Tofauti na magonjwa ya vimelea, matatizo haya yanaweza kuua kundi zima ndani ya saa chache.
Malengo ya Kujifunza
Kutambua sumu ya amonia na nitrite kwa dalili zake.
Kutambua na kuzuia upungufu mkali wa oksijeni.
Kuelewa mshtuko wa pH na jinsi ya kuuzuia.
Kuchukua hatua za haraka wakati wa dharura.
Sumu ya amonia na nitrite
Kama ilivyoelezwa Sura 6, amonia ni sumu inayotokana na kinyesi na chakula kilichozidi. Nitrite (bidhaa ya kati ya mzunguko wa naitrojeni) pia ni sumu, ikiathiri uwezo wa damu ya kambare kubeba oksijeni.
Dalili za sumu ya amonia: kupumua kwa haraka na kwa shida, kupanda juu ya maji mara kwa mara, gill nyekundu iliyokolea au zenye rangi isiyo ya kawaida, na kupungua kwa ghafla kwa hamu ya kula kwa kundi zima.
Dalili za sumu ya nitrite ("brown blood disease"): gill au damu (ikionekana kwenye jeraha dogo) kuwa na rangi ya kahawia badala ya nyekundu, kambare kuwa dhaifu na kukosa nguvu hata kwenye maji yenye oksijeni ya kutosha kwa kuonekana.
Onyo
Sumu ya amonia na nitrite mara nyingi hutokea baada ya tukio linaloweza kuepukika: kulisha kupita kiasi, msongamano mkubwa mno uliozidishwa bila kupunguza mabadiliko ya maji, au bwawa jipya lisilo na bakteria wa manufaa wa kutosha bado. Kuzuia ni rahisi zaidi kuliko kutibu baada ya mlipuko.
Upungufu mkali wa oksijeni
Upungufu mkali wa oksijeni (hasa asubuhi mapema au baada ya mawingu ya siku kadhaa yasiyo na jua) ni miongoni mwa sababu za vifo vya haraka zaidi na vikubwa zaidi kwenye ufugaji wa samaki duniani.
Sababu za kawaida: msongamano mkubwa, joto la juu la maji (maji ya joto huwa na oksijeni kidogo zaidi), mawingu mazito kwa siku kadhaa (hupunguza usanisinuru wa mwani unaozalisha oksijeni mchana), na kuoza kwa wingi wa chakula kilichozidi au mwani uliokufa (algal bloom crash).
Wakati hatari zaidi: saa za mapema asubuhi (saa 11 hadi 1 asubuhi kwa saa za Kiswahili), kwa sababu mwani na mimea ya majini hutumia oksijeni usiku kucha bila kuizalisha (hawana jua la kufanyia usanisinuru).
Mfano wa Tanzania
Wafugaji wenye uzoefu Tanzania hukagua bwawa lao mara ya kwanza kabisa asubuhi, kabla ya kulisha, hasa baada ya siku za mawingu mazito au joto kali la mchana uliopita. Wakiona kambare wengi wamejikusanya juu ya maji wakipumua kwa shida wakati huo, wanajua wanahitaji kuchukua hatua za dharura za kuongeza oksijeni kabla ya kuendelea na shughuli nyingine za siku.
Mshtuko wa pH
pH ya maji inayobadilika kwa kasi (kwa mfano baada ya mvua kubwa inayobeba maji ya asidi kutoka ardhini jirani, au baada ya kuongeza chokaa kwa kiasi kikubwa mno kwa mara moja) inaweza kusababisha msongo mkubwa hata kama pH ya mwisho iko ndani ya kiwango kinachokubalika.
Dalili: kambare kuruka nje ya maji, kuogelea kwa fujo ghafla, kutoa ute mwingi kwenye ngozi (kinga ya asili dhidi ya muwasho), na wakati mwingine vifo vya ghafla baada ya tukio linaloeleweka (mvua kubwa, kuongeza kemikali).
Jedwali la hatua za dharura
Kutambua na kushughulikia dharura za ubora wa maji
Tatizo
Ishara ya haraka
Hatua ya dharura
Oksijeni kidogo
Wote wanapanda juu kwa haraka, hasa asubuhi
Vuruga uso wa maji; ongeza maji safi; acha kulisha
Amonia nyingi
Gill nyekundu iliyokolea; kupumua kwa shida
Badilisha maji sehemu mara moja; acha kulisha
Nitrite nyingi
Gill/damu ya rangi ya kahawia; udhaifu wa jumla
Ongeza chumvi kidogo (husaidia kuzuia unyonyaji wa nitrite); badilisha maji
Mshtuko wa pH
Kuruka nje ya maji; kuogelea kwa fujo baada ya mvua/kemikali
Ongeza maji ya asili polepole; usiongeze kemikali zaidi mara moja
Joto kali sana
Kutokula; kulala chini bila nguvu
Ongeza kivuli; epuka kulisha wakati wa joto kali zaidi la siku
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa Sura
Sumu ya amonia hutoa gill nyekundu iliyokolea na kupumua kwa shida; nitrite hutoa gill/damu ya rangi ya kahawia.
Oksijeni huwa chini zaidi saa za mapema asubuhi, hasa baada ya mawingu mazito au joto kali.
Mshtuko wa pH hutokana na mabadiliko ya ghafla, si tu kiwango cha mwisho cha pH.
Kagua bwawa asubuhi mapema kabla ya kulisha, hasa baada ya hali ya hewa isiyo ya kawaida.
Kuzuia matatizo ya ubora wa maji ni rahisi zaidi na nafuu zaidi kuliko kutibu baada ya mlipuko.
Maneno Muhimu na Maana Zake
Brown blood diseaseJina la kawaida la sumu ya nitrite, kutokana na rangi ya kahawia ya damu iliyoathirika.
Algal bloom crashKuoza kwa ghafla kwa mwani mwingi uliokufa, kunakotumia oksijeni nyingi.
UsanisinuruMchakato wa mimea/mwani kutengeneza chakula na oksijeni kwa msaada wa jua.
Maswali ya Kujipima
Kwa nini upungufu wa oksijeni hutokea zaidi saa za mapema asubuhi kuliko wakati mwingine wa siku?
Kambare wanaruka nje ya maji ghafla baada ya mvua kubwa. Chanzo kinachowezekana ni kipi?
Kwa nini kukagua bwawa kabla ya kulisha, si baada, ni tabia nzuri ya kila siku?
Majibu
Kwa sababu mwani na mimea ya majini hutumia oksijeni usiku kucha kwa ajili ya kupumua kwao wenyewe, lakini hawawezi kuzalisha oksijeni mpya bila jua (usanisinuru hufanyika mchana pekee). Kufikia asubuhi mapema, oksijeni iliyokusanywa mchana uliopita imekwisha kutumika zaidi, ikifikia kiwango cha chini zaidi cha siku.
Uwezekano mkubwa ni mshtuko wa pH, unaosababishwa na maji ya mvua yenye asidi kutoka ardhini jirani kuingia bwawani kwa haraka na kubadilisha pH ya maji ghafla. Hata kama pH ya mwisho iko ndani ya kiwango kinachokubalika, kasi ya mabadiliko yenyewe husababisha msongo mkubwa.
Kwa sababu ukaguzi wa mapema unaruhusu kutambua matatizo ya ubora wa maji (kama oksijeni kidogo) kabla ya kuongeza chakula, ambacho kingezidisha tatizo kwa kutumia oksijeni zaidi wakati wa kuoza kama hakiliwi vizuri kwa sababu ya hali mbaya ya maji.
Marejeo ya Kuaminika
Boyd, C. E. Water Quality: An Introduction.
FAO. Miongozo ya kudhibiti dharura za ubora wa maji kwenye ufugaji wa samaki.
TAFIRI. Miongozo ya usimamizi wa dharura za mabwawa Tanzania.