Namba tatu zilizoandikwa kwenye mfuko wa mbolea zinasimulia hadithi nzima ya kinachomo ndani.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
Kusoma na kuelewa alama za NPK kwenye mfuko wa mbolea.
Kutofautisha mbolea za msingi (basal) na za kukuzia (top dressing).
Kutambua aina saba za mbolea za dukani zinazopatikana Tanzania na matumizi yake.
Kuepuka makosa ya kawaida yanayopoteza fedha na kudhuru mazao.
Kusoma namba za NPK
Kila mfuko wa mbolea ya dukani una namba tatu, kwa mfano 20:10:10 au 23:21:0+4S. Namba hizi zinaonyesha asilimia ya N (naitrojeni), P (fosforasi kwa umbo la P2O5), na K (potasiamu kwa umbo la K2O) kwa uzito wa mfuko mzima, kwa mfuatano huo.
Kwa mfano, mfuko wa kilo 50 wenye alama 20:10:10 una kilo 10 za naitrojeni (asilimia 20 ya kilo 50), kilo 5 za fosforasi, na kilo 5 za potasiamu. Kilo zilizobaki ni viambato vingine visivyo virutubisho vikuu vitatu.
Namba ya sifuri (mfano 46:0:0, ambayo ni UREA) inamaanisha mbolea hiyo haina kirutubisho hicho kabisa. Ikiwa unahitaji fosforasi na mfuko wako una P sifuri, hutapata fosforasi hiyo hata ukiongeza kiasi gani.
Kumbuka
Zoezi la haraka: Ukiwa na matokeo ya kupima udongo yanayoonyesha fosforasi ya chini, angalia namba ya pili kwenye mfuko wa mbolea unayotaka kununua. Namba kubwa (kwa mfano 18:46:0, ambayo ni DAP) inaonyesha mbolea hiyo ina fosforasi nyingi na inafaa hali yako.
Aina saba za mbolea za dukani
D-01
UREAMbolea ya dukani (naitrojeni pekee)
Virutubisho vikuu46% N (46:0:0)
UmboChembechembe nyeupe
Inafaa udongo ganiUdongo wote; ya kawaida zaidi Tanzania
Kasi ya kufanya kaziYa haraka; huyeyuka kwa urahisi
Kazi yake kwenye mmea
Hutoa naitrojeni kwa kiwango cha juu zaidi kuliko mbolea nyingine yoyote ya kawaida, hivyo hutumika hasa kukuzia mimea ambayo tayari imeota, ili kuongeza ukuaji wa majani na rangi ya kijani.
Inafaa zao gani
Mahindi, mpunga, mboga za majani na mazao mengi yanayohitaji naitrojeni ya kukuzia.
Wakati na njia ya kutumia
Tumia kama mbolea ya kukuzia (top dressing), wiki tatu hadi sita baada ya kuota, si wakati wa kupanda.
Weka kwenye udongo wenye unyevu na ufunike kidogo kwa udongo; usiiache juu ya uso ikiwa hakuna mvua inayotarajiwa haraka.
Weka kwa umbali wa sentimita 10 hadi 15 kutoka shina, si moja kwa moja juu ya shina.
Kiasi cha wastani
Kilo 50 hadi 100 kwa hekta kwa mahindi, kulingana na matokeo ya kupima udongo na malengo ya mavuno.
Makosa ya kawaida
Kuweka UREA moja kwa moja kwenye mche mchanga sana au karibu sana na shina; huchoma mmea.
Kuiacha juu ya udongo mkavu bila mvua; hupotea kwa mvuke (volatilization).
Tahadhari
UREA hupotea kwa urahisi angani ikiachwa juu ya udongo mkavu; ifunikwe kwa udongo au itumike kabla ya mvua inayotarajiwa.
Usiichanganye moja kwa moja na chokaa (lime) wakati wa kuweka; mchanganyiko huo hupoteza naitrojeni nyingi kwa haraka.
D-02
DAP (Diammonium Phosphate)Mbolea ya dukani (N na P)
Virutubisho vikuu18% N, 46% P2O5 (18:46:0)
UmboChembechembe za kahawia hafifu
Inafaa udongo ganiUdongo wenye upungufu wa fosforasi; udongo wa nyanda za juu za volkano
Kasi ya kufanya kaziFosforasi hufanya kazi taratibu; naitrojeni ya haraka
Kazi yake kwenye mmea
Fosforasi husaidia ukuaji wa mizizi imara mwanzoni mwa mmea na huchochea uzalishaji wa maua na mbegu; sehemu ya naitrojeni husaidia ukuaji wa awali wa majani.
Inafaa zao gani
Mahindi, mpunga na mazao mengi wakati wa kupanda, hasa udongo wenye upungufu wa fosforasi.
Wakati na njia ya kutumia
Tumia kama mbolea ya msingi (basal) wakati wa kupanda, ikiwekwa kwenye shimo au mstari karibu na mbegu lakini isiguse mbegu moja kwa moja.
Changanya na udongo kidogo kabla ya kufunika mbegu.
Kiasi cha wastani
Kilo 50 hadi 100 kwa hekta, kulingana na kiwango cha fosforasi kwenye udongo.
Makosa ya kawaida
Kuweka DAP ikigusa mbegu moja kwa moja; chumvi zake zinaweza kuzuia kuota.
Tahadhari
Fosforasi haisogei sana kwenye udongo baada ya kuwekwa, kwa hiyo lazima iwekwe karibu na eneo la mizizi kabla mmea haujaanza kukua, si baadaye.
D-03
NPK (mchanganyiko)Mbolea ya dukani (mchanganyiko)
Virutubisho vikuuHutofautiana: mfano 17:17:17, 20:10:10, 15:15:15
UmboChembechembe zenye rangi mchanganyiko
Inafaa udongo ganiInategemea uwiano uliochaguliwa na mahitaji ya zao
Kasi ya kufanya kaziUwiano wa haraka na taratibu, kutegemea aina ya kila kirutubisho
Kazi yake kwenye mmea
Hutoa virutubisho vikuu vitatu kwa pamoja kwa uwiano maalum, ikirahisisha matumizi kwa mkulima asiyetaka kuchanganya mbolea tofauti mwenyewe.
Inafaa zao gani
Mazao mengi ya jumla; uwiano huchaguliwa kulingana na zao na matokeo ya kupima udongo.
Wakati na njia ya kutumia
Soma namba tatu kwa makini kabla ya kununua — uwiano tofauti unafaa mahitaji tofauti; usinunue kwa kuangalia bei pekee.
Tumia wakati wa kupanda kama mbolea ya msingi, kisha ongeza UREA kwa kukuzia kama naitrojeni ya ziada inahitajika.
Kiasi cha wastani
Kilo 50 hadi 150 kwa hekta kulingana na uwiano na zao.
Makosa ya kawaida
Kununua NPK yoyote bila kuangalia uwiano, kudhani NPK zote ni sawa.
Tahadhari
Uwiano wa 17:17:17 unafaa udongo wenye upungufu sawa wa virutubisho vitatu; usiutumie kwa udongo wenye upungufu mkubwa wa kirutubisho kimoja tu — chagua uwiano unaolenga kirutubisho hicho.
D-04
CAN (Calcium Ammonium Nitrate)Mbolea ya dukani (naitrojeni na kalisiamu)
Virutubisho vikuu26–27% N, pamoja na kalisiamu
UmboChembechembe nyeupe-kijivu
Inafaa udongo ganiUdongo wenye asidi kiasi; huongeza kalisiamu pia
Kasi ya kufanya kaziYa haraka
Kazi yake kwenye mmea
Hutoa naitrojeni kwa aina inayopatikana haraka kwa mmea, pamoja na kalisiamu inayosaidia nguvu ya ukuta wa seli na kupunguza uasidi wa udongo kidogo ikilinganishwa na UREA.
Inafaa zao gani
Mahindi, mboga, na mazao ya nyanda za juu zenye udongo wa asidi kiasi.
Wakati na njia ya kutumia
Tumia kama mbolea ya kukuzia, sawa na UREA, wiki tatu hadi sita baada ya kuota.
Inafaa hasa maeneo yenye mvua nyingi ambapo UREA hupotea kwa mvuke haraka zaidi.
Kiasi cha wastani
Kilo 75 hadi 150 kwa hekta, kulingana na mahitaji ya naitrojeni.
Makosa ya kawaida
Kuitumia kwa kiasi sawa na UREA bila kuzingatia asilimia tofauti ya naitrojeni (CAN ina naitrojeni kidogo zaidi ya asilimia kuliko UREA).
Tahadhari
CAN hupoteza naitrojeni kidogo zaidi kwa mvuke ikilinganishwa na UREA, hivyo inafaa zaidi kuachwa juu kidogo ya udongo katika hali ya unyevu.
D-05
SA (Sulphate of Ammonia)Mbolea ya dukani (naitrojeni na salfa)
Virutubisho vikuu21% N, 24% S
UmboChembechembe nyeupe
Inafaa udongo ganiUdongo wenye upungufu wa salfa; mazao ya mafuta
Kasi ya kufanya kaziYa haraka
Kazi yake kwenye mmea
Hutoa naitrojeni pamoja na salfa, kirutubisho muhimu kwa utengenezaji wa protini na mafuta ya mbegu.
Inafaa zao gani
Mazao ya mafuta (alizeti, ufuta), vitunguu, na mazao yanayohitaji salfa nyingi.
Wakati na njia ya kutumia
Tumia kama mbolea ya kukuzia au ya msingi kulingana na zao.
Inafaa hasa udongo ambao umeonyesha upungufu wa salfa kwenye kipimo cha maabara.
Kiasi cha wastani
Kilo 50 hadi 100 kwa hekta.
Makosa ya kawaida
Kuitumia kwa muda mrefu bila kuangalia pH ya udongo; SA huongeza uasidi wa udongo taratibu ikitumika mfululizo kwa miaka mingi.
Tahadhari
Kwa matumizi ya muda mrefu, changanya na chokaa mara kwa mara kudhibiti uasidi unaoongezeka, kwa ushauri wa matokeo ya kupima udongo.
D-06
TSP (Triple Super Phosphate)Mbolea ya dukani (fosforasi pekee)
Virutubisho vikuu46% P2O5 (0:46:0)
UmboChembechembe za kijivu
Inafaa udongo ganiUdongo wenye upungufu mkubwa wa fosforasi pekee
Kasi ya kufanya kaziTaratibu; fosforasi haisogei haraka udongoni
Kazi yake kwenye mmea
Hutoa fosforasi safi bila naitrojeni wala potasiamu, ikitumika pale ambapo udongo tayari una naitrojeni na potasiamu ya kutosha lakini unakosa fosforasi.
Inafaa zao gani
Mazao yanayohitaji mizizi na maua imara: mikunde, viazi, na mazao ya mbegu.
Wakati na njia ya kutumia
Tumia kama mbolea ya msingi wakati wa kupanda, ikichanganywa na udongo karibu na eneo la mizizi.
Kiasi cha wastani
Kilo 50 hadi 100 kwa hekta kulingana na kiwango cha upungufu.
Makosa ya kawaida
Kuitumia kama mbadala wa DAP bila kutambua TSP haina naitrojeni kabisa; mmea utahitaji chanzo kingine cha naitrojeni.
Tahadhari
Changanya na mbolea ya naitrojeni kama UREA ikiwa udongo pia una upungufu wa naitrojeni; TSP peke yake haitoshi kwa ukuaji kamili.
D-07
MOP (Muriate of Potash)Mbolea ya dukani (potasiamu pekee)
Virutubisho vikuu60% K2O (0:0:60)
UmboChembechembe nyekundu au nyeupe
Inafaa udongo ganiUdongo wenye upungufu wa potasiamu; mazao ya mizizi na matunda
Kasi ya kufanya kaziYa kati; hupatikana taratibu kwa mmea
Kazi yake kwenye mmea
Hutoa potasiamu safi, kirutubisho muhimu kwa ukubwa wa tunda, unene wa ganda, na uwezo wa mmea kustahimili ukame na magonjwa.
Inafaa zao gani
Muhogo, viazi, ndizi, matunda, na mazao mengine yanayozalisha sehemu kubwa zinazoliwa (tuber, tunda).
Wakati na njia ya kutumia
Changanya na udongo wakati wa kupanda au weka kama mbolea ya kukuzia kabla ya kuchanua/kuzaa matunda.
Kiasi cha wastani
Kilo 50 hadi 100 kwa hekta kulingana na zao na matokeo ya kupima udongo.
Makosa ya kawaida
Kutosahau potasiamu kwa mazao ya matunda na mizizi; wakulima wengi huzingatia naitrojeni pekee na kusahau potasiamu, na kusababisha matunda madogo.
Tahadhari
Epuka kutumia MOP kwa mazao nyeti kwa klorini (kama tumbaku na baadhi ya matunda maridadi); tumia SOP (Sulphate of Potash) badala yake kwa mazao hayo.
Mbolea ya msingi na ya kukuzia
Tofauti kati ya mbolea ya msingi (basal) na ya kukuzia (top dressing)
Kigezo
Mbolea ya msingi (basal)
Mbolea ya kukuzia (top dressing)
Wakati wa kuweka
Wakati wa kupanda au kabla kidogo
Wiki 3 hadi 8 baada ya kuota
Mfano wa mbolea
DAP, TSP, NPK
UREA, CAN
Lengo
Kujenga mizizi na msingi wa ukuaji
Kukuza majani na kuongeza kasi ya ukuaji
Namna ya kuweka
Kwenye shimo/mstari karibu na mbegu
Kando ya mmea, kisha ufunikwe kidogo
Hatari ya kukosea
Kugusa mbegu moja kwa moja
Kuweka kwenye majani au shina moja kwa moja
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa sura
Namba tatu kwenye mfuko wa mbolea zinaonyesha asilimia ya N, P na K kwa mfuatano.
UREA na CAN ni mbolea za kukuzia zenye naitrojeni nyingi; DAP na TSP ni za msingi zenye fosforasi.
MOP na SOP hutoa potasiamu, kirutubisho kinachosahaulika mara nyingi kwa mazao ya matunda na mizizi.
Mbolea ya msingi huwekwa wakati wa kupanda; ya kukuzia huwekwa wiki chache baada ya kuota.
UREA iliyoachwa juu ya udongo mkavu hupotea kwa mvuke; ifunikwe au itumike kabla ya mvua.
Maneno muhimu na maana zake
NPKAlama inayosimama kwa Naitrojeni, Fosforasi (P) na Potasiamu (K).
Mbolea ya msingi (basal)Mbolea inayowekwa wakati wa kupanda kujenga msingi wa ukuaji.
Mbolea ya kukuzia (top dressing)Mbolea inayowekwa baada ya mmea kuota kuongeza kasi ya ukuaji.
VolatilizationUpoteaji wa naitrojeni kwa njia ya mvuke kutoka kwenye udongo mkavu.
SOP (Sulphate of Potash)Mbolea ya potasiamu isiyo na klorini, inayofaa mazao nyeti.
Maswali ya kujipima
Mfuko wa mbolea una alama 18:46:0. Mmea wako unahitaji fosforasi nyingi lakini naitrojeni ya kawaida. Je, mbolea hii inafaa?
Kwa nini UREA hupaswa kufunikwa kwa udongo au kuwekwa kabla ya mvua badala ya kuachwa juu ya udongo mkavu?
Mkulima ananunua TSP akidhani ni mbadala kamili wa DAP. Kwa nini hii si sahihi?
Zao la muhogo linaonyesha mizizi midogo licha ya majani mazuri ya kijani. Kirutubisho gani kinaweza kuwa kinakosekana, na mbolea gani ingesaidia?
Majibu
Ndiyo, inafaa vizuri. Namba ya pili (46) inaonyesha fosforasi nyingi (P2O5), wakati namba ya kwanza (18) inaonyesha naitrojeni ya kiasi cha kati, si nyingi mno. Hii ni DAP, mbolea inayotumika sana kama mbolea ya msingi kwa mahitaji kama haya.
Kwa sababu UREA hubadilika kuwa gesi ya amonia inapokutana na hewa kwenye uso wa udongo mkavu, mchakato unaoitwa volatilization. Naitrojeni nyingi hupotea angani kabla mmea haujaifyonza. Kuifunika kwa udongo au kuiweka kabla ya mvua kunapunguza upoteaji huu.
Kwa sababu TSP (0:46:0) haina naitrojeni kabisa, wakati DAP (18:46:0) ina naitrojeni pamoja na fosforasi. Mmea unaopandwa na TSP pekee utapata fosforasi nzuri lakini utahitaji chanzo kingine cha naitrojeni, kama UREA, ili kukua vizuri.
Uwezekano mkubwa ni upungufu wa potasiamu, kirutubisho muhimu kwa ukuaji wa sehemu za mizizi na wanga. Majani mazuri ya kijani yanaonyesha naitrojeni ya kutosha, hivyo tatizo si hilo. MOP (0:0:60) au SOP ingesaidia kutoa potasiamu inayohitajika.
Marejeo ya kuaminika
IFDC (International Fertilizer Development Center). Miongozo ya mbolea kwa mazao ya Afrika.
TARI. Mapendekezo ya mbolea kwa mazao makuu ya Tanzania.
Wizara ya Kilimo, Tanzania. Mwongozo wa Ruzuku ya Pembejeo na matumizi ya mbolea.
TFRA (Tanzania Fertilizer Regulatory Authority). Orodha ya mbolea zilizosajiliwa Tanzania.