Mbolea sahihi iliyowekwa wakati usiofaa ni fedha iliyotupwa nusu.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
Kuweka mbolea ya msingi na ya kukuzia kwa wakati sahihi.
Kutumia njia sahihi ya kuweka mbolea kulingana na zao.
Kuelewa kunyunyizia mbolea kwenye majani (foliar feeding) na inapofaa.
Kuepuka makosa manne makubwa yanayopoteza mbolea na kudhuru mazao.
Ratiba ya jumla ya kuweka mbolea
Ratiba ya kawaida kwa zao la msimu mmoja (mfano: mahindi)
Hatua ya ukuaji
Aina ya mbolea
Kinachofanyika mwilini mwa mmea
Wakati wa kupanda
Mbolea ya msingi (DAP, TSP au NPK)
Kujenga mizizi na msingi wa awali
Wiki 3 hadi 4 baada ya kuota
Mbolea ya kwanza ya kukuzia (UREA au CAN)
Kuongeza kasi ya ukuaji wa majani
Wiki 6 hadi 8 (kabla ya kutoa maua)
Mbolea ya pili ya kukuzia, ikihitajika
Kujiandaa kwa kutoa maua na mbegu
Wakati wa kutoa maua/kuzaa matunda
Potasiamu ya ziada (MOP) ikihitajika
Ukuaji wa tunda/nafaka na uimara
Wiki mbili kabla ya kuvuna
Simamisha mbolea ya naitrojeni
Kuruhusu mmea kukomaa na kuiva vizuri
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kumbuka
Kanuni ya jumla: fosforasi na potasiamu huwekwa mapema kwa sababu husogea polepole udongoni na zinahitajika tayari eneo la mizizi litakapo anza kukua. Naitrojeni huwekwa kidogo kidogo katika hatua kadhaa kwa sababu hupotea kwa urahisi na mmea huitumia zaidi wakati wa ukuaji wa haraka wa majani.
Njia za kuweka mbolea
Njia ya kuweka mbolea ina athari kubwa kwa ufanisi wake, wakati mwingine zaidi ya kiasi kilichowekwa.
Kupiga mstari (band placement): mbolea huwekwa kwenye mstari kando ya safu ya mbegu, sentimita 5 hadi 10 kutoka mbegu na kina sawa au chini kidogo ya mbegu. Njia hii ni bora kwa fosforasi kwa sababu inaiweka karibu na eneo ambalo mizizi michanga itakua.
Kutawanya (broadcasting): mbolea husambazwa juu ya eneo lote kisha huchanganywa na udongo kwa kulima. Inafaa kwa mashamba makubwa na mbolea za kukuzia, lakini hupoteza ufanisi zaidi kuliko kupiga mstari kwa fosforasi.
Kuzungushia shina (ring/circle placement): hutumika kwa miti ya matunda na mazao ya kudumu; mbolea huwekwa kwenye duara kuzunguka shina kwa umbali unaolingana na upana wa matawi (drip line), si karibu na shina moja kwa moja.
Kunyunyizia kwenye majani (foliar feeding): mbolea maalum inayoyeyuka kwenye maji hunyunyiziwa moja kwa moja kwenye majani, ikifyonzwa kupitia matundu madogo ya jani. Hutoa matokeo ya haraka sana kwa virutubisho vidogo (micronutrients) lakini haiwezi kubeba kiasi kikubwa cha N, P, K kinachohitajika kwa msimu mzima.
Tahadhari
Kunyunyizia majani si mbadala wa mbolea ya udongo. Ni nyongeza ya haraka kwa upungufu wa virutubisho vidogo au kwa kipindi ambacho mizizi haiwezi kufyonza vizuri (kwa mfano baada ya mafuriko). Kutegemea kunyunyizia majani pekee kwa mahitaji yote ya mmea hakutoshi na kutasababisha mavuno hafifu.
Umbali na kina sahihi
Umbali unaopendekezwa kutoka shina/mbegu
Aina ya zao
Umbali wa mbolea ya msingi
Umbali wa mbolea ya kukuzia
Mahindi, mtama
Sentimita 5 hadi 8 kando ya mbegu
Sentimita 10 hadi 15 kuzunguka shina
Mboga za bustani (nyanya, pilipili)
Sentimita 5 kando ya shimo la kupandia
Sentimita 10 kuzunguka mmea
Miti ya matunda michanga
Sentimita 20 hadi 30 kuzunguka shina
Kuzunguka kwenye mstari wa matawi (drip line)
Miti ya matunda iliyokomaa
—
Mita 1 hadi 2 kuzunguka shina, kwenye mstari wa matawi
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Makosa manne makubwa
Kuweka mbolea moja kwa moja kwenye mbegu au karibu sana na shina. Chumvi za mbolea huvuta maji kutoka kwenye seli za mmea (kama chumvi ya kawaida kwenye jeraha), na kusababisha kuungua au kifo cha mche.
Kuweka mbolea ya naitrojeni kwenye udongo mkavu bila mvua inayotarajiwa. Sehemu kubwa hupotea kwa mvuke kabla mmea haujaifyonza. Subiri mpaka mvua inayotarajiwa au mwagilia baada ya kuweka.
Kutokusawazisha mbolea shambani. Kutawanya mbolea kwa mkono bila kupima kunasababisha sehemu za shamba kupata mbolea nyingi mno (mmea kuungua au kulala chini kwa udhaifu) na sehemu nyingine kupata kidogo mno.
Kuweka mbolea ya naitrojeni karibu na wakati wa kuvuna. Hii huchelewesha ukomavu na wakati mwingine hupunguza ubora wa mazao yanayohifadhiwa (kwa mfano vitunguu na viazi huoza haraka zaidi wakiwa na naitrojeni nyingi wanapovunwa).
Mfano kutoka Tanzania
Wakulima wa mpunga bondeni Tanzania mara nyingi hugawanya UREA katika sehemu tatu badala ya kuweka yote mara moja: theluthi moja wakati wa kupanda, theluthi moja wiki tatu baadaye, na theluthi ya mwisho wakati wa kutoa maua. Njia hii hupunguza upoteaji kwa mvuke na maji ya mafuriko ya kawaida ya mabondeni, na hutoa naitrojeni wakati mmea unaihitaji zaidi.
Muhtasari wa sura
Fosforasi na potasiamu huwekwa mapema kwa sababu husogea polepole udongoni.
Naitrojeni huwekwa kidogo kidogo katika hatua kadhaa kwa sababu hupotea kwa urahisi.
Kupiga mstari karibu na mbegu ni bora kwa fosforasi kuliko kutawanya juu ya eneo lote.
Kunyunyizia majani ni nyongeza ya haraka, si mbadala wa mbolea ya udongo.
Mbolea moja kwa moja kwenye mbegu au shina huchoma mmea; daima acha umbali.
Maneno muhimu na maana zake
Band placementKuweka mbolea kwenye mstari karibu na safu ya mbegu.
BroadcastingKutawanya mbolea juu ya eneo lote kisha kuchanganya na udongo.
Foliar feedingKunyunyizia mbolea maalum moja kwa moja kwenye majani ya mmea.
Drip lineMstari wa ardhi ulio chini ya ncha za matawi ya mti, mahali mizizi mingi ipo.
Maswali ya kujipima
Kwa nini fosforasi huwekwa wakati wa kupanda badala ya kusubiri kama mbolea ya kukuzia?
Mfugaji ameweka UREA yote kwa wakati mmoja wa kupanda badala ya kuigawanya. Ni hatari gani inayoweza kutokea?
Kwa nini kunyunyizia mbolea kwenye majani hakuwezi kuwa mbadala kamili wa mbolea ya udongo?
Majibu
Kwa sababu fosforasi hausogei sana kwenye udongo baada ya kuwekwa; hukaa karibu na mahali ilipowekwa. Ikiwa itawekwa baadaye, mizizi mingi tayari itakuwa imeshakua bila kuipata kwenye eneo lake la awali. Ndiyo maana lazima iwepo tayari karibu na mbegu kabla mizizi haijaanza kukua.
Naitrojeni nyingi mno mwanzoni inaweza kusababisha ukuaji wa haraka wa majani usiolingana na ukuaji wa mizizi, kufanya mmea kuwa dhaifu na rahisi kulala chini. Pia sehemu kubwa ya UREA inaweza kupotea kwa mvuke au maji kabla mmea bado mdogo haujahitaji kiasi kikubwa hicho, kwa hiyo sehemu inayobaki wakati wa ukuaji wa haraka inaweza isitoshe.
Kwa sababu majani yanaweza kufyonza kiasi kidogo tu cha virutubisho kwa wakati mmoja kupitia matundu yake madogo. Mahitaji makubwa ya naitrojeni, fosforasi na potasiamu kwa msimu mzima hayawezi kutolewa kwa njia hii; inafaa zaidi kwa kiasi kidogo cha virutubisho vidogo (micronutrients) au kwa msaada wa haraka wa dharura.
Marejeo ya kuaminika
IFDC. Miongozo ya utumizi bora wa mbolea (4R Nutrient Stewardship: chanzo sahihi, kiasi sahihi, wakati sahihi, mahali sahihi).
TARI. Ratiba za mbolea kwa mazao makuu ya Tanzania.
FAO. Miongozo ya njia za kuweka mbolea kwa wakulima wadogo.