Mbolea asilia haitoi matokeo ya haraka kama ya dukani, lakini hujenga udongo kwa miaka mingi.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
Kutofautisha aina kuu za mbolea asilia zinazopatikana Tanzania.
Kutengeneza mboji bora nyumbani kwa hatua sahihi.
Kutumia samadi kwa usalama bila kuchoma mizizi ya mimea.
Kuelewa mbolea ya kijani na jinsi inavyoboresha udongo.
Faida na mipaka ya mbolea asilia
Mbolea asilia hutoa virutubisho taratibu wakati inavyooza, na wakati huohuo huboresha muundo wa udongo: huongeza uwezo wa kushikilia maji, huongeza viumbe vidogo vya udongo, na hupunguza mmomonyoko.
Udhaifu wake ni kasi. Mbolea asilia hutoa virutubisho polepole kuliko mbolea za dukani, kwa hiyo haifai kama suluhisho la haraka kwa mmea unaoonyesha upungufu mkali wa kirutubisho. Pia kiasi cha virutubisho kwenye samadi au mboji hutofautiana sana kulingana na chanzo chake, tofauti na mbolea ya dukani ambayo ina kiwango maalum kilichoandikwa kwenye mfuko.
Mkakati bora mara nyingi ni kuchanganya: mbolea asilia kwa ajili ya kujenga udongo kwa muda mrefu, na mbolea za dukani kwa ajili ya kutimiza upungufu wa haraka. Tazama Sura 6 kwa mwongozo wa kuchanganya.
Samadi
A-01
Samadi ya ng'ombeMbolea asilia
Virutubisho vikuuN ya kati, P na K kidogo; hutofautiana kwa chakula cha mnyama
UmboMabonge au unga baada ya kukauka
Inafaa udongo ganiUdongo wote; hasa mzuri kwa udongo wa kichanga unaokosa maada-hai
Kasi ya kufanya kaziPolepole; inahitaji kuoza kwanza
Kazi yake kwenye mmea
Huongeza maada-hai kwenye udongo, huboresha muundo wake na uwezo wa kushikilia maji, na hulisha viumbe vidogo vya udongo vinavyosaidia mizizi kufyonza virutubisho.
Inafaa zao gani
Mazao yote, hasa mahindi, mboga za majani na mazao ya bustani.
Wakati na njia ya kutumia
Samadi ichanganywe na udongo wakati wa kulima, wiki mbili hadi tatu kabla ya kupanda.
Kwa mazao ya muda mrefu (miti ya matunda), weka kuzunguka shina kwa umbali wa sentimita 30 hadi 50, si kugusa shina moja kwa moja.
Samadi mbichi (ambayo haijaoza) isiwekwe karibu na mizizi; inaweza kuchoma mizizi na kuleta wadudu na vimelea vya magonjwa.
Kiasi cha wastani
Debe moja hadi mbili (lita 20 hadi 40) kwa mita moja ya mraba, au kulingana na matokeo ya kupima udongo.
Makosa ya kawaida
Kutumia samadi mbichi moja kwa moja bila kuioza kwanza; huchoma mizizi na huvutia wadudu.
Kuhifadhi samadi wazi juani; hupoteza naitrojeni kwa mvuke.
Tahadhari
Acha samadi ioze kwa wiki sita hadi nane kabla ya kuitumia, ikiwa imefunikwa kuepusha jua kali na mvua kubwa.
Samadi ya kuku ina naitrojeni nyingi zaidi kuliko ya ng'ombe; itumike kwa kiasi kidogo zaidi ili isichome mimea.
A-02
Samadi ya kukuMbolea asilia
Virutubisho vikuuN nyingi zaidi kuliko samadi ya ng'ombe; P na K za kati
UmboUnga au mabonge madogo
Inafaa udongo ganiUdongo wote; huwa na nguvu zaidi, tumia kwa uangalifu
Kasi ya kufanya kaziYa haraka kiasi ikilinganishwa na samadi nyingine
Kazi yake kwenye mmea
Hutoa naitrojeni kwa kasi zaidi kuliko samadi ya ng'ombe kwa sababu ya muundo wake, hivyo huonyesha matokeo ya haraka kiasi kwenye ukuaji wa majani.
Inafaa zao gani
Mboga za majani, mahindi, na mazao yanayohitaji naitrojeni nyingi.
Wakati na njia ya kutumia
Ioze kwa wiki nne hadi sita kabla ya kutumia; ikiwa mbichi ina nguvu kali inayoweza kuchoma mimea.
Changanya na matandiko (maranda, majani makavu) wakati wa kuoza ili kupunguza harufu na kuongeza ubora.
Kiasi cha wastani
Debe moja kwa mita moja ya mraba; nusu ya kiasi cha samadi ya ng'ombe kwa sababu ni kali zaidi.
Makosa ya kawaida
Kutumia kiasi sawa na samadi ya ng'ombe bila kupunguza; huchoma mimea kwa urahisi.
Tahadhari
Usiitumie ikiwa bado ina harufu kali ya amonia; ni ishara haijaoza vizuri.
Epuka kuiweka moja kwa moja kwenye majani ya mboga zinazoliwa mbichi.
Mboji (Compost)
Mboji ni mchanganyiko wa mabaki ya mimea na wanyama yaliyoachwa yaoze kwa mpangilio. Ni mojawapo ya mbolea bora na yenye gharama ndogo zaidi kwa mkulima mdogo, kwa sababu hutumia takataka za shambani ambazo zingetupwa.
Chagua eneo lenye kivuli kiasi, karibu na chanzo cha maji, lisilo kwenye mteremko mkali unaoweza kubeba mboji kwa mvua.
Panga tabaka kwa mpangilio: tabaka la majani makavu (kaboni), tabaka la mabaki mabichi ya kijani au samadi (naitrojeni), kisha safu nyembamba ya udongo. Rudia hadi lundo lifikie urefu wa mita moja hivi.
Weka unyevu wa kutosha — kama sifongo iliyokamuliwa, si kulowa wala kukauka kabisa.
Geuza lundo kila baada ya wiki mbili hadi tatu ili hewa iingie na kuharakisha uozaji. Lundo lisilogeuzwa huchukua muda mrefu zaidi na linaweza kunuka.
Angalia joto katikati ya lundo: ukiweka mkono, unapaswa kuhisi joto wiki za mwanzo — hii ni ishara nzuri ya uozaji unaoendelea. Joto likipungua na kutokuwepo, geuza tena.
Mboji iko tayari baada ya wiki nane hadi kumi na mbili inapokuwa nyeusi, laini, isiyo na harufu mbaya, na haitambuliki tena vipande vya awali.
Vitu vinavyofaa na visivyofaa kwenye mboji
Vinavyofaa
Visivyofaa
Majani makavu, nyasi, maganda ya mahindi
Nyama, mifupa, mafuta ya kupikia
Mabaki ya mboga na matunda
Kinyesi cha mbwa au paka
Samadi ya wanyama
Magugu yenye mbegu zilizokomaa
Maganda ya mayai yaliyosagwa
Mimea iliyoathiriwa na ugonjwa
Majivu kidogo ya kuni
Plastiki, kioo, chuma
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Tahadhari
Usiongeze magugu yenye mbegu zilizokomaa kwenye mboji ikiwa lundo halifikii joto la kutosha kuua mbegu hizo; utazisambaza shambani kote unapoweka mboji. Vilevile, usiongeze mimea iliyokufa kwa ugonjwa — baadhi ya vimelea huishi kwenye mboji isiyo na joto la kutosha na huenea tena.
Mbolea ya kijani (green manure)
Mbolea ya kijani ni mazao maalum, mara nyingi mikunde, yanayopandwa si kwa lengo la kuvunwa bali kulimwa yakiwa bado machanga ili kuoza ardhini na kuongeza rutuba.
Mikunde kama vile fiwi, mikunde ya kufunika ardhi (mucuna), na mbaazi hufanya kazi maalum: mizizi yake ina bakteria (Rhizobium) wanaobadilisha naitrojeni ya hewani kuwa naitrojeni inayoweza kutumiwa na mmea. Hii ni njia ya bure ya kuongeza naitrojeni udongoni bila kununua mbolea.
Panda mkunde wa kufunika ardhi msimu wa mvua kati ya mazao makuu, au wakati shamba limepumzika.
Acha ukue kwa wiki sita hadi nane, kabla ya kutoa maua kikamilifu.
Lima na kuchanganya na udongo kabla haujakomaa kabisa (kabla mbegu kuwa ngumu); sehemu changa huoza haraka zaidi na kutoa naitrojeni zaidi.
Subiri wiki mbili hadi tatu kabla ya kupanda zao kuu, ili mchakato wa kuoza usishindane na mmea mpya kwa naitrojeni.
Mfano kutoka Tanzania
Wakulima wa mikoa ya nyanda za juu kusini (Njombe, Iringa, Mbeya) wametumia mucuna na mikunde mingine ya kufunika ardhi kwa miaka mingi kati ya mizunguko ya mahindi, wakiripoti kuongezeka kwa rutuba na kupungua kwa magugu, kwa sababu mikunde hii hufunika ardhi na kuzuia mwanga kufikia mbegu za magugu.
Vermicompost na biochar
Vermicompost ni mboji iliyotengenezwa kwa msaada wa minyoo maalum wanaokula mabaki ya mimea na kutoa kinyesi chenye rutuba ya juu zaidi kuliko mboji ya kawaida. Inahitaji sanduku lenye kivuli, minyoo wa aina inayofaa (kama Eisenia fetida), na uangalifu wa unyevu na chakula cha kutosha kwa minyoo.
Biochar ni mkaa maalum uliochomwa kwa hewa kidogo (si kuwa jivu), unaochanganywa na udongo. Hausambazi virutubisho vingi vyenyewe, lakini una uwezo mkubwa wa kushikilia maji na virutubisho, na huboresha makazi ya viumbe vidogo vya udongo kwa miaka mingi. Hutumika vizuri zaidi ukichanganywa na mboji au samadi kabla ya kuweka udongoni.
Muhtasari wa sura
Mbolea asilia hujenga udongo kwa muda mrefu lakini hutoa virutubisho polepole zaidi kuliko mbolea za dukani.
Samadi lazima ioze wiki nne hadi nane kabla ya kutumia; mbichi huchoma mizizi.
Mboji bora hutengenezwa kwa tabaka la kaboni na naitrojeni, unyevu sahihi, na kugeuzwa mara kwa mara.
Mikunde ya mbolea ya kijani huongeza naitrojeni bure kupitia bakteria wa Rhizobium kwenye mizizi.
Usiongeze magugu yenye mbegu au mimea yenye ugonjwa kwenye mboji isiyofikia joto la kutosha.
Maneno muhimu na maana zake
Mboji (compost)Mchanganyiko wa mabaki ya viumbe hai yaliyoachwa yaoze kwa mpangilio.
Mbolea ya kijaniZao linalolimwa likiwa bado changa ili kuoza na kuongeza rutuba ya udongo.
RhizobiumBakteria wanaoishi kwenye mizizi ya mikunde na kubadilisha naitrojeni ya hewani.
VermicompostMboji iliyotengenezwa kwa msaada wa minyoo maalum.
BiocharMkaa maalum unaochanganywa na udongo kuboresha uwezo wake wa kushikilia virutubisho.
Maswali ya kujipima
Mkulima ameweka samadi mbichi moja kwa moja karibu na mizizi ya miche michanga ya nyanya, na miche imenyauka. Kwa nini?
Eleza kwa nini mikunde ya kufunika ardhi (kama mucuna) inaweza kupunguza gharama ya mbolea ya naitrojeni.
Kwa nini magugu yenye mbegu zilizokomaa hayapaswi kuongezwa kwenye mboji isiyofikia joto la juu?
Ni tofauti gani kuu kati ya mboji ya kawaida na vermicompost?
Majibu
Samadi mbichi haijaoza bado hutoa joto na gesi wakati wa kuoza, na inaweza kuwa na chumvi nyingi za amonia zinazochoma mizizi laini ya miche michanga. Samadi lazima ioze wiki nne hadi nane kabla ya kuwekwa karibu na mizizi.
Mizizi ya mikunde ina uhusiano na bakteria wa Rhizobium wanaobadilisha naitrojeni ya hewani (isiyoweza kutumiwa na mmea moja kwa moja) kuwa aina ya naitrojeni inayoweza kufyonzwa. Mkunde ukilimwa ardhini ukiwa mchanga, naitrojeni hiyo huachiliwa kwenye udongo bila mkulima kununua mbolea ya dukani.
Kwa sababu joto la juu kwenye lundo la mboji ndilo linaloua mbegu za magugu na vimelea vya magonjwa. Lundo lisilofikia joto la kutosha (kwa mfano kwa sababu ya kutogeuzwa au unyevu usio sahihi) huacha mbegu hizo hai, na mkulima huzisambaza shambani kote anapotumia mboji hiyo.
Vermicompost hutengenezwa kwa msaada wa minyoo maalum wanaokula mabaki ya mimea na kutoa kinyesi chenye rutuba ya juu zaidi, wakati mboji ya kawaida hutegemea tu bakteria na fangasi asilia kuoza mabaki bila minyoo. Vermicompost mara nyingi ina virutubisho vilivyo tayari zaidi kwa mmea kufyonza.
Marejeo ya kuaminika
FAO. Organic Fertilizer Production and Use.
TARI. Miongozo ya utengenezaji wa mboji na matumizi ya mbolea asilia Tanzania.
SUA. Miongozo ya mbolea za kijani na mikunde ya kufunika ardhi.
ICRAF (World Agroforestry). Utafiti wa biochar katika kilimo cha Afrika Mashariki.