Kuzalisha vifaranga vyako mwenyewe kunahitaji ujuzi wa hali ya juu — wengi wa wafugaji hununua badala ya kuzalisha.
Malengo ya Kujifunza
Kuelewa mchakato wa induced breeding wa kambare.
Kujua tofauti kati ya kununua vifaranga na kuwazalisha mwenyewe.
Kuelewa msingi wa mchakato wa kutengeneza monosex.
Kutambua vigezo vya kuchagua wazazi bora.
Kuzalisha mwenyewe au kununua?
Kwa mfugaji wengi wa kati na mdogo Tanzania, kununua fingerlings kutoka hatchery yenye leseni ni chaguo bora zaidi kuliko kujaribu kuzalisha vifaranga mwenyewe. Hatchery inahitaji ujuzi maalum, homoni za kuchochea uzazi (induced breeding), na vifaa vya kutotolesha ambavyo si vya bei nafuu.
Uzalishaji wa vifaranga mwenyewe unafaa zaidi kwa mfugaji mkubwa anayehitaji idadi kubwa mara kwa mara, au anayetaka kudhibiti ubora kikamilifu na ana rasilimali za kuwekeza kwenye ujuzi na vifaa vinavyohitajika.
Induced breeding: dhana ya msingi
Tofauti na samaki wengine wanaozaliana wenyewe kwa urahisi bwawani (kama sato), kambare mara nyingi huhitaji msaada wa homoni (induced breeding) kuzaliana vizuri kwenye mazingira ya kufugwa, kwa sababu hali za asili zinazochochea kuzaliana (mafuriko, mabadiliko ya msimu) hazipo kwenye bwawa la kufugwa.
Chagua wazazi wakomavu — jike mwenye tumbo lililojaa mayai (linaonekana na kuguswa kwa upole), na dume mwenye afya nzuri.
Dunga homoni (mara nyingi kutoka tezi ya pituitary ya kambare mwingine, au homoni sanisi) kwenye jike ili kuchochea kutoa mayai.
Subiri masaa 10 hadi 12 baada ya sindano kwa joto la kawaida kabla ya kukamua mayai (stripping).
Kamua mayai kwa upole kutoka tumboni mwa jike, na mbegu za dume (zinazopatikana kwa kuchinja dume mdogo au kwa njia nyingine za kitaalamu), kisha changanya kwa uangalifu (dry fertilization).
Weka mayai yaliyorutubishwa kwenye chombo cha kutotolesha chenye mzunguko mzuri wa maji safi na joto la nyuzi 26 hadi 28.
Kumbuka
Mchakato huu unahitaji mafunzo ya kitaalamu ya moja kwa moja, si maelezo ya kusoma pekee. Mfugaji anayetaka kujifunza uzalishaji wa vifaranga anapaswa kutembelea hatchery iliyofanikiwa au kupata mafunzo kutoka TAFIRI au chuo cha uvuvi kabla ya kujaribu.
Msingi wa kutengeneza monosex
Kama ilivyoelezwa Sura 2, vifaranga wa kiume pekee (monosex) hukua haraka zaidi. Mchakato wa kuwatengeneza unahusisha kulisha mabuu chakula kilichochanganywa na homoni maalum (kama 17-alpha methyltestosterone) kwa muda maalum wa siku 21 hadi 28 za kwanza za maisha, kabla jinsia yao haijakomaa kabisa.
Baada ya kipindi hicho, chakula hurudishwa kwenye hali ya kawaida bila homoni, na vifaranga wanaendelea kukua wakiwa wamebadilishwa kuwa wa kiume kwa kiwango kikubwa (mara nyingi zaidi ya asilimia 90 kwa mchakato uliofanywa vizuri).
Onyo
Mchakato huu unahitaji usahihi wa hali ya juu wa muda na kiasi cha homoni. Ukifanywa vibaya, hautaleta matokeo yaliyokusudiwa na unaweza kupoteza kundi zima la mabuu. Hii ni sababu nyingine kubwa kwa nini mfugaji mdogo anafaa zaidi kununua fingerlings tayari kutoka hatchery yenye ujuzi huu, badala ya kujaribu mwenyewe bila mafunzo.
Muhtasari wa Sura
Wafugaji wengi wa kati na wadogo wanafaidika zaidi kwa kununua fingerlings kuliko kuzalisha wenyewe.
Induced breeding hutumia homoni kuchochea kambare kutoa mayai kwa sababu hawazalii kwa urahisi bwawani.
Kutengeneza monosex kunahitaji kulisha mabuu chakula chenye homoni kwa siku 21 hadi 28 za kwanza kwa usahihi wa hali ya juu.
Mafunzo ya moja kwa moja kutoka hatchery au TAFIRI ni muhimu kabla ya kujaribu uzalishaji wa vifaranga.
Maneno Muhimu na Maana Zake
Induced breedingMchakato wa kutumia homoni kuchochea samaki kuzaliana kwenye mazingira ya kufugwa.
StrippingKukamua mayai au mbegu kutoka kwa samaki kwa mkono kwa uangalifu.
Dry fertilizationKuchanganya mayai na mbegu nje ya maji kabla ya kuongeza maji.
Maswali ya Kujipima
Kwa nini mfugaji mdogo anashauriwa kununua fingerlings badala ya kujaribu kuzalisha vifaranga mwenyewe?
Kwa nini kambare wanahitaji msaada wa homoni kuzaliana kwenye bwawa la kufugwa wakati samaki wengine kama sato huzaliana wenyewe kwa urahisi?
Majibu
Kwa sababu uzalishaji wa vifaranga unahitaji ujuzi maalum wa induced breeding, homoni, na vifaa vya kutotolesha, pamoja na usahihi wa hali ya juu. Kujaribu bila mafunzo ya kutosha kunaweza kupoteza fedha na muda bila matokeo, wakati kununua kutoka hatchery yenye ujuzi ni njia salama zaidi.
Kwa sababu uzazi wa kambare porini huchocheotwa na mabadiliko ya asili ya mazingira kama mafuriko na mabadiliko ya msimu, hali ambazo hazipo kwenye bwawa la kufugwa. Homoni hutumika kuiga kichocheo hicho cha asili ili kuwafanya kutoa mayai na mbegu wakati unaotakiwa.
Marejeo ya Kuaminika
FAO. Miongozo ya induced breeding ya Clarias gariepinus.
TAFIRI. Miongozo ya uendeshaji wa hatchery za kambare Tanzania.
WorldFish. Mbinu za kutengeneza monosex kwa samaki wa kufugwa.