Ufugaji wa Kambare Tanzania: Fursa, Mifumo na Uamuzi wa Kuanza
Kambare ni samaki mgumu zaidi kufuga barani Afrika. Hilo ndilo linalomfanya awe rahisi kwa mfugaji mpya, na hatari kwa mzembe.
Malengo ya Kujifunza
Kueleza kwa nini kambare ni chaguo bora kwa mkulima wa samaki anayeanza.
Kutofautisha mifumo mitatu mikuu ya ufugaji wa kambare.
Kutathmini rasilimali zako kabla ya kuanza.
Kuepuka makosa manne makubwa ya wafugaji wapya.
Kwa nini kambare
Kambare (Clarias gariepinus) ana uwezo wa kipekee ambao samaki wengine wengi hawana: anaweza kupumua hewa moja kwa moja kupitia kiungo maalum kilicho juu ya gill zake (accessory breathing organ). Hii inamaanisha kambare anaweza kuishi kwenye maji yenye oksijeni kidogo, maji machafu kiasi, na hata kutoka nje ya maji kwa muda mfupi — jambo ambalo lingeua samaki wengine kama sato (tilapia) haraka.
Uwezo huu ndio unaomfanya kambare kuwa samaki rahisi zaidi kufuga kwa mfugaji mdogo Tanzania. Hauitaji vifaa vya kupuliza hewa (aerators) vya gharama kubwa kama unavyohitaji kwa samaki wengine wengi wa kufugwa kwa wingi.
Kambare pia hukua haraka (miezi 5 hadi 7 kufikia gramu 800 hadi 1200), hula chakula mchanganyiko kwa urahisi, na huvumilia msongamano zaidi kuliko samaki wengine wengi.
Ukweli mgumu ni huu: ustahimilivu wa kambare dhidi ya ubora duni wa maji unaweza kumfanya mfugaji mzembe. Kambare anaweza kuishi kwenye maji machafu kwa muda, lakini hukua polepole na huugua kwa urahisi zaidi katika hali hiyo. Kitabu hiki kimeandikwa kukusaidia kufuga kambare wenye afya na ukuaji bora, si kuishi tu.
Mifumo mitatu ya ufugaji
Chaguo la mfumo ndilo linaloamua gharama, kazi, na wingi wa uzalishaji unaowezekana.
Mifumo ya ufugaji wa kambare na sifa zake
Kigezo
Bwawa la udongo (earthen pond)
Bwawa la saruji/matofali (concrete pond)
Vizimba/mitungi (tanks/cages)
Maelezo
Shimo la udongo lililochimbwa na kujazwa maji
Muundo wa kudumu wa saruji au matofali
Vyombo vya plastiki, mabati au wavu kwenye maji
Gharama ya kuanza
Ndogo hadi ya kati
Kubwa
Ya kati (kutegemea ukubwa)
Udhibiti wa maji
Mgumu; hutegemea udongo na mvua
Rahisi zaidi kudhibiti
Rahisi sana kudhibiti
Idadi inayowezekana
Mamia hadi maelfu
Maelfu (msongamano wa juu)
Mamia hadi maelfu kulingana na ukubwa
Muda wa kujenga
Wiki kadhaa
Miezi kadhaa
Siku chache hadi wiki
Hatari kuu
Kuvuja, wanyama wanaokula samaki, mafuriko
Gharama ya awali
Kuharibika kwa vifaa, wizi
Inafaa nani
Mfugaji wa vijijini mwenye ardhi
Mfugaji wa kibiashara wa mjini/nusu mjini
Mfugaji mwenye eneo dogo au anayeanza
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kwa mfugaji anayeanza, vizimba au mitungi midogo mara nyingi ndiyo njia bora ya kujifunza kabla ya kuwekeza kwenye bwawa kubwa. Unaweza kudhibiti ubora wa maji kwa urahisi zaidi, na hasara ikitokea ni ndogo ikilinganishwa na bwawa kubwa lililojaa.
Maamuzi manne kabla ya kuanza
Jibu maswali haya kwa maandishi kabla ya kuwekeza fedha.
Una chanzo cha maji cha uhakika? Kambare anahitaji maji yanayoweza kubadilishwa mara kwa mara. Kisima, mto, au maji ya bomba ya uhakika ni muhimu zaidi kuliko bei ya vifaranga.
Soko lako ni lipi? Kambare huuzwa hai sokoni katika maeneo mengi ya Tanzania, tofauti na samaki wengine. Jua bei na mahitaji ya eneo lako kabla ya kuanza.
Chakula kitatoka wapi? Chakula cha samaki (pellets) ni gharama kubwa zaidi. Jua chanzo cha uhakika na bei ya sasa.
Nani atawaangalia kila siku? Ubora wa maji unaweza kubadilika haraka; ukaguzi wa kila siku si hiari.
Mfano wa Tanzania
Mfugaji wa Morogoro alijenga bwawa kubwa la kambare 2,000 bila kupima chanzo chake cha maji wakati wa kiangazi. Maji yalipungua kwa nusu wiki chache baada ya kuanza, kambare walijaa msongamano mkubwa, na theluthi mbili walikufa kwa ukosefu wa oksijeni. Kosa halikuwa idadi ya kambare; lilikuwa kutokujua kiasi cha maji kinachopatikana mwaka mzima kabla ya kuwekeza.
Gharama halisi za kuanza
Makundi ya gharama unayopaswa kuhesabu
Kundi
Kinachohesabika
Wanachosahau wengi
Bwawa/kizimba
Ujenzi, wavu, mabomba ya kuingiza/kutoa maji
Mfumo wa kutoa maji machafu (drainage)
Vifaranga (fingerlings)
Bei kwa kifaranga pamoja na usafiri
Vifaranga vya ziada asilimia 10 kwa vifo vya mwanzo
Chakula
Pellets kwa mzunguko mzima
Chakula hubadilika bei kwa msimu
Vifaa vya kupima maji
Kipimo cha pH, oksijeni (kama kinawezekana)
Wavu wa kuvua na kupanga kambare kwa ukubwa
Dawa na chumvi
Chumvi ya matibabu, dawa za msingi
Chokaa cha kutibu bwawa kabla ya kuanza
Maji
Chanzo na gharama ya kusukuma/kubeba
Gharama huongezeka wakati wa kiangazi
Kazi
Muda wako au wa mtu
Ukaguzi wa maji mara mbili kwa siku
Akiba ya dharura
Asilimia 15 ya jumla
Tatizo la ubora wa maji halina tarehe
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Kanuni ya vitendo: usianze na kambare wengi kuliko maji yako yanavyoweza kubeba kwa usalama. Ni bora kuanza na kambare 200 kwenye kizimba kidogo ukafanikiwa kuliko 2,000 kwenye bwawa lisilo na maji ya kutosha.
Makosa manne makubwa ya wanaoanza
Kutopima ubora wa maji kabla ya kuanza. Maji yenye pH mbaya au yenye kemikali kutoka kilimo cha jirani yanaweza kuua kambare wote hata kabla hujaanza vizuri.
Kuweka msongamano mkubwa mno mapema. Kambare wachanga wanahitaji nafasi zaidi kwa uzito wao kuliko watu wanavyodhani; msongamano wa mapema huongeza vifo na kupunguza ukuaji.
Kutopanga kambare kwa ukubwa mara kwa mara. Kambare ni mla nyama (carnivore) na anaweza kula mwenzake mdogo (cannibalism) kama hawajapangwa kwa ukubwa sawa.
Kutoweka kumbukumbu za ubora wa maji. Bila kuandika mabadiliko ya rangi ya maji, harufu, na tabia ya kambare, huwezi kutambua tatizo mapema.
Muhtasari wa Sura
Kambare anaweza kupumua hewa moja kwa moja, akimfanya kustahimili maji duni zaidi ya samaki wengine.
Ustahimilivu huu unaweza kumfanya mfugaji mzembe; kambare hukua polepole kwenye maji mabaya hata akiishi.
Vizimba/mitungi ni njia bora ya kuanza kwa mfugaji mpya kabla ya bwawa kubwa.
Chanzo cha maji cha uhakika ni muhimu zaidi kuliko bei ya vifaranga.
Kambare ni mla nyama; lazima wapangwe kwa ukubwa mara kwa mara kuzuia kulana wenyewe kwa wenyewe.
Maneno Muhimu na Maana Zake
Accessory breathing organKiungo maalum juu ya gill za kambare kinachomruhusu kupumua hewa moja kwa moja.
FingerlingKifaranga cha samaki, hatua kati ya mabuu na samaki mkubwa.
CannibalismKula wenzake wa aina moja; tatizo la kawaida kwa kambare wasiopangwa kwa ukubwa.
Earthen pondBwawa la udongo lililochimbwa ardhini.
Maswali ya Kujipima
Kwa nini uwezo wa kambare kupumua hewa unaweza kuwa hatari kwa mfugaji mzembe?
Mfugaji mpya ana fedha za kutosha kujenga bwawa kubwa la kambare 2,000. Ushauri wako?
Kwa nini kambare wanahitaji kupangwa kwa ukubwa mara kwa mara?
Majibu
Kwa sababu uwezo huu unamruhusu kambare kuishi kwenye maji machafu au yenye oksijeni kidogo ambayo yangeua samaki wengine, hivyo mfugaji anaweza kudhani maji yake ni salama kwa sababu kambare hawajakufa. Lakini kambare wanaoishi kwenye maji hayo hukua polepole zaidi na huugua kwa urahisi zaidi, hata kama hawafi mara moja.
Aanze kidogo, labda na vizimba au bwawa dogo la kambare 200 hadi 500, ili ajifunze kudhibiti ubora wa maji na kutambua matatizo kabla ya kuwekeza kwenye mradi mkubwa. Bwawa kubwa lisilosimamiwa vizuri linaweza kupoteza mtaji wote kwa tatizo moja la ubora wa maji.
Kwa sababu kambare ni mla nyama na anaweza kula wenzake wadogo kama wako pamoja na wakubwa. Kupanga kwa ukubwa huzuia hasara hii na kuhakikisha wote wanapata fursa sawa ya chakula bila ushindani usio sawa.
Marejeo ya Kuaminika
FAO. Miongozo ya ufugaji wa Clarias gariepinus kwa wafugaji wadogo Afrika.
TAFIRI (Tanzania Fisheries Research Institute). Ripoti za utafiti wa ufugaji wa kambare.
Wizara ya Mifugo na Uvuvi, Tanzania. Miongozo ya ukuzaji wa samaki (aquaculture).