Sura 1: Mbolea na Afya ya Udongo: Utangulizi
Maswali ya kujipima
- Majani ya chini ya mmea ni ya njano wakati majani ya juu bado ni kijani kilichokolea. Ni upungufu wa kirutubisho gani?
- Kwa nini udongo wa kichanga unahitaji mbolea ya naitrojeni mara nyingi kwa kiasi kidogo badala ya kiasi kikubwa mara moja?
- Mkulima anataka kununua mbolea bila kupima udongo, akiiga jirani anayetumia DAP. Kwa nini hii inaweza kuwa kosa?
- Eleza tofauti moja kati ya dalili za upungufu wa virutubisho na dalili za ugonjwa wa mmea.
Majibu
- Naitrojeni. Naitrojeni huhamishwa na mmea kutoka majani ya zamani kwenda kwenye ukuaji mpya wakati kuna upungufu, ndiyo maana dalili huonekana kwanza kwenye majani ya chini yaliyo ya zamani zaidi.
- Kwa sababu udongo wa kichanga hauna uwezo mkubwa wa kushikilia virutubisho; maji hupenya haraka na kubeba naitrojeni pamoja nayo (leaching). Kuweka kiasi kikubwa mara moja kunapoteza fedha kwa sababu sehodha kubwa itapotea kabla mmea haujaifyonza.
- Kwa sababu udongo wa jirani unaweza kuwa na kiwango tofauti cha virutubisho na wa mkulima huyu, hata kama mashamba yako karibu. DAP inatoa fosforasi na naitrojeni kwa uwiano maalum; kama udongo wake tayari una fosforasi ya kutosha, ananunua kitu asichohitaji na anakosa kirutubisho kinachohitajika zaidi.
- Upungufu wa virutubisho huwa na mpangilio unaofuata muundo wa jani (kati ya mishipa, ncha, majani ya zamani dhidi ya machanga) na huathiri mimea yote ya aina moja shambani kwa usawa. Ugonjwa mara nyingi huanza kwa madoa yasiyo na mpangilio maalum na huenea kutoka mmea mmoja kwenda mwingine kwa muda.
Sura 2: Mbolea Asilia: Aina na Matumizi Sahihi
Maswali ya kujipima
- Mkulima ameweka samadi mbichi moja kwa moja karibu na mizizi ya miche michanga ya nyanya, na miche imenyauka. Kwa nini?
- Eleza kwa nini mikunde ya kufunika ardhi (kama mucuna) inaweza kupunguza gharama ya mbolea ya naitrojeni.
- Kwa nini magugu yenye mbegu zilizokomaa hayapaswi kuongezwa kwenye mboji isiyofikia joto la juu?
- Ni tofauti gani kuu kati ya mboji ya kawaida na vermicompost?
Majibu
- Samadi mbichi haijaoza bado hutoa joto na gesi wakati wa kuoza, na inaweza kuwa na chumvi nyingi za amonia zinazochoma mizizi laini ya miche michanga. Samadi lazima ioze wiki nne hadi nane kabla ya kuwekwa karibu na mizizi.
- Mizizi ya mikunde ina uhusiano na bakteria wa Rhizobium wanaobadilisha naitrojeni ya hewani (isiyoweza kutumiwa na mmea moja kwa moja) kuwa aina ya naitrojeni inayoweza kufyonzwa. Mkunde ukilimwa ardhini ukiwa mchanga, naitrojeni hiyo huachiliwa kwenye udongo bila mkulima kununua mbolea ya dukani.
- Kwa sababu joto la juu kwenye lundo la mboji ndilo linaloua mbegu za magugu na vimelea vya magonjwa. Lundo lisilofikia joto la kutosha (kwa mfano kwa sababu ya kutogeuzwa au unyevu usio sahihi) huacha mbegu hizo hai, na mkulima huzisambaza shambani kote anapotumia mboji hiyo.
- Vermicompost hutengenezwa kwa msaada wa minyoo maalum wanaokula mabaki ya mimea na kutoa kinyesi chenye rutuba ya juu zaidi, wakati mboji ya kawaida hutegemea tu bakteria na fangasi asilia kuoza mabaki bila minyoo. Vermicompost mara nyingi ina virutubisho vilivyo tayari zaidi kwa mmea kufyonza.
Sura 3: Mbolea za Dukani: Aina, Alama na Matumizi Sahihi
Maswali ya kujipima
- Mfuko wa mbolea una alama 18:46:0. Mmea wako unahitaji fosforasi nyingi lakini naitrojeni ya kawaida. Je, mbolea hii inafaa?
- Kwa nini UREA hupaswa kufunikwa kwa udongo au kuwekwa kabla ya mvua badala ya kuachwa juu ya udongo mkavu?
- Mkulima ananunua TSP akidhani ni mbadala kamili wa DAP. Kwa nini hii si sahihi?
- Zao la muhogo linaonyesha mizizi midogo licha ya majani mazuri ya kijani. Kirutubisho gani kinaweza kuwa kinakosekana, na mbolea gani ingesaidia?
Majibu
- Ndiyo, inafaa vizuri. Namba ya pili (46) inaonyesha fosforasi nyingi (P2O5), wakati namba ya kwanza (18) inaonyesha naitrojeni ya kiasi cha kati, si nyingi mno. Hii ni DAP, mbolea inayotumika sana kama mbolea ya msingi kwa mahitaji kama haya.
- Kwa sababu UREA hubadilika kuwa gesi ya amonia inapokutana na hewa kwenye uso wa udongo mkavu, mchakato unaoitwa volatilization. Naitrojeni nyingi hupotea angani kabla mmea haujaifyonza. Kuifunika kwa udongo au kuiweka kabla ya mvua kunapunguza upoteaji huu.
- Kwa sababu TSP (0:46:0) haina naitrojeni kabisa, wakati DAP (18:46:0) ina naitrojeni pamoja na fosforasi. Mmea unaopandwa na TSP pekee utapata fosforasi nzuri lakini utahitaji chanzo kingine cha naitrojeni, kama UREA, ili kukua vizuri.
- Uwezekano mkubwa ni upungufu wa potasiamu, kirutubisho muhimu kwa ukuaji wa sehemu za mizizi na wanga. Majani mazuri ya kijani yanaonyesha naitrojeni ya kutosha, hivyo tatizo si hilo. MOP (0:0:60) au SOP ingesaidia kutoa potasiamu inayohitajika.
Sura 4: Kuchagua Mbolea Sahihi kwa Zao na Udongo Wako
Maswali ya kujipima
- Kwa nini pH ya udongo inaangaliwa kabla ya kuamua kununua mbolea zaidi?
- Mkulima ananunua DAP kwa sababu jirani yake anaitumia na kupata mavuno mazuri. Ni hatari gani ya njia hii?
- Eleza hatua tatu za kuamua kama uwekezaji wa mbolea fulani una mantiki ya kibiashara.
Majibu
- Kwa sababu udongo wenye pH ya chini sana (asidi kali) huzuia mizizi kufyonza virutubisho hata kama vipo kwa wingi udongoni. Kuongeza mbolea zaidi kwenye udongo wenye pH mbaya ni kupoteza fedha; suluhisho la kwanza ni kurekebisha pH kwa chokaa.
- Udongo wa jirani unaweza kuwa na kiwango tofauti cha virutubisho, hata kama mashamba yako karibu, kwa sababu ya tofauti za historia ya mazao yaliyolimwa hapo awali na hali ndogo za udongo. Kuiga bila kupima kunaweza kusababisha kununua mbolea isiyolenga upungufu halisi wa shamba lake.
- Kadiria ongezeko la mavuno linalotarajiwa kutoka kwa mbolea hiyo; badilisha ongezeko hilo kuwa thamani ya fedha kwa bei ya soko inayotarajiwa wakati wa mavuno; kisha linganisha thamani hiyo na gharama zote za mbolea (bei, usafiri, kazi). Uwekezaji wenye mantiki nzuri huwa na thamani ya mavuno ya ziada angalau mara mbili ya gharama.
Sura 5: Muda na Njia Sahihi za Kuweka Mbolea
Maswali ya kujipima
- Kwa nini fosforasi huwekwa wakati wa kupanda badala ya kusubiri kama mbolea ya kukuzia?
- Mfugaji ameweka UREA yote kwa wakati mmoja wa kupanda badala ya kuigawanya. Ni hatari gani inayoweza kutokea?
- Kwa nini kunyunyizia mbolea kwenye majani hakuwezi kuwa mbadala kamili wa mbolea ya udongo?
Majibu
- Kwa sababu fosforasi hausogei sana kwenye udongo baada ya kuwekwa; hukaa karibu na mahali ilipowekwa. Ikiwa itawekwa baadaye, mizizi mingi tayari itakuwa imeshakua bila kuipata kwenye eneo lake la awali. Ndiyo maana lazima iwepo tayari karibu na mbegu kabla mizizi haijaanza kukua.
- Naitrojeni nyingi mno mwanzoni inaweza kusababisha ukuaji wa haraka wa majani usiolingana na ukuaji wa mizizi, kufanya mmea kuwa dhaifu na rahisi kulala chini. Pia sehemu kubwa ya UREA inaweza kupotea kwa mvuke au maji kabla mmea bado mdogo haujahitaji kiasi kikubwa hicho, kwa hiyo sehemu inayobaki wakati wa ukuaji wa haraka inaweza isitoshe.
- Kwa sababu majani yanaweza kufyonza kiasi kidogo tu cha virutubisho kwa wakati mmoja kupitia matundu yake madogo. Mahitaji makubwa ya naitrojeni, fosforasi na potasiamu kwa msimu mzima hayawezi kutolewa kwa njia hii; inafaa zaidi kwa kiasi kidogo cha virutubisho vidogo (micronutrients) au kwa msaada wa haraka wa dharura.
Sura 6: Kuchanganya Mbolea Asilia na za Dukani: Mpango Kamili
Maswali ya kujipima
- Eleza kwa mfano rahisi kwa nini maada-hai ya udongo huongeza ufanisi wa mbolea ya dukani.
- Kwa nini mkulima anayetumia mbolea ya dukani pekee, bila mbolea asilia, anaathirika zaidi wakati bei ya mbolea inapopanda ghafla?
- Taja ishara mbili za shambani (bila maabara) zinazoonyesha udongo unaboreka.
Majibu
- Maada-hai hufanya kazi kama gunia linaloshikilia maji na virutubisho. Udongo wenye maada-hai kidogo (gunia bovu) hupoteza virutubisho vya mbolea ya dukani haraka kwa kuchujika au kwa mvuke. Udongo wenye maada-hai nyingi (gunia zima) huvishikilia vizuri zaidi na kuviruhusu mmea kuvitumia kwa muda mrefu zaidi.
- Kwa sababu mavuno yake yote yanategemea moja kwa moja uwezo wake wa kununua mbolea ya dukani msimu huo. Mkulima aliyejenga udongo kwa miaka kadhaa kwa mbolea asilia ana msingi wa rutuba unaomruhusu kupunguza kiasi cha mbolea ya dukani anayonunua bila kupoteza mavuno mengi, hivyo huathirika kidogo zaidi na mabadiliko ya bei.
- Udongo unaovunjika kwa urahisi mkononi badala ya kubana kama saruji unaonyesha muundo mzuri; na ongezeko la minyoo ya ardhini ni ishara ya maada-hai inayoongezeka, kwa sababu minyoo hustawi kwenye udongo wenye viumbe hai vingi.