Virusi na Viroidi: Vimelea Visivyoonekana Vinavyotegemea Waenezaji
Hakuna dawa ya virusi vya mimea. Udhibiti wote ni wa kuzuia, na msingi wake ni vipando safi.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
Kueleza virusi ni nini na kwa nini havioneshi ishara.
Kutaja njia kuu za kuenea kwa virusi.
Kuelewa uhusiano kati ya wadudu waenezaji na aina ya kuenea.
Kufafanua kwa nini mfumo wa vipando safi ndio msingi wa udhibiti.
Kutofautisha dalili za virusi na upungufu wa madini.
Virusi ni nini
Virusi si seli. Ni kifurushi cha nyenzo za urithi, aidha RNA au DNA, kilichofunikwa na ganda la protini. Hawana uwezo wa kula, kupumua wala kuzaliana peke yao. Wanachofanya ni kuingiza maelekezo yao ndani ya seli ya mmea na kuilazimisha seli hiyo itengeneze nakala zao.
Kwa sababu hawana mwili unaoonekana hata kwa darubini ya kawaida, virusi hawatoi ishara. Utaona dalili tu: mabadiliko ya rangi, umbo au ukuaji. Hii ndiyo sababu magonjwa ya virusi ndiyo yanayochanganya zaidi shambani.
Virusi pia hawana uwezo wa kuingia peke yao. Ganda lao haliwezi kutoboa ukuta wa seli. Kwa hiyo wanategemea kabisa kitu kingine kuwaingiza: mdudu mwenye mdomo wa kunyonya, chombo cha kupogoa, au kuunganishwa kwa tishu wakati wa kupandikiza.
Njia za kuenea kwa virusi
Kuelewa njia ya kuenea ndiyo ufunguo wa udhibiti, kwa sababu ndiyo pekee inayoweza kukatwa.
Wadudu waenezaji. Hii ndiyo njia kuu. Inzi weupe (whitefly), vidukari (aphids), thrips na leafhoppers ndio waenezaji wakuu. Kila kundi la virusi kwa kawaida huenezwa na kundi moja la wadudu.
Vipando. Muhogo, viazi vitamu, ndizi, miwa na viazi mviringo huzalishwa kwa vipando. Kipando kutoka mmea wenye virusi kitakuwa na virusi kwa asilimia mia moja. Hii ndiyo njia hatari zaidi kwa sababu inasambaza ugonjwa mbali sana.
Mbegu. Baadhi ya virusi hupita kwenye mbegu, kwa mfano virusi vya maharage (BCMV) na vya matango. Wengi hawapiti.
Mguso wa kimitambo. Baadhi ya virusi vyenye nguvu, hasa vya jamii ya tobamovirus kama TMV, huenea kwa mkono, nguo, zana au majani yanayogusana. Mkulima anayevuta sigara na kugusa nyanya anaweza kusambaza TMV.
Kupandikiza. Kila kipandikizi kinachotoka kwenye mti wenye virusi kitasambaza.
Mimea vimelea na nematoda. Baadhi ya virusi huenezwa na nematoda wa udongoni au mmea kama dodder.
Aina za kuenea kwa wadudu na maana yake
Sio kila uhusiano wa mdudu na virusi unafanana. Kuna aina mbili kuu, na tofauti kati yake inabadilisha kabisa mkakati wa udhibiti.
Kuenea kwa muda mfupi (non-persistent). Virusi hushikamana kwenye mdomo wa mdudu tu. Mdudu anahitaji sekunde chache kunyonya mmea mgonjwa na sekunde chache kuingiza kwenye mmea mzima. Virusi hupotea kwenye mdomo baada ya dakika au saa chache. Vidukari husambaza virusi vingi hivi.
Kuenea kwa muda mrefu (persistent). Virusi huingia ndani ya mwili wa mdudu, husafiri hadi kwenye tezi za mate, na mdudu hubaki mwenye uwezo wa kusambaza kwa maisha yake yote. Kunahitajika muda mrefu wa kunyonya, mara nyingi saa kadhaa. Inzi weupe husambaza virusi vya muhogo na vya nyanya hivi.
Maana yake ni hii: kwa virusi vya muda mfupi, kunyunyizia dawa ya wadudu haitoshi. Mdudu atakuwa amekwisha ingiza virusi kabla dawa haijamuua. Suluhisho ni kuzuia mdudu asifike: mimea ya kizuizi, matandazo ya kuakisi mwanga, na kuondoa vyanzo. Kwa virusi vya muda mrefu, kudhibiti mdudu kuna manufaa zaidi kwa sababu kunahitaji muda mrefu wa kunyonya.
Virusi muhimu Tanzania
Magonjwa makuu ya virusi na waenezaji wake Tanzania
Ugonjwa
Zao
Mwenezaji
Dalili kuu
Batobato ya muhogo (CMD)
Muhogo
Inzi weupe na vipando
Majani ya vipande vya njano na kijani, kujikunja, kudumaa
Michirizi ya kahawia (CBSD)
Muhogo
Inzi weupe na vipando
Njano kando ya mishipa, michirizi kwenye shina, mizizi kuoza kahawia
Batobato ya viazi vitamu (SPVD)
Viazi vitamu
Inzi weupe na vidukari
Majani madogo yaliyojikunja, kudumaa kali
Ugonjwa wa michirizi ya mahindi (MSV)
Mahindi
Leafhopper
Michirizi myembamba ya njano isiyokatika kufuata jani
Necrosis ya mahindi (MLN)
Mahindi
Thrips na mabuu ya mizizi
Njano kutoka ncha, kufa kwa mmea mzima, mabungo matupu
Majani kusongamana juu, michirizi myeusi kwenye mashina ya majani
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Ugonjwa wa michirizi ya kahawia ya muhogo (CBSD) ni mfano wa kwa nini dalili za juu ya ardhi haziwezi kuaminiwa peke yake. Mmea unaweza kuonekana na majani mazuri kabisa, lakini mizizi ikiwa na sehemu ngumu za rangi ya kahawia zisizoliwa. Mkulima hugundua tatizo wakati wa kuvuna, wakati tayari ni kuchelewa. Ndiyo maana kwa muhogo, chanzo cha vipando ni suala la maisha na kifo la shamba.
Udhibiti wa virusi
Kanuni kuu ni hii: hakuna dawa ya kuua virusi ndani ya mmea. Bidhaa yoyote inayodai kutibu virusi vya mimea inapaswa kuchukuliwa kwa mashaka makubwa. Udhibiti wote ni wa kuzuia, na unafuata nguzo tano.
Aina zinazostahimili. Hii ndiyo hatua yenye nguvu zaidi na nafuu zaidi. Kwa muhogo, TARI imetoa aina kadhaa zinazostahimili CMD na CBSD. Kwa mahindi, kuna aina zinazostahimili MSV.
Vipando na mbegu safi. Chukua vipando kutoka mimea isiyo na dalili, au bora zaidi kutoka vyanzo vilivyothibitishwa. Kwa muhogo, chagua mashina kutoka mimea iliyokaguliwa mara kadhaa msimu mzima, si kutoka shamba lolote lililo karibu.
Kuondoa mimea yenye ugonjwa (roguing). Ng'oa mimea yenye dalili mapema, hasa wiki nane za kwanza. Mmea mmoja wenye virusi ni chanzo kinachoendelea kusambaza msimu wote.
Kudhibiti waenezaji na magugu mwenyeji. Ondoa magugu ya jamii inayoshiriki virusi, kwa mfano magugu ya jamii ya nyanya karibu na shamba la nyanya.
Usafi wa zana na mikono. Muhimu hasa kwa virusi vinavyoenea kwa mguso kama TMV.
Tahadhari
Kosa la kawaida ni kuchukua vipando vya muhogo kutoka shamba lililoathirika kwa sababu 'mizizi ilitoka vizuri mwaka jana'. Virusi vya CBSD vinaweza kuwepo kwenye shina hata kama mavuno yalikuwa mazuri. Shamba jipya litaanza tayari likiwa na ugonjwa asilimia mia moja.
Muhtasari wa sura
Virusi ni nyenzo za urithi zilizofunikwa na protini; hawana ishara zinazoonekana na hawana dawa.
Huenea kwa wadudu, vipando, mbegu, mguso wa kimitambo na kupandikiza.
Kuenea kwa muda mfupi hakuzuiliki kwa dawa ya wadudu; kuenea kwa muda mrefu kunaweza kupunguzwa kwa kudhibiti mdudu.
CMD na CBSD ni tishio kuu kwa muhogo Tanzania; CBSD huharibu mizizi bila dalili wazi juu ya ardhi.
Udhibiti unategemea aina zinazostahimili, vipando safi, kuondoa mimea yenye ugonjwa, na kudhibiti waenezaji.
Maneno muhimu na maana zake
Mwenezaji (vector)Kiumbe kinachosafirisha kimelea kutoka mmea mmoja kwenda mwingine, mara nyingi mdudu.
Non-persistentKuenea ambapo virusi hukaa kwenye mdomo wa mdudu kwa muda mfupi tu.
PersistentKuenea ambapo virusi huingia mwilini mwa mdudu na hubaki kwa maisha yake.
RoguingKuondoa na kuharibu mimea yenye dalili za ugonjwa shambani.
VipandoSehemu za mmea zinazotumika kupanda badala ya mbegu, kwa mfano mashina ya muhogo.
CBSDCassava Brown Streak Disease, ugonjwa wa michirizi ya kahawia unaoharibu mizizi ya muhogo.
Maswali ya kujipima
Kwa nini kunyunyizia dawa ya wadudu mara nyingi hakuzuii virusi vinavyoenezwa kwa muda mfupi?
Mkulima anasema muhogo wake ulitoa mavuno mazuri, kwa hiyo atatumia mashina yaleyale mwaka ujao. Ushauri wako ni upi?
Eleza kwa nini virusi havioneshi ishara.
Taja njia tatu ambazo virusi vya mimea huenea na hatua moja ya kukata kila njia.
Kwa nini roguing ni bora ikifanywa mapema katika msimu?
Majibu
Kwa sababu mdudu anahitaji sekunde chache tu kunyonya na kuingiza virusi. Dawa huchukua muda kumuua, na kufikia wakati huo maambukizi tayari yametokea. Hatua bora ni kuzuia mdudu asifike kabisa kwa kutumia mimea ya kizuizi, matandazo na kuondoa vyanzo.
Mavuno mazuri hayathibitishi kutokuwepo kwa virusi, hasa CBSD ambao unaweza kuwepo kwenye shina bila kuharibu mizizi kwa kiwango kikubwa msimu huo. Mashina hayo yanaweza kuanzisha shamba jipya likiwa na maambukizi kamili. Ushauri ni kupata vipando kutoka chanzo kilichothibitishwa au kutoka mimea iliyokaguliwa mara kadhaa msimu mzima.
Kwa sababu virusi si viumbe vyenye mwili unaoonekana. Ni kifurushi cha nyenzo za urithi ndani ya ganda la protini, kidogo mno kuonekana kwa darubini ya kawaida. Kinachoonekana ni jinsi mmea unavyoitikia, yaani dalili tu.
Wadudu waenezaji, hukatwa kwa kudhibiti wadudu na kuondoa magugu mwenyeji. Vipando, hukatwa kwa kutumia vipando kutoka vyanzo vilivyothibitishwa. Mguso wa kimitambo, hukatwa kwa kunawa mikono na kusafisha zana.
Kwa sababu mmea wenye virusi ni chanzo kinachoendelea kusambaza msimu mzima. Ukiondolewa mapema, idadi ya wadudu wanaobeba virusi hupungua na maambukizi mapya hupungua. Ukisubiri hadi mwisho wa msimu, shamba lote litakuwa limeshaambukizwa.
Marejeo ya kuaminika
Legg, J. P. na wenzake. Cassava mosaic and brown streak disease epidemiology, IITA.
Hull, R. (2014). Plant Virology, toleo la 5. Academic Press.
TARI. Miongozo ya uzalishaji wa vipando safi vya muhogo.
CIMMYT. Maize Lethal Necrosis: taarifa za utambuzi na udhibiti Afrika Mashariki.