Majibu kamili ya maswali ya kujipima ya sura zote za kitabu.
Sura 1: Ufugaji wa Kambare Tanzania: Fursa, Mifumo na Uamuzi wa Kuanza
Maswali ya Kujipima
Kwa nini uwezo wa kambare kupumua hewa unaweza kuwa hatari kwa mfugaji mzembe?
Mfugaji mpya ana fedha za kutosha kujenga bwawa kubwa la kambare 2,000. Ushauri wako?
Kwa nini kambare wanahitaji kupangwa kwa ukubwa mara kwa mara?
Majibu
Kwa sababu uwezo huu unamruhusu kambare kuishi kwenye maji machafu au yenye oksijeni kidogo ambayo yangeua samaki wengine, hivyo mfugaji anaweza kudhani maji yake ni salama kwa sababu kambare hawajakufa. Lakini kambare wanaoishi kwenye maji hayo hukua polepole zaidi na huugua kwa urahisi zaidi, hata kama hawafi mara moja.
Aanze kidogo, labda na vizimba au bwawa dogo la kambare 200 hadi 500, ili ajifunze kudhibiti ubora wa maji na kutambua matatizo kabla ya kuwekeza kwenye mradi mkubwa. Bwawa kubwa lisilosimamiwa vizuri linaweza kupoteza mtaji wote kwa tatizo moja la ubora wa maji.
Kwa sababu kambare ni mla nyama na anaweza kula wenzake wadogo kama wako pamoja na wakubwa. Kupanga kwa ukubwa huzuia hasara hii na kuhakikisha wote wanapata fursa sawa ya chakula bila ushindani usio sawa.
Sura 2: Aina za Kambare Zinazofugwa Tanzania na Jinsi ya Kuchagua
Maswali ya Kujipima
Kwa nini hatchery nyingi za kisasa hutengeneza vifaranga wa kiume pekee (monosex)?
Mfugaji ananunua vifaranga wenye tofauti kubwa ya ukubwa ndani ya kundi moja kwa sababu ni nafuu. Kwa nini hii ni hatari?
Kwa nini acclimatization (kuzoesha taratibu maji mapya) ni hatua muhimu wakati wa kuachia vifaranga wapya?
Majibu
Kwa sababu kambare wa kiume hukua haraka zaidi na kufikia uzito mkubwa zaidi kuliko wa kike. Vifaranga wasiobadilishwa wataendelea kuzaliana bwawani wakifikia balehe, na kuzalisha idadi kubwa ya vifaranga wadogo wasiotarajiwa wanaopunguza ufanisi wa mzunguko wa kibiashara.
Kwa sababu kambare ni mla nyama, na vifaranga wakubwa wanaweza kula wadogo wanapokuwa pamoja. Tofauti kubwa ya ukubwa ni ishara ya kwanza ya tatizo la cannibalism litakaloendelea bwawani, likipunguza idadi na kuongeza hasara.
Kwa sababu mabadiliko ya ghafla ya joto na ubora wa maji kati ya chombo cha usafiri na bwawa jipya husababisha msongo mkubwa unaoweza kusababisha vifo. Kuchanganya maji taratibu kwa dakika 20 hadi 30 humruhusu mwili wa kifaranga kuzoea mabadiliko bila mshtuko.
Sura 3: Mwili wa Kambare na Jinsi Unavyofanya Kazi
Maswali ya Kujipima
Kambare wote kwenye bwawa wanapanda juu ya maji mara kwa mara na kwa haraka asubuhi. Je, hii ni ishara ya ugonjwa moja kwa moja?
Kwa nini kulisha kambare jioni kunaweza kuwa na ufanisi zaidi kuliko mchana pekee?
Mfugaji anaona baadhi ya kambare hawajibu chakula wanapotupiwa, tofauti na wenzao. Hii inamaanisha nini?
Majibu
Si lazima iwe ugonjwa, lakini ni ishara ya tahadhari inayohitaji uchunguzi wa haraka. Kambare hupanda kumeza hewa mara kwa mara kwa kawaida, lakini kufanya hivyo kwa haraka na wengi kwa wakati mmoja kunaonyesha oksijeni ya majini iko chini mno, jambo linalohitaji hatua za haraka kabla halijawa tatizo kubwa zaidi.
Kwa sababu kambare ni samaki anayewinda zaidi wakati wa giza, akitegemea ndevu na hisia badala ya macho kutafuta chakula. Hii ni tabia yake ya asili kutoka mazingira ya mito na maziwa ambako hujificha mchana na kuwinda usiku.
Ni ishara ya mapema ya tatizo la afya au msongo, kwa sababu kambare mwenye afya hujibu chakula haraka. Kutojibu kunaweza kuonyesha ubora duni wa maji, ugonjwa unaoanza, au msongo mwingine. Kambare hao wanapaswa kufuatiliwa kwa karibu.
Sura 4: Bwawa na Kizimba cha Kambare: Muundo na Ubora wa Maji
Maswali ya Kujipima
Kwa nini msongamano wa kambare unapaswa kupunguzwa kadri wanavyokua?
Kwa nini kubadilisha maji yote ya bwawa kwa mara moja si njia nzuri, hata kama maji yamechafuka?
Majibu
Kwa sababu kambare wakubwa wanahitaji oksijeni zaidi na hutoa taka nyingi zaidi kwa uzito wao kuliko wachanga. Msongamano ambao ulikuwa salama kwa fingerlings unaweza kuwa hatari kwa kambare wakubwa, ukisababisha upungufu wa oksijeni na kuongezeka kwa magonjwa.
Kwa sababu mabadiliko ya ghafla ya joto na ubora wa maji (kama pH) yanaweza kusababisha msongo mkubwa kwa kambare, hata kuwaua katika hali mbaya. Ni bora kubadilisha sehemu ya maji (asilimia 20 hadi 30) mara kwa mara kuliko kusubiri hadi maji yamechafuka sana na kubadilisha yote kwa mara moja.
Sura 5: Chakula na Lishe ya Kambare: Protini, Hatua za Ukuaji na Ulishaji
Maswali ya Kujipima
Kambare 1,000 wana uzito wa wastani wa gramu 200 kila mmoja. Kwa asilimia 3.5 ya uzito wa mwili kwa siku, wanahitaji chakula kiasi gani?
Kwa nini kulisha kupita kiasi ni hatari zaidi ya kupoteza fedha tu?
Kwa nini ukubwa wa pellet unabadilika kwa kila hatua ya ukuaji?
Majibu
Biomass ni kilo 200 (1,000 × gramu 200). Kwa asilimia 3.5, chakula kinachohitajika ni kilo 7 kwa siku (200 × 0.035). Kiasi hiki kinapaswa kupimwa upya kila wiki mbili kadri kambare wanavyokua na uzito wao unavyoongezeka.
Kwa sababu chakula kisicholiwa hutumbukia chini ya bwawa na huoza, mchakato unaotumia oksijeni ambayo kambare wangehitaji na kuongeza amonia kwenye maji. Amonia iliyozidi ni sababu kuu ya msongo na magonjwa mengi ya kambare, kwa hiyo kulisha kupita kiasi kunaweza kusababisha hasara kubwa zaidi kuliko gharama ya chakula kilichopotea.
Kwa sababu kambare hawana meno ya kutafuna makubwa na humeza chakula chote mzima; pellet kubwa mno kwa mdomo mdogo wa kifaranga haiwezi kuliwa vizuri, na pellet ndogo mno kwa kambare mkubwa haitoshelezi mahitaji yake kwa ufanisi na hupotea kwa urahisi zaidi majini.
Sura 6: Ubora wa Maji na Usimamizi Wake
Maswali ya Kujipima
Kwa nini bwawa jipya lina hatari kubwa zaidi ya sumu ya amonia kuliko bwawa lililotumika kwa muda?
Mfugaji anaona kambare wote wanapanda juu ya maji kwa haraka asubuhi mapema kila siku, tofauti na kawaida yao ya kupanda mara chache. Afanye nini?
Kwa nini kuvuruga uso wa maji kwa ndoo au tawi kunaweza kusaidia wakati wa dharura ya oksijeni?
Majibu
Kwa sababu bwawa jipya halina bakteria wa manufaa (nitrifying bacteria) wa kutosha bado wanaobadilisha amonia kuwa dutu zisizo na madhara makubwa. Bakteria hawa huchukua wiki kadhaa kustawi vya kutosha, kwa hiyo mabwawa mapya yanahitaji uangalifu zaidi wa kulisha kidogo mwanzoni.
Hii ni ishara ya oksijeni kuwa chini, hasa asubuhi ambapo oksijeni huwa chini zaidi ya siku kutokana na matumizi ya usiku kucha bila jua. Hatua za haraka ni kuvuruga uso wa maji kuongeza oksijeni, kuongeza maji safi taratibu, na kupunguza kulisha hadi hali iboreke.
Kwa sababu mchanganyiko wa hewa na maji huongeza kiwango cha oksijeni kinachoyeyuka ndani ya maji, hata bila vifaa maalum vya kupuliza hewa. Ni njia ya haraka na ya bei nafuu ya kuongeza oksijeni wakati wa dharura kabla ya kupata suluhisho la kudumu zaidi.
Sura 7: Ulezi wa Vifaranga vya Kambare (Fingerlings)
Maswali ya Kujipima
Kwa nini siku 4 hadi 10 za maisha ya kambare ndizo hatari zaidi za mzunguko mzima?
Kwa nini kupanga kambare wachanga kwa ukubwa ni hatua muhimu zaidi kuliko kwa kambare wakubwa waliokaribia soko?
Majibu
Kwa sababu hii ndiyo wakati buu linapomaliza kutumia kiini cha yai chake cha ndani na kuanza kutafuta chakula cha nje kwa mara ya kwanza. Likikosa chakula kinachofaa (ukubwa na aina sahihi) kwa wakati huu muhimu, hufa haraka kwa njaa kabla halijafikia hatua inayofuata.
Kwa sababu tofauti ndogo ya ukubwa kati ya kambare wachanga inaweza kumaanisha mmoja anaweza kumla mwenzake kabisa, tofauti na kambare wakubwa ambao hutofautiana kidogo tu kwa ushindani wa chakula bila hatari ya moja kwa moja ya kulana. Cannibalism huathiri zaidi hatua za mwanzo za maisha.
Sura 8: Uzalishaji wa Vifaranga: Hatchery na Kutotolesha
Maswali ya Kujipima
Kwa nini mfugaji mdogo anashauriwa kununua fingerlings badala ya kujaribu kuzalisha vifaranga mwenyewe?
Kwa nini kambare wanahitaji msaada wa homoni kuzaliana kwenye bwawa la kufugwa wakati samaki wengine kama sato huzaliana wenyewe kwa urahisi?
Majibu
Kwa sababu uzalishaji wa vifaranga unahitaji ujuzi maalum wa induced breeding, homoni, na vifaa vya kutotolesha, pamoja na usahihi wa hali ya juu. Kujaribu bila mafunzo ya kutosha kunaweza kupoteza fedha na muda bila matokeo, wakati kununua kutoka hatchery yenye ujuzi ni njia salama zaidi.
Kwa sababu uzazi wa kambare porini huchocheotwa na mabadiliko ya asili ya mazingira kama mafuriko na mabadiliko ya msimu, hali ambazo hazipo kwenye bwawa la kufugwa. Homoni hutumika kuiga kichocheo hicho cha asili ili kuwafanya kutoa mayai na mbegu wakati unaotakiwa.
Sura 9: Ufugaji wa Kambare wa Soko: Kutoka Fingerling hadi Kuuza
Maswali ya Kujipima
Kwa nini FCR ya kambare ni bora zaidi kuliko ya nguruwe au kuku?
Kwa nini ni muhimu kuwasiliana na wanunuzi kabla ya kuvuna, si baada ya kambare kufikia uzito uliopangwa?
Majibu
Kwa sababu samaki ni poikilothermic — joto la mwili wao hufuata joto la maji badala ya kutumia nishati kudhibiti joto lao wenyewe kama wanyama wa nchi kavu. Nishati inayookolewa hivyo hutumika zaidi kwa ukuaji badala ya kudumisha joto la mwili, hivyo kutoa uwiano bora wa chakula na uzito.
Kwa sababu masoko tofauti yanapendelea ukubwa tofauti wa kambare — baadhi yanataka wadogo kidogo kwa bei nafuu, wengine wanataka wakubwa zaidi. Kujua mapema kunaruhusu mfugaji kupanga wakati wa kuvuna kulingana na mahitaji halisi ya soko badala ya kuwa na kambare wasiofaa mahitaji ya wanunuzi waliopo.
Sura 10: Kinga ya Magonjwa na Usimamizi wa Afya ya Kambare
Maswali ya Kujipima
Kwa nini ubora wa maji unahusiana moja kwa moja zaidi na afya ya kambare kuliko afya ya kuku au nguruwe inavyohusiana na ubora wa hewa bandani?
Mfugaji ananunua fingerlings mpya na anataka kuwachanganya moja kwa moja na kundi lake lililopo ili kuokoa muda. Ni hatari gani?
Majibu
Kwa sababu samaki wako kwenye mguso wa moja kwa moja na maji muda wote — wanapumua, hunywa, na wana ngozi inayogusana na maji daima. Vimelea vingi vya magonjwa ya samaki vipo kwa kawaida majini kwa kiwango kidogo, na huwa tatizo kubwa hasa pale ubora wa maji unaposhuka na kupunguza kinga ya asili ya samaki.
Fingerlings wapya wanaweza kuwa wamebeba vimelea vya magonjwa bila kuonyesha dalili wazi mara moja. Kuwachanganya moja kwa moja na kundi lililopo kunaweza kuambukiza kundi zima kama vifaranga wapya walikuwa na tatizo. Wiki moja hadi mbili za karantini huruhusu dalili zozote kujitokeza kabla ya hatari hiyo.
Sura 11: Kutambua Kambare Mgonjwa na Uchunguzi
Maswali ya Kujipima
Kundi zima la kambare limeacha kula ghafla leo. Utaangalia wapi kwanza?
Kwa nini gill ni sehemu ya kwanza ya kuangalia wakati wa kuchunguza kambare aliyekufa au mgonjwa?
Majibu
Ubora wa maji kwanza — oksijeni, amonia na pH — kwa sababu kutokula kwa kundi zima kwa wakati mmoja mara nyingi huashiria tatizo la mazingira badala ya ugonjwa maalum unaoathiri samaki mmoja mmoja. Ugonjwa wa kuambukiza kwa kawaida huathiri baadhi kwanza kabla ya kuenea kwa wote.
Kwa sababu gill ndicho kiungo kinachogusana moja kwa moja na maji kwa ajili ya kupumua, na huathiriwa haraka na tatizo lolote la ubora wa maji (amonia, oksijeni kidogo) au maambukizi. Rangi na hali ya gill hutoa taarifa ya haraka kuhusu afya ya jumla ya samaki.
Sura 12: Magonjwa ya Bakteria na Fangasi ya Kambare
Maswali ya Kujipima
Kambare wana vidonda vyenye kingo nyekundu na tumbo limevimba. Ni ugonjwa gani unaoshukiwa, na hatua ya kwanza ni ipi?
Kwa nini Columnaris ni hatari zaidi kuliko Aeromonas kwa muda mfupi wa kuchukua hatua?
Kwa nini kuondoa mayai yaliyokufa kwenye chombo cha kutotolesha kila siku ni hatua muhimu ya kuzuia fangasi?
Majibu
Uwezekano mkubwa ni Aeromonas (MAS). Hatua ya kwanza si dawa bali kurekebisha ubora wa maji na kupunguza msongamano, kwa sababu bakteria hawa husababisha ugonjwa hasa pale msongo unapopunguza kinga ya kambare. Chumvi kwenye maji inaweza kusaidia pia kwa hali ndogo.
Kwa sababu Columnaris hushambulia gill moja kwa moja na kwa kasi kubwa, ikiweza kusababisha kifo ndani ya masaa 24 hadi 48 baada ya dalili za wazi kuonekana, tofauti na magonjwa mengine yanayochukua siku kadhaa zaidi kuua. Hii inahitaji hatua za haraka zaidi mara dalili zinapoonekana.
Kwa sababu fangasi wa Saprolegnia hushambulia zaidi tishu zilizokufa, na wakishaanza kukua kwenye yai lililokufa, wanaweza kusambaa haraka kwenda kwa mayai mazuri yaliyo karibu, wakiweza kuharibu kundi zima la mayai kama hayajaondolewa mapema.
Sura 13: Vimelea vya Kambare: Vya Nje na vya Ndani
Maswali ya Kujipima
Kwa nini matibabu ya chumvi dhidi ya Ich yanahitaji kurudiwa baada ya siku 3 hadi 5, badala ya matibabu moja tu?
Mfugaji anaona kimelea chenye umbo la uzi mwembamba kikitokeza nje ya ngozi ya kambare. Ni tofauti gani na Argulus?
Kwa nini vimelea vya ndani ni vigumu zaidi kutambua kuliko vya nje?
Majibu
Kwa sababu chumvi hufanya kazi tu dhidi ya hatua ya kuogelea huru ya kimelea (theront) inayotafuta mwenyeji mpya, si dhidi ya vimelea vilivyokwisha kuingia ndani ya ngozi ya samaki. Kurudia baada ya siku chache huhakikisha vimelea vipya vilivyoacha ngozi na kuanza mzunguko mpya vinauawa pia.
Hiki ni minyoo ya nanga (anchor worm), chenye umbo la uzi mwembamba kinachoshikamana kwa nguvu, tofauti na Argulus ambaye ana umbo la duara bapa. Wote wawili huonekana wazi kwa macho lakini umbo lao ni tofauti kabisa, kinachorahisisha kuwatambua.
Kwa sababu vimelea vya nje vinaonekana wazi kwa macho juu ya ngozi au gill, wakati vimelea vya ndani viko ndani ya mwili wa samaki na mara nyingi havionyeshi dalili maalum zaidi ya ukuaji wa polepole usioelezeka, vinavyohitaji uchunguzi wa kimaabara kuthibitishwa.
Sura 14: Matatizo ya Ubora wa Maji na Sumu
Maswali ya Kujipima
Kwa nini upungufu wa oksijeni hutokea zaidi saa za mapema asubuhi kuliko wakati mwingine wa siku?
Kambare wanaruka nje ya maji ghafla baada ya mvua kubwa. Chanzo kinachowezekana ni kipi?
Kwa nini kukagua bwawa kabla ya kulisha, si baada, ni tabia nzuri ya kila siku?
Majibu
Kwa sababu mwani na mimea ya majini hutumia oksijeni usiku kucha kwa ajili ya kupumua kwao wenyewe, lakini hawawezi kuzalisha oksijeni mpya bila jua (usanisinuru hufanyika mchana pekee). Kufikia asubuhi mapema, oksijeni iliyokusanywa mchana uliopita imekwisha kutumika zaidi, ikifikia kiwango cha chini zaidi cha siku.
Uwezekano mkubwa ni mshtuko wa pH, unaosababishwa na maji ya mvua yenye asidi kutoka ardhini jirani kuingia bwawani kwa haraka na kubadilisha pH ya maji ghafla. Hata kama pH ya mwisho iko ndani ya kiwango kinachokubalika, kasi ya mabadiliko yenyewe husababisha msongo mkubwa.
Kwa sababu ukaguzi wa mapema unaruhusu kutambua matatizo ya ubora wa maji (kama oksijeni kidogo) kabla ya kuongeza chakula, ambacho kingezidisha tatizo kwa kutumia oksijeni zaidi wakati wa kuoza kama hakiliwi vizuri kwa sababu ya hali mbaya ya maji.
Sura 15: Matatizo ya Lishe na Usimamizi wa Kambare
Maswali ya Kujipima
Kwa nini kazi za kupanga au kusafirisha kambare zifanyike asubuhi mapema au jioni badala ya mchana wa joto kali?
Baadhi ya kambare kwenye kundi wanakonda licha ya chakula kutolewa kwa wingi. Ni nini kinachoweza kusababisha hali hii?
Majibu
Kwa sababu joto la maji huwa la chini zaidi na oksijeni iko juu zaidi wakati huo, kupunguza msongo wa ziada kwa kambare wanaokabiliwa na msongo wa kushika au kusafirishwa. Kufanya kazi hizi wakati wa joto kali kungezidisha msongo kutoka pande mbili kwa wakati mmoja.
Inaweza kuwa ushindani wa chakula (wanaokula haraka zaidi wanapata sehemu kubwa), tofauti za asili za ukuaji, msongamano usiosawa sehemu tofauti za bwawa, au vimelea vinavyoathiri kikundi kidogo tu. Uchunguzi wa karibu wa wale waliokonda unahitajika kubaini chanzo halisi.
Sura 16: Matumizi Salama ya Dawa na Kemikali kwa Kambare
Maswali ya Kujipima
Kwa nini antibiotiki kwa samaki mara nyingi huchanganywa kwenye chakula badala ya kumwagwa moja kwa moja majini?
Mfugaji ana bwawa lililo karibu na shamba linalonyunyiziwa dawa za kilimo. Ni hatari gani?
Majibu
Kwa sababu kutibu maji yote ya bwawa kunahitaji kiasi kikubwa mno cha dawa kufikia kiwango cha ufanisi, jambo lisilo la kiuchumi na linaloweza kudhuru mazingira ya bwawa. Kuchanganya kwenye chakula huhakikisha dawa inafika ndani ya mwili wa samaki kwa kiasi kinachofaa bila kupoteza kiasi kikubwa majini.
Viuatilifu vya kilimo ni hatari sana kwa samaki hata kwa kiwango kidogo kinachoweza kuingia bwawani kupitia maji ya mvua yanayotiririka kutoka shambani. Mfugaji anapaswa kuhakikisha bwawa lake haliko chini ya mtiririko wa maji kutoka mashamba yanayotumia viuatilifu, au kujenga kizuizi kinachoelekeza maji hayo mbali na bwawa.
Sura 17: Kumbukumbu na Uchumi wa Mradi wa Kambare
Maswali ya Kujipima
Kwa nini gharama kwa kilo ya kambare mara nyingi huwa ndogo zaidi kuliko ya nguruwe au kuku?
Kwa nini kuweka daftari tofauti kwa kila bwawa au kizimba ni muhimu kwa mfugaji mwenye zaidi ya kimoja?
Majibu
Kwa sababu kambare, akiwa poikilothermic, ana FCR bora zaidi (kilo chache za chakula kwa kilo moja ya uzito) kuliko wanyama wa nchi kavu wanaotumia nishati nyingi kudhibiti joto la mwili wao. Hii inafanya gharama ya chakula, ambayo ni sehemu kubwa ya gharama zote, kuwa ndogo kwa kila kilo ya uzalishaji.
Kwa sababu inaruhusu kulinganisha matokeo kati ya mabwawa tofauti na kutambua ni bwawa lipi lina usimamizi bora zaidi na kwa nini. Hii husaidia kueneza mbinu zinazofanya kazi vizuri kutoka bwawa moja kwenda lingine badala ya kubahatisha.
Sura 18: Masoko, Uvunaji na Usalama wa Chakula
Maswali ya Kujipima
Kwa nini kambare wanaweza kuuzwa hai sokoni kwa urahisi zaidi kuliko samaki wengine wengi?
Kwa nini usafirishaji wa safari fupi wa kambare hauhitaji oksijeni ya ziada wakati mwingi, tofauti na samaki wengine?
Majibu
Kwa sababu ya kiungo chao cha kupumua hewa moja kwa moja, kinachowaruhusu kustahimili kufungwa nje ya maji mengi kwa muda mrefu zaidi bila kufa, tofauti na samaki wengine wanaotegemea gill pekee na wanaokufa haraka bila maji ya kutosha yenye oksijeni.
Kwa sababu kiungo cha kupumua hewa cha kambare kinawaruhusu kupata oksijeni moja kwa moja kutoka hewani wanapopanda juu ya maji, hata kama maji ya usafirishaji yana oksijeni kidogo. Uwezo huu wa kipekee unapunguza mahitaji ya vifaa vya ziada vya oksijeni kwa safari fupi.
Sura 19: Mipango ya Mifano, Maswali ya Wafugaji na Wapi Kupata Msaada
Maswali ya Kujipima
Mfugaji ana fedha za kutosha kuanza na kambare 5,000 lakini hajawahi kufuga samaki. Ushauri wako?
Kwa nini kitabu kinasema ustahimilivu wa kambare 'hauondoi haja ya usimamizi makini, unabadilisha tu aina ya makosa yanayosamehewa'?
Majibu
Aanze na mzunguko mmoja au miwili ya kambare wachache (200 hadi 1,000) kwanza. Fedha haziwezi kununua uzoefu wa kusimamia ubora wa maji kila siku, kutambua dalili za mapema za tatizo, au kupanga kwa ukubwa vizuri. Kosa moja kubwa la ubora wa maji kwenye kundi la 5,000 la mfugaji asiye na uzoefu linaweza kufuta mtaji wote.
Kwa sababu kambare anaweza kuishi kwenye maji duni ambayo yangeua samaki wengine (hivyo 'kusamehe' makosa madogo ya ubora wa maji ya muda mfupi), lakini bado huathirika vibaya na msongamano usiodhibitiwa, chakula kisicho sahihi, au kutopangwa kwa ukubwa — makosa haya bado yana madhara makubwa hata kwa kambare mstahimilivu.