Majani ya chini ya mmea ni ya njano wakati majani ya juu bado ni kijani kilichokolea. Ni upungufu wa kirutubisho gani?

Naitrojeni. Naitrojeni huhamishwa na mmea kutoka majani ya zamani kwenda kwenye ukuaji mpya wakati kuna upungufu, ndiyo maana dalili huonekana kwanza kwenye majani ya chini yaliyo ya zamani zaidi.

Kwa nini udongo wa kichanga unahitaji mbolea ya naitrojeni mara nyingi kwa kiasi kidogo badala ya kiasi kikubwa mara moja?

Kwa sababu udongo wa kichanga hauna uwezo mkubwa wa kushikilia virutubisho; maji hupenya haraka na kubeba naitrojeni pamoja nayo (leaching). Kuweka kiasi kikubwa mara moja kunapoteza fedha kwa sababu sehodha kubwa itapotea kabla mmea haujaifyonza.

Mkulima anataka kununua mbolea bila kupima udongo, akiiga jirani anayetumia DAP. Kwa nini hii inaweza kuwa kosa?

Kwa sababu udongo wa jirani unaweza kuwa na kiwango tofauti cha virutubisho na wa mkulima huyu, hata kama mashamba yako karibu. DAP inatoa fosforasi na naitrojeni kwa uwiano maalum; kama udongo wake tayari una fosforasi ya kutosha, ananunua kitu asichohitaji na anakosa kirutubisho kinachohitajika zaidi.

Eleza tofauti moja kati ya dalili za upungufu wa virutubisho na dalili za ugonjwa wa mmea.

Upungufu wa virutubisho huwa na mpangilio unaofuata muundo wa jani (kati ya mishipa, ncha, majani ya zamani dhidi ya machanga) na huathiri mimea yote ya aina moja shambani kwa usawa. Ugonjwa mara nyingi huanza kwa madoa yasiyo na mpangilio maalum na huenea kutoka mmea mmoja kwenda mwingine kwa muda.

Sura 1 · Mbolea na Ukuzaji wa Mazao

Mbolea na Afya ya Udongo: Utangulizi

Mbolea si dawa ya kuongeza mavuno kwa haraka. Ni jibu la swali: udongo wako unakosa nini?

Malengo ya kujifunza

Baada ya kusoma sura hii, utaweza:

Kutaja virutubisho muhimu vya mmea na kazi ya kila kimoja.
Kutofautisha aina kuu za udongo zinazopatikana Tanzania.
Kuelewa umuhimu wa kupima udongo kabla ya kununua mbolea.
Kusoma dalili za upungufu wa virutubisho kwenye majani ya mmea.

Kwa nini mmea unahitaji mbolea

Kila mmea hujenga mwili wake, majani, mizizi na mazao kutoka kwa virutubisho vinavyofyonzwa udongoni. Udongo unaolimwa mwaka baada ya mwaka bila kurudishiwa virutubisho huwa maskini taratibu, hata kama mvua ni nzuri na mbegu ni bora.

Hii ndiyo sababu shamba lililokuwa likitoa magunia mengi miaka kumi iliyopita sasa linatoa nusu ya hicho, licha ya hali ya hewa kufanana. Udongo umechoka. Mbolea ni njia ya kurudisha kile kilichoondolewa na mazao yaliyopita.

Mbolea haiwezi kurekebisha kila tatizo. Mmea unaokosa maji, unaoshambuliwa na wadudu, au ulio kwenye udongo wenye asidi kali hautaitikia mbolea vizuri hata ukiwekewa kiasi kikubwa. Mbolea inafanya kazi vizuri zaidi ikiwa sehemu ya mpango mzima wa kilimo bora, si mbadala wa mpango huo.

Virutubisho muhimu vya mmea

Mmea unahitaji virutubisho kumi na sita. Vitatu hutoka hewani na maji (kaboni, hidrojeni, oksijeni). Virutubisho kumi na tatu vilivyobaki hutoka udongoni, na ndivyo mbolea inavyolenga.

Virutubisho makuu matatu (macronutrients)
Kirutubisho	Alama	Kazi kuu	Dalili ya upungufu
Naitrojeni	N	Ukuaji wa majani na rangi ya kijani iliyokolea	Majani ya chini kuwa ya njano; ukuaji polepole
Fosforasi	P	Ukuaji wa mizizi, maua na mbegu	Majani meusi-zambarau; mizizi dhaifu; kuchelewa kukomaa
Potasiamu	K	Nguvu ya mmea, ukubwa wa tunda, kustahimili magonjwa	Ncha za majani kuungua; matunda madogo; mmea kulegea

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Virutubisho vya kati (secondary nutrients)
Kirutubisho	Kazi kuu	Dalili ya upungufu
Kalisiamu (Ca)	Nguvu ya ukuta wa seli; afya ya mizizi	Ncha za majani mapya kujikunja; matunda kuoza ncha (blossom end rot)
Magnesiamu (Mg)	Sehemu ya klorofili; usanisinuru	Njano kati ya mishipa ya jani, jani lenyewe likibaki kijani
Salfa (S)	Utengenezaji wa protini	Majani machanga kuwa ya njano sawasawa

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Virutubisho vidogo (micronutrients: chuma, zinki, boroni, shaba, manganizi, molibdenamu) vinahitajika kwa kiasi kidogo sana lakini upungufu wake huathiri mavuno kwa kiasi kikubwa. Mazao mengi ya bustani (nyanya, pilipili, matunda) ni nyeti zaidi kwa upungufu wa boroni na zinki kuliko nafaka.

Aina za udongo Tanzania

Aina kuu za udongo na sifa zake
Aina ya udongo	Maeneo yanayojulikana	Sifa	Changamoto
Udongo mwekundu wa volkano (mfano wa Kilimanjaro, Mbeya, Njombe)	Kilimanjaro, Arusha, Mbeya, Njombe, Iringa	Rutuba nzuri; hushikilia maji vizuri	Hushikamana ukilowa; huwa mgumu ukikauka
Udongo wa mfinyanzi (clay)	Sehemu za Dodoma, Singida, mabondeni	Hushikilia virutubisho vizuri	Maji hukaa juu; huhitaji mifereji mizuri
Udongo wa kichanga (sandy)	Pwani, sehemu za Mwanza, Shinyanga	Maji hupenya haraka; rahisi kulima	Virutubisho huchujika (leaching) haraka; huhitaji mbolea mara kwa mara
Udongo mweusi wa mabondeni (black cotton soil)	Sehemu za Mwanza, Shinyanga, Singida	Rutuba ya asili nzuri	Huvimba ukilowa, hupasuka ukikauka; kazi ngumu
Udongo wa kichanga-mfinyanzi (loam)	Morogoro, Iringa, sehemu za Ruvuma	Uwiano mzuri wa maji na hewa; unaofaa zaidi kwa mazao mengi	Bado unahitaji mbolea ya kudumisha rutuba

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Kumbuka

Kujua aina ya udongo wako kunakusaidia kuchagua mbolea. Udongo wa kichanga hupoteza naitrojeni haraka kwa mvua, kwa hiyo unahitaji kiasi kidogo mara nyingi badala ya kiasi kikubwa mara moja. Udongo wa mfinyanzi hushikilia virutubisho vizuri lakini unahitaji mifereji ili mizizi isioze.

Kupima udongo kabla ya kununua mbolea

Mkulima mwingi hununua mbolea kwa kubahatisha au kwa kuiga jirani, jambo linalosababisha kutumia mbolea isiyofaa udongo wake, au kutumia kiasi kikubwa kuliko kinachohitajika. Kupima udongo kunaokoa fedha na kuongeza mavuno.

Chukua sampuli kutoka sehemu tano hadi kumi za shamba (pembe nne na katikati), kina cha sentimita 15 hadi 20, kwa kutumia jembe safi.
Changanya sampuli zote kwenye ndoo safi isiyo na kutu, ondoa mawe na mizizi, kisha chukua kilo moja hivi ya mchanganyiko.
Kausha kwenye kivuli, si juani moja kwa moja, kabla ya kupeleka maabara.
Peleka kwenye maabara ya udongo ya karibu nawe, kama za SUA, vituo vya utafiti wa kilimo (TARI), au maabara binafsi zinazotambuliwa.
Omba matokeo ya pH, N, P, K na maada-hai (organic matter) — hizi ndizo taarifa za msingi zinazokuongoza kuchagua mbolea.

Mfano kutoka Tanzania

Mkulima asiye na uwezo wa kupima maabara anaweza kutumia ishara za shambani: udongo unaotoa magugu machache na mazao membamba ya kijani hafifu mara nyingi una naitrojeni kidogo. Udongo unaoshikamana sana ukilowa na kuwa mgumu kama jiwe ukikauka mara nyingi ni mfinyanzi wenye pH ya chini. Hizi si mbadala wa kipimo cha maabara, lakini ni dalili za kuanzia.

Kusoma dalili za upungufu kwenye majani

Mmea huonyesha upungufu wa virutubisho kwa mabadiliko ya rangi na umbo la majani kabla hujaathiri mavuno vibaya. Kujua kusoma ishara hizi kunakuruhusu kurekebisha mapema.

Mwongozo wa haraka wa kusoma majani
Unachokiona	Kirutubisho kinachoshukiwa
Majani ya chini (ya zamani) ya njano, mengine yakiwa kijani	Naitrojeni (N)
Rangi ya zambarau-nyeusi kwenye majani, hasa vichanga	Fosforasi (P)
Ncha na kingo za majani kuungua kama moto	Potasiamu (K)
Njano kati ya mishipa ya jani, mshipa wenyewe ukibaki kijani, majani ya zamani	Magnesiamu (Mg)
Majani machanga yakijikunja au kupinda, ukuaji wa ncha kusimama	Kalisiamu (Ca)
Majani machanga ya njano sawasawa (si kati ya mishipa)	Salfa (S) au chuma (Fe)
Majani madogo, umbo la kikombe, nafasi fupi kati ya majani	Zinki (Zn)
Ua kuanguka kabla ya kuzaa tunda; ncha ya shina kufa	Boroni (B)

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Tahadhari

Usichanganye dalili za upungufu wa virutubisho na dalili za ugonjwa au wadudu. Upungufu wa virutubisho huwa na mpangilio unaofuata muundo wa jani (mishipa, ncha, majani ya zamani dhidi ya machanga) na huathiri mimea yote ya aina moja shambani sawasawa. Ugonjwa mara nyingi huanza kwa madoa yasiyo na mpangilio na huenea kutoka mmea mmoja kwenda mwingine. Ukiwa na shaka, wasiliana na afisa ugani au uangalie Kitabu cha Sayansi ya Magonjwa ya Mimea.

Muhtasari wa sura

Mbolea hurudisha virutubisho vilivyoondolewa na mazao yaliyopita; haiwezi kurekebisha tatizo la maji au wadudu.
Naitrojeni, fosforasi na potasiamu ndio virutubisho makuu matatu; kila kimoja kina dalili tofauti ya upungufu.
Aina ya udongo wako huamua ni mbolea ipi na kwa kiasi gani inafaa.
Kupima udongo kabla ya kununua mbolea kunaokoa fedha na kuongeza mavuno.
Dalili za upungufu wa virutubisho huwa na mpangilio maalum kwenye jani; hazionekani ovyo kama ugonjwa.

Maneno muhimu na maana zake

MacronutrientsVirutubisho vinavyohitajika kwa wingi: N, P, K na wengine wa kati.

MicronutrientsVirutubisho vinavyohitajika kwa kiasi kidogo: zinki, boroni, chuma na wengine.

pH ya udongoKipimo cha uasidi au ualkali wa udongo, kutoka 0 hadi 14.

Maada-hai (organic matter)Sehemu ya udongo inayotokana na mabaki ya viumbe hai yaliyooza.

LeachingKuchujika kwa virutubisho kwenda chini ya udongo kwa maji ya mvua.

Maswali ya kujipima

Majani ya chini ya mmea ni ya njano wakati majani ya juu bado ni kijani kilichokolea. Ni upungufu wa kirutubisho gani?
Kwa nini udongo wa kichanga unahitaji mbolea ya naitrojeni mara nyingi kwa kiasi kidogo badala ya kiasi kikubwa mara moja?
Mkulima anataka kununua mbolea bila kupima udongo, akiiga jirani anayetumia DAP. Kwa nini hii inaweza kuwa kosa?
Eleza tofauti moja kati ya dalili za upungufu wa virutubisho na dalili za ugonjwa wa mmea.

Majibu

Naitrojeni. Naitrojeni huhamishwa na mmea kutoka majani ya zamani kwenda kwenye ukuaji mpya wakati kuna upungufu, ndiyo maana dalili huonekana kwanza kwenye majani ya chini yaliyo ya zamani zaidi.
Kwa sababu udongo wa kichanga hauna uwezo mkubwa wa kushikilia virutubisho; maji hupenya haraka na kubeba naitrojeni pamoja nayo (leaching). Kuweka kiasi kikubwa mara moja kunapoteza fedha kwa sababu sehodha kubwa itapotea kabla mmea haujaifyonza.
Kwa sababu udongo wa jirani unaweza kuwa na kiwango tofauti cha virutubisho na wa mkulima huyu, hata kama mashamba yako karibu. DAP inatoa fosforasi na naitrojeni kwa uwiano maalum; kama udongo wake tayari una fosforasi ya kutosha, ananunua kitu asichohitaji na anakosa kirutubisho kinachohitajika zaidi.
Upungufu wa virutubisho huwa na mpangilio unaofuata muundo wa jani (kati ya mishipa, ncha, majani ya zamani dhidi ya machanga) na huathiri mimea yote ya aina moja shambani kwa usawa. Ugonjwa mara nyingi huanza kwa madoa yasiyo na mpangilio maalum na huenea kutoka mmea mmoja kwenda mwingine kwa muda.

Marejeo ya kuaminika

TARI (Tanzania Agricultural Research Institute). Miongozo ya afya ya udongo Tanzania.
SUA — Idara ya Sayansi ya Udongo na Rasilimali za Ardhi. Miongozo ya kupima udongo.
FAO. Fertilizer Use by Crop na miongozo ya usimamizi wa rutuba ya udongo.
Wizara ya Kilimo, Tanzania. Mkakati wa Taifa wa Rutuba ya Udongo.

Rudi kwenye ukurasa mkuu wa kitabu ↑ Rudi juu