Ubora wa maji ndio biosecurity ya ufugaji wa samaki. Ukiudhibiti, umeshinda nusu ya vita.
Malengo ya Kujifunza
Kuelewa vipimo vinne muhimu vya ubora wa maji.
Kutambua ishara za tatizo la maji bila vifaa vya kisasa.
Kuelewa mzunguko wa amonia na kwa nini ni hatari.
Kuchukua hatua za haraka wakati wa dharura ya ubora wa maji.
Vipimo vinne muhimu
Vipimo vinne vya msingi vya ubora wa maji
Kipimo
Kiwango kizuri kwa kambare
Athari ya kuzidi kiwango
Oksijeni iliyoyeyuka (DO)
Zaidi ya 3 mg/L (bora zaidi ya 4)
Chini ya 2 husababisha msongo mkubwa na vifo
Amonia (jumla)
Chini ya 1 mg/L
Zaidi ya 2-3 huchoma gill na kuathiri ini
pH
6.5 hadi 8.5
Chini ya 5 au zaidi ya 9.5 ni hatari
Joto la maji
Nyuzi 25 hadi 30 za sentigredi
Chini ya 20 hupunguza ulaji; zaidi ya 33 huongeza msongo
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kumbuka
Kambare huvumilia zaidi kuliko samaki wengine katika vipimo hivi, lakini "kuvumilia" si sawa na "kustawi". Kambare wanaweza kuishi kwenye oksijeni ya 1 mg/L kwa muda kwa sababu ya kiungo chake cha kupumua hewa, lakini hukua polepole sana na huugua kwa urahisi zaidi katika hali hiyo.
Mzunguko wa amonia
Amonia ni sumu inayotokana na kinyesi cha kambare na chakula kisicholiwa kinachooza. Ni sababu kuu ya matatizo mengi ya afya katika ufugaji wa samaki duniani kote, ikiwemo Tanzania.
Bakteria wa manufaa (nitrifying bacteria) hubadilisha amonia kuwa nitrite, kisha nitrate, dutu isiyo na madhara makubwa kiasi. Mzunguko huu huitwa mzunguko wa naitrojeni. Bwawa jipya halina bakteria hawa wa kutosha bado, ndiyo maana bwawa jipya lina hatari kubwa zaidi ya sumu ya amonia wiki za kwanza.
Onyo
Amonia huongezeka kwa kasi kubwa pale unapolisha kupita kiasi au msongamano ni mkubwa mno. Ishara za sumu ya amonia ni: kambare kupumua kwa haraka, kupanda juu ya maji mara kwa mara na kwa haraka, gill kuwa nyekundu iliyokolea au kuvimba, na kupungua kwa hamu ya kula. Ukiona hivi, badilisha maji sehemu mara moja na punguza au acha kulisha kwa siku moja.
Kutambua tatizo bila vifaa vya kisasa
Si kila mfugaji mdogo ana vifaa vya kupima oksijeni au amonia. Ishara hizi za shambani zinaweza kukusaidia kutambua tatizo mapema:
Harufu: maji yenye harufu mbaya ya yai iliyooza (sulfidi) au harufu kali ya amonia ni ishara ya wazi ya tatizo.
Rangi: maji ya kijani kibichi sana au meusi kama chai kali yanaonyesha kuoza kwa viumbe vidogo kupita kiasi (algal bloom crash).
Povu: povu jingi juu ya maji baada ya mvua au upepo linaweza kuonyesha protini nyingi zinazooza (chakula kilichozidi).
Tabia ya kambare: wote wakipanda juu ya maji kwa wakati mmoja asubuhi mapema (wakati oksijeni iko chini zaidi ya siku) ni ishara ya tahadhari.
Hamu ya kula: kupungua kwa ghafla kwa hamu ya kula bila sababu nyingine dhahiri mara nyingi huashiria kuzorota kwa ubora wa maji.
Hatua za dharura
Ukigundua dalili za tatizo kubwa la ubora wa maji (kambare wengi wakipumua kwa shida juu ya maji mchana kutwa, si tu asubuhi):
Acha kulisha mara moja hadi hali itakapokuwa nzuri tena.
Ongeza maji safi taratibu (si yote kwa mara moja) ili kuongeza oksijeni na kupunguza mkusanyiko wa amonia.
Vuruga uso wa maji kwa kutumia ndoo, tawi, au kifaa chochote cha kutengeneza mawimbi, ili kuongeza mchanganyiko wa hewa na maji (hii huongeza oksijeni haraka bila vifaa maalum).
Punguza msongamano ikiwezekana kwa kuhamishia baadhi ya kambare kwenye bwawa lingine au kuvuna sehemu ya kundi mapema.
Fuatilia kwa saa kadhaa na uendelee kuongeza maji taratibu hadi tabia ya kambare irudi kawaida.
Mfano wa Tanzania
Wafugaji wengi wa vizimba vidogo Tanzania hutumia mtungi wa maji uliowekwa juu kidogo unaomwaga maji kwa mkondo mdogo unaoanguka juu ya uso wa maji ya kizimba masaa 24 kwa siku — njia rahisi na ya bei nafuu ya kuongeza oksijeni bila kununua pump ya umeme, ikitumia tu nguvu ya mvuto (gravity).
Muhtasari wa Sura
Vipimo vinne muhimu vya maji ni oksijeni, amonia, pH na joto.
Kambare huvumilia ubora duni wa maji lakini hukua polepole na huugua kwa urahisi katika hali hiyo.
Amonia hutokana na kinyesi na chakula kisicholiwa; kulisha kupita kiasi ndiyo chanzo kikuu.
Bwawa jipya lina hatari kubwa zaidi ya amonia kwa sababu halina bakteria wa manufaa wa kutosha bado.
Kambare wote wakipanda juu ya maji kwa wakati mmoja asubuhi ni ishara ya tahadhari inayohitaji ukaguzi wa haraka.
Maneno Muhimu na Maana Zake
DO (Dissolved Oxygen)Oksijeni iliyoyeyuka ndani ya maji, muhimu kwa kupumua kwa samaki.
Nitrifying bacteriaBakteria wa manufaa wanaobadilisha amonia kuwa dutu zisizo na madhara makubwa.
Mzunguko wa naitrojeniMchakato wa amonia kubadilika kuwa nitrite kisha nitrate.
Algal bloomOngezeko kubwa la ghafla la mwani/viumbe vidogo vya kijani majini.
Maswali ya Kujipima
Kwa nini bwawa jipya lina hatari kubwa zaidi ya sumu ya amonia kuliko bwawa lililotumika kwa muda?
Mfugaji anaona kambare wote wanapanda juu ya maji kwa haraka asubuhi mapema kila siku, tofauti na kawaida yao ya kupanda mara chache. Afanye nini?
Kwa nini kuvuruga uso wa maji kwa ndoo au tawi kunaweza kusaidia wakati wa dharura ya oksijeni?
Majibu
Kwa sababu bwawa jipya halina bakteria wa manufaa (nitrifying bacteria) wa kutosha bado wanaobadilisha amonia kuwa dutu zisizo na madhara makubwa. Bakteria hawa huchukua wiki kadhaa kustawi vya kutosha, kwa hiyo mabwawa mapya yanahitaji uangalifu zaidi wa kulisha kidogo mwanzoni.
Hii ni ishara ya oksijeni kuwa chini, hasa asubuhi ambapo oksijeni huwa chini zaidi ya siku kutokana na matumizi ya usiku kucha bila jua. Hatua za haraka ni kuvuruga uso wa maji kuongeza oksijeni, kuongeza maji safi taratibu, na kupunguza kulisha hadi hali iboreke.
Kwa sababu mchanganyiko wa hewa na maji huongeza kiwango cha oksijeni kinachoyeyuka ndani ya maji, hata bila vifaa maalum vya kupuliza hewa. Ni njia ya haraka na ya bei nafuu ya kuongeza oksijeni wakati wa dharura kabla ya kupata suluhisho la kudumu zaidi.
Marejeo ya Kuaminika
Boyd, C. E. Water Quality: An Introduction.
FAO. Miongozo ya usimamizi wa ubora wa maji kwa ufugaji wa samaki.
TAFIRI. Miongozo ya ubora wa maji kwa mabwawa ya kambare Tanzania.