguing	Kagua kila wiki; angalia chini ya majani
Kabla ya kutoa maua	Hatua ya ulinzi kwa magonjwa yanayotarajiwa; nafasi na hewa	Ongeza mara ya ukaguzi hadi mara mbili kwa wiki
Kutoa maua na kujaza	Hatua nyeti zaidi kwa magonjwa mengi; ulinzi wa majani ya juu	Fuatilia hali ya hewa; pima ukali na linganisha na wiki iliyopita
Kukomaa	Kupunguza umwagiliaji; kuandaa kuvuna	Kagua kama kunyunyizia bado kuna faida
Kuvuna	Kuvuna kwenye ukavu, kuepuka majeraha, kuzingatia muda wa kusubiri	Chagua na tenga mazao yenye dalili
Baada ya kuvuna	Kuondoa mabaki, kukausha, kuchagua mbegu, kuandika kumbukumbu	Tathmini msimu na panga wa ujao

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Kumbukumbu za shamba

Kumbukumbu ndicho kitu kinachotofautisha mkulima anayeboreka na anayerudia kosa lilelile. Bila kumbukumbu, kila msimu unaanza upya.

Daftari rahisi la shilingi elfu mbili linatosha. Andika kwa kila shamba:

Tarehe ya kupanda, aina ya mbegu na chanzo chake.
Tarehe na aina ya mbolea iliyotumika.
Tarehe ambayo dalili za kwanza za kila ugonjwa zilionekana, na eneo lake.
Kila kunyunyizia: tarehe, jina la dawa, kiambato hai, kundi, dozi na sababu ya kunyunyizia.
Hali ya hewa muhimu: mvua kubwa, ukame, ukungu wa muda mrefu.
Tarehe ya kuvuna na kiasi kilichopatikana.
Tathmini fupi mwishoni: kilichofanya kazi na kisichofanya kazi.

Kumbukumbu ya kunyunyizia ni muhimu hasa kwa sababu mbili: inakuwezesha kuzungusha makundi ya dawa kwa usahihi, na inakupa ushahidi wa muda wa kusubiri kabla ya kuvuna. Kwa wanaouza kwenye masoko rasmi au nje, kumbukumbu hizi mara nyingi ni sharti.

Baada ya misimu mitatu, daftari lako litakuwa na thamani kubwa kuliko ushauri wowote wa jumla, kwa sababu linahusu shamba lako halisi, udongo wako halisi na hali ya hewa yako halisi.

Mfano wa mpango: nyanya kwenye shamba dogo

Mkulima ana ekari nusu ya nyanya. Msimu uliopita alipoteza asilimia 40 kwa mnyauko wa bakteria na baka la mapema, na alitumia dawa mara kumi na mbili bila mafanikio makubwa. Mpango wa msimu huu:

Kabla ya kupanda: Hamishia nyanya kwenye kipande kilichokuwa na mahindi misimu miwili iliyopita, si kipande kilekile. Tengeneza matuta ya kuinuliwa. Nunua miche kutoka kitalu kinachotumia udongo uliotibiwa, na kagua mizizi ya miche kumi kabla ya kununua.
Wiki 1 hadi 3: Weka matandazo ya nyasi kavu mara baada ya kupandikiza. Panda kwa nafasi inayopendekezwa, si kwa msongamano.
Wiki 4 hadi 6: Egemeza mimea kwenye vijiti. Ondoa majani matatu ya chini yanayogusa udongo. Anza ukaguzi wa kila wiki: mimea 50 kwa umbo la W.
Kuanzia maua: Ikiwa baka la mapema linaonekana kwenye zaidi ya asilimia 10 ya majani ya kati na mvua zinaendelea, anza ulinzi kwa dawa ya kufunika iliyosajiliwa. Andika tarehe na kundi.
Mimea inayonyauka: Fanya kipimo cha mtiririko. Ikiwa ni bakteria, ng'oa pamoja na udongo na uchome; usinunue dawa. Andika mahali ilipotokea kwenye ramani ya shamba.
Kuvuna: Gawanya shamba katika sehemu mbili ili uweze kunyunyizia moja na kuvuna nyingine bila kukiuka muda wa kusubiri.
Baada ya msimu: Ng'oa na choma mabaki yote. Andika tathmini. Panga kupanda nafaka kwenye kipande hicho msimu ujao.

Mpango huu unatumia dawa chache zaidi lakini unashughulikia sababu za msingi. Gharama ya matandazo, vijiti na matuta ni ya kazi zaidi kuliko fedha, na hutumika mara moja badala ya kila wiki.

Muhtasari wa sura

Usimamizi jumuishi ni namna ya kufikiri: kuzuia kwanza, kuchanganya hatua, kuamua kwa ushahidi.
Tathmini ya hatari kabla ya msimu huchukua dakika ishirini na hubadilisha maamuzi ya msimu mzima.
Mpango bora hupangwa kwa hatua ya ukuaji, si kwa tarehe za kalenda.
Kumbukumbu za shamba huwezesha kuzungusha makundi ya dawa na kuthibitisha muda wa kusubiri.
Baada ya misimu mitatu, kumbukumbu za shamba lako zina thamani kubwa kuliko ushauri wa jumla.
Hatua za kimwili kama matandazo na kuegemeza hutumika mara moja badala ya kila wiki.

Maneno muhimu na maana zake

IDMIntegrated Disease Management; usimamizi jumuishi wa magonjwa.

Tathmini ya hatariKupima uwezekano wa magonjwa kabla ya msimu kwa kutumia historia ya shamba.

Hatua ya ukuajiKipindi cha maendeleo ya mmea kinachotumika kupanga hatua badala ya tarehe.

Ramani ya shambaMchoro unaoonyesha mahali dalili zilipotokea, unaotumika msimu hadi msimu.

KizingitiKiwango cha ugonjwa ambapo hatua inaanza kuwa na faida ya kiuchumi.

Maswali ya kujipima

Kwa nini mpango unaopangwa kwa hatua ya ukuaji ni bora kuliko wa tarehe za kalenda?
Taja vipengele vitano vinavyopaswa kuandikwa kwenye daftari la shamba.
Mkulima ametumia dawa mara kumi na mbili na bado amepoteza asilimia 40. Nini kinapaswa kubadilika?
Kwa nini kumbukumbu ya kundi la dawa ni muhimu zaidi kuliko jina la kibiashara?

Majibu

Kwa sababu mimea hukua kwa kasi tofauti kulingana na hali ya hewa, aina na rutuba. Hatua nyeti kama kutoa maua zinaweza kufika wiki mbili mapema au baadaye kuliko ilivyotarajiwa. Kupanga kwa hatua kunahakikisha ulinzi unafika wakati mmea unauhitaji, si wakati kalenda inasema.
Tarehe ya kupanda pamoja na aina na chanzo cha mbegu; tarehe ambazo dalili za kwanza za kila ugonjwa zilionekana; kila kunyunyizia pamoja na kiambato hai, kundi na dozi; matukio ya hali ya hewa kama mvua kubwa au ukungu wa muda mrefu; na tarehe na kiasi cha mavuno.
Msingi wa mkakati, si aina ya dawa. Anahitaji kuthibitisha magonjwa yaliyopo, kwa sababu mnyauko wa bakteria haudhibitiwi na dawa yoyote. Kisha ahamishe zao kwenye kipande kingine, atengeneze matuta, atumie miche kutoka kitalu safi, aweke matandazo na aegemeze mimea. Dawa itumike kwa magonjwa ya majani pekee na kwa kuzingatia ufuatiliaji.
Kwa sababu bidhaa zenye majina tofauti zinaweza kuwa kwenye kundi lilelile la njia ya kufanya kazi. Bila kumbukumbu ya kundi, mkulima anaweza kudhani anazungusha dawa wakati kwa kweli anatumia kundi lilelile mara kwa mara, jambo linaloharakisha usugu.

Marejeo ya kuaminika

FAO. Integrated Pest Management: Farmer Field School curricula.
Pretty, J. na Bharucha, Z. P. Integrated pest management for sustainable intensification. Insects.
TARI na Wizara ya Kilimo. Miongozo ya kanuni bora za kilimo kwa mazao makuu.
CABI Plantwise. Plant clinic decision guides.

Rudi kwenye ukurasa mkuu wa kitabu ↑ Rudi juu