Kuchanganya Mbolea Asilia na za Dukani: Mpango Kamili
Mbolea bora zaidi si asilia wala dukani peke yake. Ni mpango unaotumia zote mbili kwa akili.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
Kuelewa dhana ya usimamizi jumuishi wa rutuba ya udongo (ISFM).
Kujenga mpango wa mzunguko wa miaka mitatu unaochanganya mbolea zote mbili.
Kuelewa faida za kutumia mbolea asilia na za dukani pamoja badala ya kila moja peke yake.
Kufuatilia maendeleo ya udongo kwa muda mrefu.
Usimamizi jumuishi wa rutuba ya udongo (ISFM)
ISFM (Integrated Soil Fertility Management) ni mkakati unaokubalika kimataifa unaosema: mbolea za dukani hufanya kazi vizuri zaidi zikiwa na msingi mzuri wa maada-hai ya udongo, na mbolea asilia peke yake mara nyingi haitoshi kutimiza mahitaji ya haraka ya mazao ya kisasa yenye mavuno makubwa.
Utafiti wa TARI na vituo vingine vya kilimo umeonyesha mara kwa mara kwamba shamba linalotumia mchanganyiko wa samadi/mboji pamoja na kiasi kidogo cha mbolea ya dukani hutoa mavuno makubwa zaidi kuliko shamba linalotumia mbolea ya dukani peke yake kwa kiasi sawa cha fedha, kwa sababu maada-hai huboresha uwezo wa udongo kutumia vizuri virutubisho vya mbolea ya dukani.
Kumbuka
Fikiria maada-hai ya udongo kama gunia linaloshikilia maji na virutubisho. Ukimwaga maji (mbolea ya dukani) kwenye gunia bovu (udongo maskini wa maada-hai), mengi hupotea. Ukiliba gunia kwanza (kuongeza maada-hai kwa samadi/mboji), maji yale yale yanashikwa vizuri zaidi na kutumika kwa ufanisi.
Mpango wa mzunguko wa miaka mitatu
Mfano wa mpango wa miaka mitatu kwa shamba la mahindi
Mwaka
Mbolea asilia
Mbolea ya dukani
Lengo
Mwaka 1
Samadi/mboji tani 3 hadi 5 kwa hekta wakati wa kulima
Nusu ya kiasi kilichopendekezwa cha DAP na UREA
Kuanza kujenga maada-hai huku ukipunguza gharama ya mbolea ya dukani
Mwaka 2
Mkunde wa kufunika ardhi (mfano mucuna) baada ya kuvuna mahindi
Kiasi cha kawaida kilichopendekezwa kwa matokeo ya kupima udongo
Kuongeza naitrojeni bure kupitia mkunde; kupima udongo tena kuona maendeleo
Mwaka 3
Samadi/mboji tena, kiasi kidogo zaidi kuliko mwaka 1
Kiasi kilichorekebishwa kulingana na matokeo mapya ya kupima udongo
Kudumisha rutuba iliyojengwa; kupunguza utegemezi wa mbolea ya dukani taratibu
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Baada ya mzunguko wa miaka mitatu, pima udongo tena. Wakulima wengi wanaofuata mpango kama huu wanaripoti kwamba kiasi cha mbolea ya dukani wanachohitaji hupungua taratibu kwa sababu udongo wenyewe unashikilia na kutoa virutubisho vizuri zaidi.
Faida za kuchanganya kuliko kila moja peke yake
Gharama ndogo zaidi kwa muda mrefu: udongo wenye maada-hai nzuri unahitaji kiasi kidogo cha mbolea ya dukani kupata mavuno yaleyale.
Uwezo wa kuvumilia ukame: maada-hai huongeza uwezo wa udongo kushikilia maji, hivyo mazao hustahimili vipindi vifupi vya ukame vizuri zaidi.
Kupungua kwa mmomonyoko: udongo wenye muundo mzuri (unaotokana na maada-hai) hauchukuliwi kwa urahisi na maji ya mvua.
Matokeo ya haraka na ya kudumu kwa pamoja: mbolea ya dukani hutimiza upungufu wa haraka msimu huu, wakati mbolea asilia hujenga rasilimali itakayosaidia misimu ijayo.
Kupunguza hatari ya bei kupanda ghafla: mkulima anayetegemea mbolea ya dukani pekee huathiriwa vibaya zaidi wakati bei za mbolea zinapopanda; kuwa na msingi wa mbolea asilia hupunguza utegemezi huo.
Kufuatilia maendeleo ya udongo
Rutuba ya udongo haiboreshwi ndani ya msimu mmoja. Kufuatilia mabadiliko kunahitaji kumbukumbu na uvumilivu.
Pima udongo kila baada ya misimu miwili au mitatu na uhifadhi matokeo yote kwenye faili moja ili uweze kulinganisha mwenendo kwa muda.
Andika kumbukumbu za mavuno kila msimu pamoja na mbolea iliyotumika, ili uone uhusiano kati ya uwekezaji na matokeo.
Angalia ishara za shambani zisizohitaji maabara: udongo unaovunjika kwa urahisi mkononi (muundo mzuri) badala ya kubana kama saruji; minyoo ya ardhini wanaoongezeka (ishara ya maada-hai inayoongezeka); maji kupenya haraka badala ya kutuama juu ya uso.
Rekebisha mpango kila mwaka kulingana na matokeo, si kufuata mpango uleule bila kubadilika milele.
Mfano kutoka Tanzania
Katika miradi ya kilimo endelevu iliyofanyika mikoa ya Morogoro na Iringa, wakulima walioweka kumbukumbu za mavuno na mbolea kwa miaka mitatu mfululizo waliweza kuonyesha kwa takwimu zao wenyewe kwamba mzunguko wa mikunde ya kufunika ardhi pamoja na kiasi kidogo cha mbolea ya dukani ulitoa mavuno bora kuliko mbolea ya dukani peke yake kwa gharama ileile, jambo lililowashawishi majirani kubadili mbinu zao pia.
Muhtasari wa sura
ISFM ni mkakati wa kuchanganya mbolea asilia na za dukani kwa matokeo bora ya muda mrefu na mfupi.
Maada-hai ya udongo huongeza ufanisi wa mbolea ya dukani, kama gunia linaloshikilia maji vizuri.
Mpango wa miaka mitatu unaobadilisha samadi, mkunde wa kufunika ardhi, na mbolea ya dukani hujenga udongo taratibu.
Kuchanganya hupunguza gharama ya muda mrefu, huongeza uvumilivu wa ukame, na hupunguza hatari ya bei kupanda.
Pima udongo kila misimu miwili hadi mitatu na uandike kumbukumbu za mavuno ili kufuatilia maendeleo.
Maneno muhimu na maana zake
ISFMIntegrated Soil Fertility Management; usimamizi jumuishi wa rutuba ya udongo.
Mzunguko wa mazaoKupanda mazao tofauti kwa mfuatano kwenye shamba moja kwa miaka tofauti.
Muundo wa udongoJinsi chembe za udongo zinavyoshikamana; huathiri hewa, maji na mizizi.
Maswali ya kujipima
Eleza kwa mfano rahisi kwa nini maada-hai ya udongo huongeza ufanisi wa mbolea ya dukani.
Kwa nini mkulima anayetumia mbolea ya dukani pekee, bila mbolea asilia, anaathirika zaidi wakati bei ya mbolea inapopanda ghafla?
Taja ishara mbili za shambani (bila maabara) zinazoonyesha udongo unaboreka.
Majibu
Maada-hai hufanya kazi kama gunia linaloshikilia maji na virutubisho. Udongo wenye maada-hai kidogo (gunia bovu) hupoteza virutubisho vya mbolea ya dukani haraka kwa kuchujika au kwa mvuke. Udongo wenye maada-hai nyingi (gunia zima) huvishikilia vizuri zaidi na kuviruhusu mmea kuvitumia kwa muda mrefu zaidi.
Kwa sababu mavuno yake yote yanategemea moja kwa moja uwezo wake wa kununua mbolea ya dukani msimu huo. Mkulima aliyejenga udongo kwa miaka kadhaa kwa mbolea asilia ana msingi wa rutuba unaomruhusu kupunguza kiasi cha mbolea ya dukani anayonunua bila kupoteza mavuno mengi, hivyo huathirika kidogo zaidi na mabadiliko ya bei.
Udongo unaovunjika kwa urahisi mkononi badala ya kubana kama saruji unaonyesha muundo mzuri; na ongezeko la minyoo ya ardhini ni ishara ya maada-hai inayoongezeka, kwa sababu minyoo hustawi kwenye udongo wenye viumbe hai vingi.
Marejeo ya kuaminika
IFDC na AGRA. Miongozo ya Integrated Soil Fertility Management (ISFM) Afrika.
TARI. Ripoti za utafiti wa mzunguko wa mazao na rutuba ya udongo Tanzania.
FAO. Integrated Plant Nutrient Management.
SUA. Miongozo ya kilimo endelevu na usimamizi wa rutuba ya udongo.