Mbolea ghali zaidi si mbolea bora zaidi. Mbolea inayolingana na udongo wako ndiyo bora.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
Kusoma na kutafsiri matokeo ya kupima udongo.
Kulinganisha gharama ya mbolea dhidi ya thamani ya mavuno ya ziada.
Kuchagua kati ya mbolea asilia na za dukani kulingana na hali yako.
Kuepuka mtego wa kununua mbolea kwa kuiga jirani.
Kusoma matokeo ya kupima udongo
Ripoti ya maabara ya udongo mara nyingi huonyesha nambari zinazoonekana ngumu kwa mkulima asiyezoea. Vipengele muhimu vya kuangalia ni vinne.
Vipengele vinne muhimu vya ripoti ya udongo
Kipengele
Kiwango cha chini
Kiwango cha kutosha
Maana ya kiwango cha chini
pH
Chini ya 5.5 (asidi kali)
5.5 hadi 7.0 kwa mazao mengi
Virutubisho vingi haviwezi kufyonzwa hata vikiwepo udongoni
Naitrojeni (N)
Chini ya asilimia 0.1 ya jumla
0.2 na kuendelea
Ukuaji polepole; majani ya njano
Fosforasi (P)
Chini ya 10 ppm (mg/kg)
15 ppm na kuendelea
Mizizi dhaifu; kuchelewa kukomaa
Potasiamu (K)
Chini ya 100 ppm
150 ppm na kuendelea
Matunda madogo; mmea kulegea kwa urahisi
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kumbuka
pH ndiyo ya kuangalia kwanza. Udongo wenye pH ya chini sana (chini ya 5.0) huzuia mmea kufyonza fosforasi na virutubisho vingine hata kama vipo kwa wingi udongoni. Kabla ya kununua mbolea ya ziada, angalia kama unahitaji chokaa (lime) kwanza kurekebisha pH.
Kulinganisha gharama na faida
Uamuzi wa kununua mbolea ni uamuzi wa kibiashara, si tu wa kilimo. Swali sahihi si "Je, mbolea hii itasaidia?" bali "Je, ongezeko la mavuno litazidi gharama ya mbolea?"
Kadiria ongezeko la mavuno linalotarajiwa. Vituo vya utafiti wa kilimo (TARI) vina takwimu za ongezeko la wastani la mavuno kwa kila aina ya mbolea na zao. Tumia takwimu hizi kama mwanzo, si ahadi ya uhakika.
Badilisha ongezeko la mavuno kuwa fedha kwa kutumia bei ya soko unayotarajia wakati wa mavuno, si bei ya leo pekee.
Ongeza gharama zote: bei ya mbolea, usafiri, na kazi ya kuiweka.
Linganisha. Ikiwa thamani ya mavuno ya ziada ni mara mbili au zaidi ya gharama ya mbolea, uwekezaji una mantiki nzuri. Ikiwa ni sawa au chini, fikiria upya kiasi au aina ya mbolea.
Mfano kutoka Tanzania
Mfano: mfuko wa DAP wa kilo 50 unaweza kuongeza mavuno ya mahindi kwa magunia mawili hadi matatu kwa ekari moja katika udongo wenye upungufu wa fosforasi. Ukilinganisha bei ya mfuko na thamani ya magunia hayo ya ziada wakati wa mavuno, unapata jibu la haraka kama uwekezaji una faida. Katika udongo ambao tayari una fosforasi ya kutosha, ongezeko la mavuno litakuwa dogo sana, na fedha hiyo ingefaa zaidi kwenye mbolea ya kirutubisho kinachopungua kweli.
Kuchagua kati ya asilia na za dukani
Ulinganisho wa haraka: lini kutumia aina gani
Hali yako
Chaguo linalofaa zaidi
Mtaji mdogo mno wa fedha taslimu
Anza na mbolea asilia unayoweza kutengeneza mwenyewe (mboji, samadi)
Udongo umechoka kwa miaka mingi, maada-hai kidogo
Changanya asilia (kujenga udongo) na dukani (kutimiza haraka)
Unahitaji matokeo ya haraka msimu huu
Mbolea za dukani zinazolenga upungufu maalum
Una wanyama wa kufuga (ng'ombe, kuku)
Tumia samadi yao kama msingi, ongeza dukani pale panapohitajika
Unauza kwa soko linalotaka "kilimo hai" (organic)
Mbolea asilia pekee; epuka za dukani kabisa
Udongo wa kichanga unaopoteza virutubisho haraka
Mbolea asilia kujenga uwezo wa kushikilia maji, ikiongezwa na dukani kidogo mara kwa mara
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Hakuna jibu sahihi kwa kila mtu. Wakulima wengi wenye mafanikio Tanzania hutumia mfumo mchanganyiko: samadi au mboji kama msingi wa kila mwaka kujenga udongo, na mbolea za dukani kutimiza upungufu maalum uliogundulika kwa kupima udongo au kuonekana kwenye majani. Tazama Sura 6 kwa mpango kamili wa kuchanganya.
Kwa nini kuiga jirani kunaweza kukudanganya
Ni kawaida kuuliza jirani anatumia mbolea gani na kufuata mfano wake. Hii inaweza kusaidia kama mwongozo wa awali, lakini ina hatari tatu.
Udongo hutofautiana hata ndani ya shamba moja, achilia mbali kati ya mashamba mawili tofauti, hata yakiwa jirani.
Historia ya matumizi ya ardhi hutofautiana. Shamba lililokuwa likipandwa mikunde miaka iliyopita huwa na naitrojeni zaidi kuliko lililopandwa mahindi mfululizo.
Aina ya mbegu na malengo ya mavuno hutofautiana, na mahitaji ya virutubisho hutofautiana kwa aina ya mbegu.
Tumia mfano wa jirani kama mwanzo wa mazungumzo, si jibu la mwisho. Kupima udongo wako mwenyewe, hata mara moja kila baada ya misimu miwili au mitatu, kunatoa jibu la kuaminika zaidi kuliko kuiga.
Muhtasari wa sura
pH ya udongo iangaliwe kwanza; udongo wenye asidi kali huzuia mmea kufyonza virutubisho hata vikiwepo.
Linganisha thamani ya mavuno ya ziada dhidi ya gharama ya mbolea kabla ya kununua.
Mfumo mchanganyiko wa mbolea asilia na za dukani hufanya kazi vizuri zaidi kwa wakulima wengi.
Kuiga jirani ni mwanzo mzuri wa mazungumzo, si mbadala wa kupima udongo wako mwenyewe.
Udongo hutofautiana hata ndani ya shamba moja; historia ya mazao yaliyopita huathiri mahitaji ya sasa.
Maneno muhimu na maana zake
ppmSehemu kwa milioni; kipimo kinachotumika kuonyesha kiwango cha virutubisho udongoni.
Chokaa (lime)Kirekebisho kinachotumika kupunguza uasidi wa udongo na kuongeza pH.
Mfumo mchanganyikoKutumia mbolea asilia na za dukani pamoja kwa matokeo bora ya muda mrefu na mfupi.
Maswali ya kujipima
Kwa nini pH ya udongo inaangaliwa kabla ya kuamua kununua mbolea zaidi?
Mkulima ananunua DAP kwa sababu jirani yake anaitumia na kupata mavuno mazuri. Ni hatari gani ya njia hii?
Eleza hatua tatu za kuamua kama uwekezaji wa mbolea fulani una mantiki ya kibiashara.
Majibu
Kwa sababu udongo wenye pH ya chini sana (asidi kali) huzuia mizizi kufyonza virutubisho hata kama vipo kwa wingi udongoni. Kuongeza mbolea zaidi kwenye udongo wenye pH mbaya ni kupoteza fedha; suluhisho la kwanza ni kurekebisha pH kwa chokaa.
Udongo wa jirani unaweza kuwa na kiwango tofauti cha virutubisho, hata kama mashamba yako karibu, kwa sababu ya tofauti za historia ya mazao yaliyolimwa hapo awali na hali ndogo za udongo. Kuiga bila kupima kunaweza kusababisha kununua mbolea isiyolenga upungufu halisi wa shamba lake.
Kadiria ongezeko la mavuno linalotarajiwa kutoka kwa mbolea hiyo; badilisha ongezeko hilo kuwa thamani ya fedha kwa bei ya soko inayotarajiwa wakati wa mavuno; kisha linganisha thamani hiyo na gharama zote za mbolea (bei, usafiri, kazi). Uwekezaji wenye mantiki nzuri huwa na thamani ya mavuno ya ziada angalau mara mbili ya gharama.
Marejeo ya kuaminika
TARI. Takwimu za ongezeko la mavuno kwa mbolea mbalimbali na mazao ya Tanzania.
IFDC. Miongozo ya uchumi wa matumizi ya mbolea kwa wakulima wadogo.
Wizara ya Kilimo, Tanzania. Mwongozo wa uwekezaji wa pembejeo za kilimo.