Magonjwa haya mengi hufuata ubora mbaya wa maji. Rekebisha maji kwanza, dawa baadaye.
Malengo ya Kujifunza
Kutambua magonjwa makuu ya bakteria ya kambare.
Kutambua maambukizi ya fangasi na jinsi yanavyotofautiana na bakteria.
Kuelewa nafasi ya chumvi kama tiba ya kwanza kwa matatizo mengi.
Kuchukua hatua sahihi za kinga zinazopunguza haja ya dawa.
Kanuni za magonjwa ya bakteria na fangasi kwa samaki
Kanuni ya kwanza: mengi ya magonjwa haya ni ya "fursa" (opportunistic). Bakteria na fangasi wanaosababisha magonjwa haya wapo kwa kawaida majini na hata kwenye ngozi ya kambare mwenye afya kwa kiwango kidogo. Huwa tatizo pale msongo (ubora mbaya wa maji, msongamano, majeraha) unapopunguza kinga ya asili ya kambare.
Kanuni ya pili: kurekebisha chanzo cha msongo ni sehemu ya matibabu, si nyongeza tu. Kutibu bakteria kwa dawa bila kurekebisha ubora wa maji ni kama kuzima moto huku ukiendelea kumwaga mafuta.
Aeromonas: ugonjwa wa kawaida zaidi
Maambukizi ya Aeromonas ndiyo miongoni mwa matatizo ya kawaida zaidi kwenye ufugaji wa kambare Tanzania na duniani kote, hasa kwenye mabwawa yenye msongamano mkubwa au ubora duni wa maji.
B-01
Ugonjwa wa AeromonasMotile Aeromonas Septicemia (MAS)
KisababishiBakteria <em>Aeromonas hydrophila</em> na aina nyingine
Kambare wanaoathirikaKambare wa ukubwa wote; hasa wenye msongo
Kasi ya kueneaHaraka; kundi lote ndani ya siku 3 hadi 7
Vifo vinavyotarajiwaAsilimia 10 hadi 50, kutegemea ukali na ubora wa maji
Dalili unazoziona
Vidonda vya wazi kwenye ngozi, mara nyingi vyenye kingo nyekundu, hasa kwenye tumbo na pande za mwili.
Tumbo kuvimba (dropsy), mizani au ngozi kunyanyuka kidogo (kama imelegea), na wakati mwingine damu kwenye tundu la haja.
Kuogelea ovyo, kupoteza hamu ya kula, na kukusanyika pembeni bila nguvu.
Unachokiona ukichunguza kambare aliyekufa
Viungo vya ndani (ini, wengu, figo) vinaweza kuwa na rangi hafifu au madoa ya damu. Tumbo linaweza kuwa na majimaji ya njano au ya damu.
Namna unavyoenea
Bakteria hawa wapo kwa kawaida majini na kwenye samaki wenye afya kwa kiasi kidogo. Huwa mlipuko pale msongo mkubwa (ubora mbaya wa maji, msongamano, majeraha ya kupigana au ya kushika kwa mkono) unapopunguza kinga.
Jinsi ya kutofautisha na matatizo yanayofanana
Vidonda vya Aeromonas huwa na kingo nyekundu na tumbo kuvimba, tofauti na madoa meupe ya vimelea vya nje (Ich) ambayo hayana vidonda vya wazi kama hivi, au utando kama pamba wa fangasi.
Kinga
Rekebisha ubora wa maji; hii ndiyo hatua yenye athari kubwa zaidi. Punguza msongamano na ongeza mabadiliko ya maji.
Epuka kushika kambare kwa mikono mikavu au vifaa vikali vinavyoweza kuwajeruhi wakati wa kupanga au kuvua.
Tenga kambare wapya wiki moja hadi mbili kabla ya kuwachanganya na kundi.
Matibabu
Chumvi ya kawaida (isiyo na iodini) kwenye maji kwa kiwango cha gramu 3 hadi 5 kwa lita, kwenye bwawa dogo au kizimba, husaidia kupunguza msongo na kuzuia maambukizi zaidi kwa vidonda vidogo. Kiasi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa, ukubwa wa kambare na ubora wa maji. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa afisa uvuvi/mifugo wa eneo lako.
Kwa maambukizi makubwa zaidi, antibiotiki iliyosajiliwa kwa samaki inaweza kutumika kwa ushauri wa mtaalamu wa uvuvi, ikichanganywa kwenye chakula kwa siku kadhaa.
Ondoa na tenga kambare wenye vidonda vikubwa kutoka kwa wengine.
Makosa ya kawaida
Kutibu kwa dawa bila kurekebisha ubora wa maji uliosababisha mlipuko.
Kushika kambare kwa mikono mikavu, kuondoa utando wa asili wa ngozi unaowalinda dhidi ya maambukizi.
Hatua za haraka tatizo likitokea
Badilisha maji sehemu mara moja.
Ongeza chumvi kwenye bwawa/kizimba kwa kiwango kinachopendekezwa.
Punguza au acha kulisha kwa siku moja au mbili.
Tenga wale wenye vidonda vikubwa zaidi.
Columnaris na Edwardsiella
B-02
Ugonjwa wa ColumnarisColumnaris Disease (Flavobacterium columnare)
Vifo vinavyotarajiwaHadi asilimia 30 hadi 60 kwenye mlipuko mkali
Dalili unazoziona
Utando mweupe-kijivu unaofanana na pamba kwenye gill, mdomo, au pande za mwili — mara nyingi huitwa "saddleback" ukiwa mgongoni kwa umbo la tandiko.
Gill zilizoathirika huoza na kuharibika, na kusababisha kupumua kwa shida kubwa na kifo cha haraka.
Kambare huogelea juu ya uso wa maji wakiwa dhaifu, na wanaweza kufa ndani ya masaa 24 hadi 48 baada ya dalili za wazi kuonekana kwenye gill.
Unachokiona ukichunguza kambare aliyekufa
Gill zilizoharibika, mara nyingi na rangi ya kijivu-nyeupe badala ya waridi ya kawaida. Utando mweupe unaonekana kwenye maeneo yaliyoathirika ya ngozi.
Namna unavyoenea
Bakteria hawa hustawi zaidi kwenye joto la juu (zaidi ya nyuzi 28) na msongamano mkubwa. Huenea kwa mguso wa moja kwa moja na kupitia maji.
Jinsi ya kutofautisha na matatizo yanayofanana
Columnaris hutoa utando mweupe-kijivu unaofanana zaidi na pamba/nyuzi kuliko madoa ya duara ya Ich (vimelea vya nje). Huathiri gill kwa kasi zaidi, tofauti na Aeromonas inayotoa vidonda vya wazi vyenye damu.
Kinga
Punguza joto la maji ikiwezekana kwa kuongeza kivuli juu ya bwawa dogo.
Punguza msongamano na uboreshe mzunguko wa maji.
Tenga kambare wapya kabla ya kuwachanganya na kundi.
Matibabu
Chumvi kwenye maji husaidia kwa hali ndogo. Kiasi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa, ukubwa wa kambare na ubora wa maji. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa afisa uvuvi/mifugo wa eneo lako.
Kwa mlipuko mkali, antibiotiki iliyosajiliwa kwa samaki inahitajika haraka kwa sababu ugonjwa huu unaweza kuua ndani ya masaa machache pale gill zimeathirika sana.
Makosa ya kawaida
Kuchelewa kutibu kwa sababu dalili za awali (utando mdogo) zinaonekana ndogo; ugonjwa huu unaweza kuua haraka mno ukiachwa.
Hatua za haraka tatizo likitokea
Rekebisha joto na mzunguko wa maji mara moja.
Wasiliana na mtaalamu wa uvuvi haraka kwa ushauri wa dawa.
Tenga walioathirika.
B-03
EdwardsiellosisEdwardsiella Septicemia
KisababishiBakteria <em>Edwardsiella tarda</em>
Kambare wanaoathirikaKambare wa ukubwa wote, hasa kwenye msongamano mkubwa
Kasi ya kueneaWastani
Vifo vinavyotarajiwaAsilimia 10 hadi 30
Dalili unazoziona
Vidonda vidogo vyenye harufu mbaya (gesi) chini ya ngozi, wakati mwingine ukibonyeza huvuja gesi na majimaji yenye harufu.
Tumbo kuvimba, na kambare kukonda licha ya kula mwanzoni.
Vifo huja taratibu zaidi ya Aeromonas ya ghafla.
Unachokiona ukichunguza kambare aliyekufa
Maeneo yaliyoathirika ya nyama chini ya ngozi yanaweza kuwa na mashimo madogo yenye gesi na harufu mbaya. Ini na figo vinaweza kuwa na madoa meupe madogo.
Namna unavyoenea
Huenea kwa mguso wa moja kwa moja na kwenye mazingira machafu yenye kinyesi kingi kilichorundikana.
Jinsi ya kutofautisha na matatizo yanayofanana
Edwardsiellosis hutofautiana na Aeromonas kwa harufu mbaya ya gesi kutoka vidonda, ishara isiyo ya kawaida kwa magonjwa mengine ya kambare.
Kinga
Boresha usafi wa bwawa; ondoa mabaki ya chakula na kinyesi kilichorundikana.
Punguza msongamano.
Matibabu
Antibiotiki iliyosajiliwa kwa samaki, kwa ushauri wa mtaalamu. Kiasi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa, ukubwa wa kambare na ubora wa maji. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa afisa uvuvi/mifugo wa eneo lako.
Makosa ya kawaida
Kupuuza harufu mbaya kutoka bwawani kama jambo la kawaida.
Hatua za haraka tatizo likitokea
Safisha bwawa na uondoe mabaki ya chakula.
Wasiliana na mtaalamu wa uvuvi kwa ushauri wa dawa.
Maambukizi ya fangasi (Saprolegnia)
F-01
Ukungu wa MajiSaprolegniasis (Water Mould)
KisababishiFangasi wa jamii ya <em>Saprolegnia</em>
Kambare wanaoathirikaKambare wenye majeraha au mayai yasiyorutubishwa vizuri
Kasi ya kueneaPolepole hadi wastani
Vifo vinavyotarajiwaChini kwa kambare wakubwa; juu zaidi kwa mayai na mabuu
Dalili unazoziona
Utando mweupe kama pamba unaoonekana wazi kwenye ngozi, mapezi, au mahali penye jeraha au sehemu iliyokufa tayari.
Kwenye mayai ya kutotolesha, utando huu husambaa haraka kutoka mayai yaliyokufa kwenda kwa mayai mazuri jirani, ukiweza kuua kundi zima la mayai kama hayakuondolewa.
Unachokiona ukichunguza kambare aliyekufa
Utando wa nyuzi nyeupe unaonekana wazi kwa macho ukichunguzwa kwa karibu, tofauti na utando laini wa bakteria wa Columnaris.
Namna unavyoenea
Fangasi hawa wapo kila mahali majini kama viumbe vya kawaida vinavyoshambulia hasa tishu zilizokufa au dhaifu tayari (jeraha, mayai yasiyorutubishwa). Mara chache hushambulia ngozi yenye afya kamili.
Jinsi ya kutofautisha na matatizo yanayofanana
Fangasi hutoa utando wa nyuzi nyeupe uliolegea kama pamba, tofauti na utando laini zaidi wa Columnaris (bakteria) na tofauti na madoa madogo ya duara ya Ich (vimelea).
Kinga
Punguza majeraha kwa kushika kambare kwa uangalifu wakati wa kupanga/kuvua.
Ondoa mayai yaliyokufa kwenye chombo cha kutotolesha kila siku ili kuzuia fangasi kusambaa kwa mayai mazuri.
Dumisha ubora mzuri wa maji; fangasi huwa mkali zaidi kwenye maji yenye maada-hai nyingi iliyooza.
Matibabu
Chumvi kwenye maji ni tiba nzuri ya kwanza kwa maambukizi madogo ya ngozi. Kiasi na muda wa matibabu hutofautiana kwa bidhaa, ukubwa wa kambare na ubora wa maji. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TMDA na ushauri wa afisa uvuvi/mifugo wa eneo lako.
Kwa mayai ya kutotolesha, dawa maalum za kuzuia fangasi zilizosajiliwa hutumika kwenye maji ya chombo cha kutotolesha, kwa ushauri wa mtaalamu.
Makosa ya kawaida
Kutochagua na kuondoa mayai yaliyokufa mapema, kuruhusu fangasi kuenea kwa haraka kwa mayai yote.
Hatua za haraka tatizo likitokea
Ondoa mayai/kambare walioathirika sana.
Ongeza chumvi kwenye maji kwa kiwango kinachopendekezwa.
Boresha ubora wa maji.
Muhtasari wa Sura
Aeromonas ndiyo maambukizi ya kawaida zaidi ya kambare, hutoa vidonda vyenye kingo nyekundu na tumbo kuvimba.
Columnaris hushambulia gill kwa kasi na inaweza kuua ndani ya masaa 24 hadi 48; hatua za haraka ni muhimu.
Edwardsiellosis hutofautishwa na harufu mbaya ya gesi kutoka vidondani.
Chumvi kwenye maji ni tiba ya kwanza yenye ufanisi kwa matatizo mengi madogo ya bakteria na fangasi.
Fangasi (Saprolegnia) hushambulia zaidi tishu zilizokufa au dhaifu tayari, si ngozi yenye afya kamili.
Kurekebisha ubora wa maji ni sehemu ya matibabu, si nyongeza tu.
Maneno Muhimu na Maana Zake
Opportunistic pathogenKimelea kinachosababisha ugonjwa hasa pale kinga ya mwenyeji imepungua.
DropsyTumbo kuvimba kwa majimaji, dalili ya kawaida ya maambukizi ya ndani.
SaddlebackUmbo la tandiko la ugonjwa wa Columnaris unapoathiri mgongo wa samaki.
SaprolegniaJamii ya fangasi wa maji wanaoshambulia tishu zilizokufa au dhaifu.
Maswali ya Kujipima
Kambare wana vidonda vyenye kingo nyekundu na tumbo limevimba. Ni ugonjwa gani unaoshukiwa, na hatua ya kwanza ni ipi?
Kwa nini Columnaris ni hatari zaidi kuliko Aeromonas kwa muda mfupi wa kuchukua hatua?
Kwa nini kuondoa mayai yaliyokufa kwenye chombo cha kutotolesha kila siku ni hatua muhimu ya kuzuia fangasi?
Majibu
Uwezekano mkubwa ni Aeromonas (MAS). Hatua ya kwanza si dawa bali kurekebisha ubora wa maji na kupunguza msongamano, kwa sababu bakteria hawa husababisha ugonjwa hasa pale msongo unapopunguza kinga ya kambare. Chumvi kwenye maji inaweza kusaidia pia kwa hali ndogo.
Kwa sababu Columnaris hushambulia gill moja kwa moja na kwa kasi kubwa, ikiweza kusababisha kifo ndani ya masaa 24 hadi 48 baada ya dalili za wazi kuonekana, tofauti na magonjwa mengine yanayochukua siku kadhaa zaidi kuua. Hii inahitaji hatua za haraka zaidi mara dalili zinapoonekana.
Kwa sababu fangasi wa Saprolegnia hushambulia zaidi tishu zilizokufa, na wakishaanza kukua kwenye yai lililokufa, wanaweza kusambaa haraka kwenda kwa mayai mazuri yaliyo karibu, wakiweza kuharibu kundi zima la mayai kama hayajaondolewa mapema.
Marejeo ya Kuaminika
Noga, E. J. Fish Disease: Diagnosis and Treatment.
FAO. Miongozo ya magonjwa ya bakteria na fangasi ya samaki wa maji baridi.