Sura ya 25

Magonjwa Baada ya Mavuno, Uchumi wa Magonjwa, Utafiti na Wajibu wa Wadau

Mavuno mazuri yanaweza kupotea ghalani. Sura hii inafunga mzunguko kutoka shambani hadi sokoni.

Malengo ya kujifunza

Baada ya kusoma sura hii, utaweza:

Kutambua magonjwa makuu ya hifadhi na hali zinazoyachochea.
Kueleza sumu kuu za kuvu na athari zake kwa afya na biashara.
Kukokotoa gharama halisi ya ugonjwa kwa mkulima.
Kuelewa mchakato wa utafiti na jinsi teknolojia mpya zinavyofika kwa mkulima.
Kufafanua wajibu wa kila mdau katika mfumo wa afya ya mimea.

Upotevu baada ya mavuno

Upotevu baada ya mavuno Tanzania unakadiriwa kuwa mkubwa kwa mazao mengi, hasa nafaka, mizizi, matunda na mboga. Sehemu kubwa ya upotevu huu inatokana na magonjwa, na sehemu kubwa ya magonjwa hayo yanaanzia shambani.

Kanuni tatu zinatawala magonjwa ya baada ya mavuno.

Kanuni ya kwanza: unyevu ndiyo kila kitu. Kuvu wengi wa hifadhi hawawezi kukua chini ya kiwango fulani cha unyevu. Kwa nafaka, lengo ni asilimia 13 au chini; kwa karanga, asilimia nane au chini. Kufikia viwango hivi na kuvidumisha ndiyo hatua kuu.

Kanuni ya pili: jeraha ni mlango. Matunda, mizizi na balbu zenye majeraha huoza kwanza. Kushughulikia kwa upole si suala la urembo.

Kanuni ya tatu: kuchagua kunalinda kundi. Tunda moja lililooza kwenye kikapu huambukiza yaliyo karibu. Balbu moja iliyooza kwenye gunia huchochea kuoza kwa zingine. Kuchagua na kutenga kabla ya kuhifadhi ni hatua yenye faida kubwa zaidi kwa muda unaotumika.

Magonjwa makuu ya hifadhi na hali zinazoyachochea
Zao	Tatizo kuu la hifadhi	Hali inayochochea	Hatua ya msingi
Mahindi na mtama	Aspergillus na Fusarium; sumu	Unyevu juu ya 13%; wadudu wanaotoboa	Kausha haraka; hifadhi kwenye ukavu na hewa
Karanga	Aspergillus flavus; aflatoxin	Kukausha polepole; unyevu juu ya 8%	Kausha juu ya turubai; chagua na tenga
Viazi mviringo	Kuoza kwa bakteria na late blight	Kuvuna kwenye unyevu; majeraha	Kata matawi kabla ya kuvuna; kausha; chagua
Vitunguu	Kuoza laini kwa bakteria	Shingo isiyokauka; kuhifadhi bila hewa	Kausha shingo kabisa; hifadhi kwenye vichanja
Muhogo	Kuoza kwa haraka baada ya kuvuna	Majeraha; kuchelewa kusindika	Sindika ndani ya siku 1 hadi 3; epuka majeraha
Maembe na maparachichi	Anthracnose ya latent	Maambukizi shambani; majeraha ya kuvuna	Ulinzi bustanini; kuvuna kwa kukata bua; baridi
Nyanya na mboga	Kuoza laini na kuvu	Majeraha; joto; msongamano kwenye vikapu	Vikapu vyenye hewa; kuchagua; usafirishaji wa haraka

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Sumu za kuvu na usalama wa chakula

Sumu za kuvu (mycotoxins) ni dutu zinazotolewa na baadhi ya kuvu wanaposhambulia mazao. Zina sifa tatu zinazozifanya kuwa hatari ya kipekee: haziharibiki kwa joto la kupika, hazionekani wala hazina harufu kwa viwango vingi, na hujilimbikiza mwilini.

Aflatoxin (Aspergillus flavus): huathiri mahindi, karanga, ufuta na mbegu za pamba. Huhusishwa na saratani ya ini, udumavu kwa watoto na kinga dhaifu. Huingia kwenye maziwa ya ng'ombe wanaolishwa vyakula vilivyoathirika.
Fumonisin (Fusarium verticillioides): huathiri mahindi. Huhusishwa na matatizo ya mfumo wa fahamu na inaaminika kuchangia matatizo ya ukuaji.
Deoxynivalenol na zearalenone (Fusarium): huathiri ngano na mahindi; husababisha kutapika na matatizo ya uzazi kwa mifugo.
Ochratoxin (Aspergillus na Penicillium): huathiri kahawa na nafaka zilizohifadhiwa vibaya; huathiri figo.

Tahadhari

Kupepeta, kuosha, kuchoma na kupika havondoi sumu za kuvu kwa kiwango kinachotosha. Kuchagua na kutenga punje zilizobadilika rangi, zilizovunjika na zilizonyauka hupunguza sumu kwa kiasi kikubwa kwa sababu punje hizo ndizo zenye viwango vya juu zaidi. Njia salama zaidi ni kuzuia tangu shambani na wakati wa kukausha.

Kwa upande wa biashara, sumu za kuvu ni kizuizi kikubwa cha masoko. Masoko ya nje na masoko rasmi ya ndani yana viwango vya juu vinavyoruhusiwa, na mizigo inayozidi hukataliwa. Kwa mkulima anayelenga masoko hayo, udhibiti wa sumu si suala la afya pekee bali ni la kufikia soko lenyewe.

Uchumi wa magonjwa ya mimea

Wakulima wengi hupima hasara ya ugonjwa kwa magunia yaliyopotea. Hesabu halisi ni pana zaidi.

Hasara ya moja kwa moja ni mavuno yaliyopotea. Lakini hasara ya ubora mara nyingi ni kubwa zaidi: mazao yaliyopo lakini yanayouzwa kwa bei ndogo au kukataliwa kabisa. Korosho zenye madoa, maembe yenye anthracnose na mahindi yenye aflatoxin ni mifano.

Gharama ya udhibiti ni pamoja na dawa, vifaa, mafuta na kazi. Gharama ya fursa ni yale ambayo mkulima angeweza kufanya kwa fedha na muda huo. Gharama iliyofichika ni pamoja na athari za afya kwa mnyunyiziaji na familia, uchafuzi wa maji na kupungua kwa viumbe wa manufaa.

Njia rahisi ya kupima kama hatua inafaa ni uwiano wa faida kwa gharama. Kadiria thamani ya mavuno yatakayookolewa kwa kutumia bei halisi ya soko lako, kisha ilinganishe na jumla ya gharama ya hatua ikiwemo kazi. Ikiwa uwiano ni chini ya moja, hatua hiyo ni hasara.

Kwa hatua nyingi zisizo za kemikali, hesabu hii ni rahisi kwa sababu gharama ni ndogo mno. Kuondoa mabaki, kuchagua mbegu kutoka mimea yenye afya, kusafisha zana na kubadilisha wakati wa kupanda vyote vina gharama ya kazi tu. Ndiyo maana huwa ni hatua za kwanza kupendekezwa.

Mfano kutoka Tanzania

Fikiria mkulima wa migomba Kagera. Kuondoa ua la kiume kwa mkono kunachukua sekunde chache kwa mgomba na hakuna gharama ya fedha. Kusafisha panga kunahitaji chombo cha moto au dawa kidogo. Hatua hizi mbili zina uwezo wa kupunguza mnyauko wa bakteria kwa kiasi kikubwa. Uwiano wa faida kwa gharama hapa ni mkubwa kuliko dawa yoyote inayopatikana, na hii inaonyesha kwa nini maarifa yana thamani ya kifedha.

Utafiti na teknolojia mpya

Utafiti wa magonjwa ya mimea Tanzania unafanywa hasa na TARI kupitia vituo vyake vya kanda, TaCRI kwa kahawa, vyuo vikuu hasa Chuo Kikuu cha Sokoine cha Kilimo, na kwa ushirikiano na taasisi za kimataifa kama IITA, CIMMYT, ICRISAT, CIP na CABI.

Mtiririko wa utafiti hufuata hatua: kutambua tatizo shambani, kuchunguza chanzo, kupima suluhisho kwenye maabara na mashamba ya majaribio, kupima kwenye mashamba ya wakulima, kisha kusambaza kupitia maafisa ugani na wauzaji wa pembejeo.

Hatua inayovuja zaidi ni ya mwisho. Teknolojia nyingi nzuri hukwama kwenye ripoti za utafiti kwa sababu njia ya kufika kwa mkulima ni nyembamba. Ndiyo maana mifumo kama shule za wakulima shambani (farmer field schools), kliniki za mimea na vikundi vya wakulima vina thamani kubwa.

Teknolojia zinazoahidi zaidi kwa mazingira ya Tanzania ni:

Aina zinazostahimili magonjwa mengi kwa pamoja, hasa kwa muhogo, mahindi na kahawa, kwa sababu hazihitaji mkulima kufanya lolote la ziada.
Vipimo vya haraka vinavyotumika shambani kama LAMP na kadi za lateral flow, ambavyo hupunguza utegemezi kwa maabara za mbali.
Programu za simu za utambuzi zinazotumia akili bandia, hasa zinazofanya kazi bila intaneti.
Mifumo ya utabiri wa magonjwa inayotumia data ya hali ya hewa kutahadharisha kabla ya dalili kuonekana, yenye thamani kubwa kwa viazi na nyanya.
Bidhaa za kibiolojia zinazoweza kuzalishwa ndani ya nchi kwa gharama nafuu.
Mifumo ya vipando safi ya ngazi ya kijiji kwa muhogo, viazi vitamu na ndizi.

Wajibu wa kila mdau

Wajibu katika mfumo wa afya ya mimea Tanzania
Mdau	Wajibu mkuu	Kinachotarajiwa kwa vitendo
Mkulima	Kutekeleza hatua na kutoa taarifa	Kutumia mbegu safi, kuweka kumbukumbu, kutoa taarifa ya dalili zisizo za kawaida
Afisa ugani	Kuunganisha maarifa na shamba	Kufanya ukaguzi, kuthibitisha utambuzi, kufundisha usalama wa dawa
TPHPA	Karantini, usajili wa viuatilifu, ufuatiliaji	Kukagua mipakani, kudhibiti ubora wa dawa, kutoa tahadhari
TARI na TaCRI	Utafiti na kuzalisha teknolojia	Kutoa aina zinazostahimili na mapendekezo ya kanda
TOSCI	Uthibitishaji wa mbegu	Kukagua mashamba ya mbegu na kuthibitisha ubora
Vyuo na vyuo vikuu	Kuandaa wataalamu	Mafunzo na utafiti wa kina
Wauzaji wa pembejeo	Kuuza bidhaa halali na kutoa ushauri sahihi	Kuuza dawa zilizosajiliwa pekee na kueleza matumizi kwa usahihi
Halmashauri	Kusimamia huduma za ugani	Kuajiri na kuwezesha maafisa ugani; kusimamia sheria za usafi
Wanunuzi na wasindikaji	Kudai ubora	Kupima sumu za kuvu na kutoa motisha ya bei kwa ubora

Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.

Hitimisho: kutoka maarifa hadi vitendo

Kitabu hiki kimeanza kwa swali la kwa nini mimea inaugua, na kimeishia kwa swali la nani anafanya nini. Kati ya hayo mawili kuna maarifa mengi, lakini yote yanategemea jambo moja rahisi: mtu anayeangalia kwa makini kabla ya kuchukua hatua.

Mkulima anayesimama pembezoni mwa shamba lake kwa dakika mbili kabla ya kuingia, anayegeuza jani na kuangalia chini yake, anayekata shina na kuangalia rangi ya ndani, na anayeandika kile alichokiona kwenye daftari, ana faida kubwa kuliko anayenunua dawa ghali bila kujua tatizo lake ni nini.

Sayansi ya magonjwa ya mimea si mkusanyiko wa majina ya kimelea. Ni njia ya kufikiri inayoanza na uchunguzi, inapita kwenye ushahidi, na inaishia kwenye uamuzi unaolingana na hali halisi ya shamba, msimu na soko. Kila sura ya kitabu hiki imekuwa ikijenga njia hiyo ya kufikiri.

Mwisho, afya ya mimea ni suala la pamoja. Vimelea havisimami kwenye mpaka wa shamba. Ugonjwa unaodhibitiwa vizuri katika shamba moja huku majirani wakiuacha uendelee utarudi. Ndiyo maana hatua za kijiji, kanda na taifa zina nguvu ambayo mkulima mmoja hawezi kuwa nayo, na ndiyo maana kutoa taarifa, kushirikiana na kufundishana ni sehemu ya udhibiti kama ilivyo kunyunyizia au kupalilia.

Muhtasari wa sura

Unyevu ndiyo kigezo kikuu cha magonjwa ya hifadhi; nafaka chini ya asilimia 13, karanga chini ya nane.
Sumu za kuvu haziharibiki kwa kupika; kuchagua na kutenga hupunguza kwa kiasi kikubwa.
Hasara ya ubora mara nyingi ni kubwa kuliko hasara ya kiasi cha mavuno.
Hatua zisizo za kemikali zina uwiano bora wa faida kwa gharama kwa sababu gharama zake ni za kazi.
Pengo kubwa la utafiti si maarifa bali njia ya maarifa kufika kwa mkulima.
Afya ya mimea ni suala la pamoja; hatua za kijiji na kanda zina nguvu ambayo shamba moja halina.

Maneno muhimu na maana zake

MycotoxinSumu inayotolewa na kuvu kwenye mazao, isiyoharibika kwa joto la kupika.

FumonisinSumu ya Fusarium kwenye mahindi inayohusishwa na matatizo ya fahamu na ukuaji.

OchratoxinSumu ya Aspergillus na Penicillium inayoathiri figo.

Uwiano wa faida kwa gharamaKipimo cha kulinganisha thamani ya mazao yanayookolewa na gharama ya hatua.

Farmer field schoolMfumo wa mafunzo ambapo wakulima hujifunza kwa vitendo shambani.

Kliniki ya mimeaHuduma ambapo wakulima huleta sampuli na kupata utambuzi na ushauri.

Maswali ya kujipima

Kwa nini kupepeta na kuosha mahindi hakutoshi kuondoa aflatoxin?
Eleza kwa nini hasara ya ubora mara nyingi ni kubwa kuliko hasara ya kiasi.
Kwa nini hatua kama kuondoa ua la kiume la mgomba zina uwiano mzuri wa faida kwa gharama?
Ni hatua ipi ya mtiririko wa utafiti inayovuja zaidi, na kwa nini?
Kwa nini afya ya mimea inahitaji hatua za pamoja badala ya juhudi za shamba moja?

Majibu

Kwa sababu aflatoxin tayari imeingia ndani ya punje na haiondoki kwa maji wala kwa kutenganisha vumbi. Pia haiharibiki kwa joto la kupika, kuchoma au kukaanga. Njia yenye ufanisi ni kuchagua na kutenga punje zilizobadilika rangi, zilizovunjika na zilizonyauka, kwa sababu hizo ndizo zenye viwango vya juu zaidi, na muhimu zaidi ni kuzuia tangu shambani na wakati wa kukausha.
Kwa sababu mkulima anaweza kuvuna kiasi kizuri lakini akauza kwa bei ndogo au mazao yakakataliwa kabisa. Korosho zenye madoa, maembe yenye anthracnose au mahindi yenye aflatoxin yote yapo na yamepimwa kwenye magunia, lakini thamani yake sokoni imeshuka. Gharama za uzalishaji tayari zimetumika kikamilifu.
Kwa sababu gharama yake ni ya kazi ya sekunde chache tu bila fedha yoyote, wakati faida yake ni kupunguza ugonjwa usio na dawa unaoweza kuangamiza shamba zima. Hakuna dawa inayoweza kufikia uwiano huo, na hii inaonyesha kwamba maarifa sahihi yana thamani ya moja kwa moja ya kifedha.
Hatua ya mwisho, yaani kusambaza teknolojia kwa mkulima. Teknolojia nyingi nzuri hukwama kwenye ripoti kwa sababu idadi ya maafisa ugani ni ndogo ikilinganishwa na wakulima, na wakulima wengi hupata ushauri kutoka kwa wauzaji wa pembejeo wenye nia ya kuuza. Mifumo kama shule za wakulima shambani na kliniki za mimea husaidia kuziba pengo hili.
Kwa sababu vimelea na waenezaji hawasimami kwenye mipaka ya mashamba. Spora hubebwa na upepo, wadudu huhama kutoka shamba hadi shamba, na maji ya umwagiliaji husafirisha bakteria. Mkulima anayechukua hatua zote wakati majirani hawachukui atapokea maambukizi mapya kila msimu. Ndiyo maana kipindi cha mapumziko cha kijiji, mifumo ya vipando safi na karantini ya taifa vina nguvu ambayo hatua za mtu mmoja hazina.

Marejeo ya kuaminika

FAO. Post-harvest loss assessment methodologies na miongozo ya kuhifadhi nafaka.
IITA na PACA (Partnership for Aflatoxin Control in Africa). Miongozo ya udhibiti wa aflatoxin.
Savary, S. na wenzake. The global burden of pathogens and pests on major food crops. Nature Ecology & Evolution.
TARI, TaCRI na SUA. Ripoti za utafiti wa afya ya mimea Tanzania.
CABI Plantwise. Ripoti za kliniki za mimea Tanzania.

Rudi kwenye ukurasa mkuu wa kitabu ↑ Rudi juu