Magonjwa ya Parachichi, Embe, Machungwa, Papai, Nanasi, Tikiti na Zabibu
Kwenye matunda, ubora huamua bei. Doa moja linaweza kupunguza thamani kwa nusu.
Malengo ya kujifunza
Baada ya kusoma sura hii, utaweza:
Kutambua magonjwa makuu ya matunda kwa dalili zake.
Kuelewa nafasi ya majeraha wakati wa kuvuna katika magonjwa ya baada ya mavuno.
Kutofautisha magonjwa ya mizizi na matatizo ya maji katika miti ya matunda.
Kujua hatua za kudumisha ubora kwa soko la ndani na la nje.
Kanuni za afya ya matunda
Matunda yana sifa moja inayotawala magonjwa yake: maambukizi mengi hutokea shambani lakini dalili huonekana baada ya kuvuna. Kuvu huingia kwenye tunda changa, hukaa kimya bila kukua, kisha huamka pale tunda linapoanza kuiva na kemia yake kubadilika. Hali hii inaitwa maambukizi yaliyolala (latent infection).
Maana yake ni kwamba ubora wa tunda sokoni huamuliwa na kile kilichofanyika bustanini miezi kadhaa iliyopita, si kwa jinsi lilivyoshughulikiwa siku ya kuvuna peke yake.
Sifa ya pili ni kwamba kila jeraha ni mlango. Kuvuna kwa kurusha matunda kwenye kikapu, kuchukua bila kukata bua, au kubeba kwenye magunia ni sababu za kawaida za kuoza kunakotokea siku tatu baadaye.
Parachichi na embe
PR-01
Kuoza kwa mizizi ya parachichiAvocado Root Rot (Phytophthora cinnamomi)
Mazingira yanayochocheaUdongo unaotuama maji, umwagiliaji wa kupita kiasi, udongo mzito wa mfinyanzi, miche kutoka vitalu vilivyoathirika
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani huwa madogo, ya njano hafifu na yenye kuonekana yamepoteza uangavu. Majani hudondoka taratibu hadi matawi kubaki wazi, na ncha za matawi hufa kurudi ndani.
Mti hutoa matunda mengi madogo katika hatua ya mwisho, jambo linalodanganya wakulima wengi kudhani mti unafanya vizuri, kumbe ni ishara ya msongo. Ukichimba, mizizi midogo ya kufyonza haipo au ni myeusi na dhaifu inayovunjika kwa urahisi.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kimelea huishi udongoni kwa miaka mingi na huenea kwa maji ya udongoni, udongo unaobebwa na viatu na zana, na miche kutoka vitalu vilivyoathirika.
Zoospora huogelea kwenye maji ya udongoni na kushambulia mizizi midogo. Ndiyo maana maji yaliyotuama ni sababu kuu.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kuoza mizizi hutoa majani madogo ya njano na kudondoka bila madoa. Upungufu wa madini hutoa njano yenye mpangilio maalum bila kupoteza mizizi. Ukame hupona kwa maji. Mnyauko wa Verticillium hutoa kunyauka kwa ghafla wa tawi moja.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Chimba na uangalie mizizi midogo. Kutokuwepo kwa mizizi ya kufyonza ni ushahidi wa nguvu. Uthibitisho ni kwa kutenga kimelea kwenye media maalum.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
Panda kwenye udongo unaotoa maji vizuri au kwenye matuta yaliyoinuliwa.
Tumia miche kutoka vitalu vilivyothibitishwa vinavyotumia udongo uliotibiwa.
Tumia mizizi ya aina zinazostahimili kama msingi wa kupandikiza.
Epuka kupanda kwenye sehemu zinazotuama maji hata kwa saa chache.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
Simamia umwagiliaji kwa uangalifu; kumwagilia kupita kiasi ndiyo kosa la kawaida zaidi.
Weka matandazo mazito ya mabaki ya mimea; huongeza viumbe vinavyoshindana na kimelea.
Hakikisha mifereji inafanya kazi.
Dawa maalum za oomycetes zinaweza kupunguza kasi ikitumika kama sehemu ya mpango, si peke yake. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA na zingatia muda wa kusubiri kabla ya kuvuna; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa miti iliyokufa pamoja na mizizi. Usipande mche mpya kwenye shimo lilelile bila kubadilisha udongo.
Makosa ya kawaida na tahadhari
Kumwagilia zaidi kwa sababu majani yanaonekana ya njano, jambo linalozidisha ugonjwa.
Kununua miche bei nafuu kutoka kitalu kisichojulikana.
Kutumia dawa ya kuvu ya kawaida isiyofanya kazi dhidi ya oomycetes.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mifereji na matuta, miche kutoka vitalu safi, mizizi inayostahimili, umwagiliaji uliopimwa, matandazo mazito, na dawa maalum kama nyongeza. Ugonjwa huu hudhibitiwa kwa maji, si kwa kemikali.
EM-01
Anthracnose ya embeMango Anthracnose (Colletotrichum gloeosporioides)
Sehemu inayoathirikaMaua, majani machanga na matunda
Mazingira yanayochocheaMvua au unyevu wa juu wakati wa maua na matunda machanga; miti isiyopogolewa
Dalili za awali na za hatua za juu
Kwenye maua, madoa meusi madogo husababisha maua kukauka na kudondoka, jambo linalopunguza idadi ya matunda tangu mwanzo.
Kwenye matunda, dalili mara nyingi hazionekani hadi tunda linapoanza kuiva. Kisha madoa meusi yaliyodidimia huonekana, mara nyingi yakianzia sehemu ya bua, na hukua haraka kufunika tunda. Katika unyevu, utomvu wa waridi hutoka juu ya doa. Hii ndiyo sababu kuu ya hasara ya maembe sokoni na wakati wa usafirishaji.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye matawi yaliyokufa, majani na matunda yaliyobaki mtini.
Spora husambazwa na matone ya mvua. Huingia kwenye tunda changa na kubaki kimya (latent) hadi tunda linapoiva.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Anthracnose hutoa madoa meusi yaliyodidimia na utomvu wa waridi. Ugonjwa wa madoa ya bakteria hutoa madoa yenye pembe yenye utomvu wa kahawia. Uharibifu wa nzi wa matunda huacha shimo dogo na mabuu ndani.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Weka tunda lililoathirika kwenye mfuko wenye unyevu kwa masaa 24; utomvu wa waridi utaonekana.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
Pogoa miti kila mwaka baada ya mavuno ili kuruhusu hewa na mwanga.
Ondoa matawi yaliyokufa na matunda yaliyobaki mtini.
Panda aina zenye ustahimilivu ambapo inawezekana.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
Fungicide iliyosajiliwa hutumika wakati wa maua na matunda machanga ikiwa mvua zinatarajiwa. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA na zingatia muda wa kusubiri kabla ya kuvuna; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Ondoa matunda yaliyoathirika mapema.
Epuka kunyunyizia maji juu ya taji.
Udhibiti baada ya kuvuna
Vuna kwa kukata bua, si kuvuta. Acha sehemu ya bua ili utomvu usichafue tunda. Shughulikia kwa upole; kila mgongano ni jeraha. Kuoga matunda kwenye maji ya moto kwa muda uliopendekezwa (hot water treatment) hupunguza anthracnose sana kwa matunda ya kuuza nje. Hifadhi kwenye baridi inayofaa.
Makosa ya kawaida na tahadhari
Kurusha maembe kwenye vikapu au magunia wakati wa kuvuna.
Kuacha matawi yaliyokufa na matunda ya zamani mtini kwa miaka.
Kuosha matunda kwa maji baridi yasiyo safi, jambo linaloeneza spora.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Kupogoa kwa hewa, usafi wa bustani, ulinzi wa wakati wa maua, kuvuna kwa upole kwa kukata bua, kutibu kwa maji ya moto kwa soko la nje, na baridi wakati wa kuhifadhi.
Machungwa, papai na nanasi
MC-01
Greening ya machungwaHuanglongbing (HLB) / Citrus Greening
ZaoMachungwa na jamii yake
Kimelea / chanzoBakteria wa jamii ya <em>Candidatus</em> Liberibacter; huenezwa na psyllid wa machungwa
Sehemu inayoathirikaMajani, matawi na matunda
Mazingira yanayochocheaUwepo wa psyllid; miche kutoka vitalu visivyo salama; ukaribu na miti iliyoathirika
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani huonyesha njano isiyo na ulinganifu kati ya pande mbili za jani, sifa inayoitwa blotchy mottle. Hii ndiyo tofauti kuu na upungufu wa madini, ambao huwa na ulinganifu kati ya pande mbili.
Tawi moja au mawili yanaweza kuwa ya njano wakati mengine ni ya kijani. Matunda hubaki madogo, yenye umbo lisilo sawa, na sehemu ya chini hubaki ya kijani hata yakiwa yameiva. Mbegu ndani huwa nyeusi na zilizoharibika, na juisi huwa chungu. Mti hufa ndani ya miaka michache.
Mzunguko na namna ya kuenea
Bakteria huishi ndani ya phloem ya mti.
Huenezwa na psyllid wa machungwa wanaonyonya utomvu, na kwa vipandikizi kutoka miti iliyoathirika. Hakuna njia ya kuponya mti ulioambukizwa.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
HLB hutoa njano isiyo na ulinganifu na matunda yenye sehemu ya kijani chini. Upungufu wa zinki hutoa njano yenye ulinganifu kati ya mishipa. Tristeza hutoa kudumaa na mashimo kwenye ubao chini ya ngozi.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Njano isiyo na ulinganifu pamoja na matunda yasiyoiva chini ni ishara ya nguvu. Uthibitisho unahitaji PCR.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
Tumia miche kutoka vitalu vilivyothibitishwa na kufungwa kwa neti; hii ndiyo hatua muhimu zaidi.
Usiingize vipandikizi kutoka maeneo yenye ugonjwa.
Panda mbali na miti ya machungwa iliyoachwa bila utunzaji.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
Kata na choma miti yenye dalili mara moja; mti mmoja ni chanzo kinachoendelea.
Dhibiti psyllid, hasa wakati wa machipukizi mapya ambapo huzaliana.
Fanya ukaguzi wa kila mwezi; utambuzi wa mapema huokoa bustani nzima.
Hakuna dawa inayotibu mti ulioambukizwa.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mizizi ya miti iliyokatwa. Usitumie vipandikizi kutoka bustani iliyoathirika.
Makosa ya kawaida na tahadhari
Kuweka mbolea ya majani kwa matumaini ya kurekebisha njano.
Kuacha mti wenye dalili kwa sababu bado unatoa matunda machache.
Kununua miche pembezoni mwa barabara bila cheti.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Miche iliyothibitishwa, kuondoa miti yenye dalili mara moja, kudhibiti psyllid, na ukaguzi wa mara kwa mara. Hii ni mojawapo ya magonjwa ambapo hatua ya haraka ya kuondoa mti mmoja huokoa bustani yote.
PP-01
Kuoza kwa shina na mizizi ya papaiPapaya Phytophthora Root and Stem Rot
Sehemu inayoathirikaMizizi, shina la chini na matunda
Mazingira yanayochocheaMaji yaliyotuama, mvua kubwa, kupanda kwenye sehemu za chini, kumwagilia karibu na shina
Dalili za awali na za hatua za juu
Sehemu ya shina karibu na ardhi hulowa maji na kuoza, ikiwa na rangi ya kahawia hadi nyeusi. Mmea hunyauka ghafla na unaweza kuanguka kwa upepo kwa sababu mizizi imeoza.
Kwenye matunda, madoa ya majimaji yanayokua haraka na kufunikwa na utando mweupe huonekana, hasa yale yaliyo karibu na ardhi au yaliyopigwa na matone.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kimelea huishi udongoni na kwenye mabaki.
Zoospora huogelea kwenye maji ya udongoni na maji yanayorushika. Maambukizi hutokea baada ya mvua kubwa au umwagiliaji wa kupita kiasi.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kuoza kwa Phytophthora hutoa utando mweupe na mwonekano wa majimaji. Anthracnose hutoa madoa yaliyodidimia yenye utomvu wa waridi. Kuoza kwa bakteria hutoa harufu mbaya.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Utando mweupe kwenye tunda lililooza na historia ya maji ni ushahidi.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
Panda kwenye matuta yaliyoinuliwa; hii ndiyo hatua yenye ufanisi mkubwa zaidi.
Hakikisha mifereji inafanya kazi vizuri.
Tumia miche kutoka udongo uliotibiwa.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
Mwagilia kwa umbali kutoka shina, si moja kwa moja kwenye shina.
Ondoa matunda yaliyoathirika na yasiache chini ya mmea.
Dawa maalum za oomycetes zinaweza kutumika kama sehemu ya mpango. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA na zingatia muda wa kusubiri kabla ya kuvuna; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ng'oa mimea iliyokufa pamoja na mizizi.
Makosa ya kawaida na tahadhari
Kupanda papai kwenye sehemu za chini za shamba.
Kumwagilia moja kwa moja kwenye shina.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Matuta yaliyoinuliwa, mifereji, umwagiliaji mbali na shina, miche safi, na kuondoa matunda yaliyoathirika.
PP-02
Batobato ya papaiPapaya Ringspot Virus (PRSV)
ZaoPapai
Kimelea / chanzoVirusi vya PRSV; huenezwa na vidukari kwa muda mfupi
Sehemu inayoathirikaMajani, mashina na matunda
Mazingira yanayochocheaWingi wa vidukari; ukaribu na mashamba ya papai ya zamani; matango na maboga jirani
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani huonyesha vipande vipande vya njano na kijani, hujikunja na kuwa madogo. Katika hali kali, jani hubaki na mishipa tu, likionekana kama uzi.
Kwenye mashina na vikonyo, michirizi ya kijani giza iliyolowa mafuta huonekana. Kwenye matunda, pete za kijani giza zenye umbo la duara huonekana, ndipo jina la ringspot linapotokana. Matunda huwa na ladha hafifu.
Mzunguko na namna ya kuenea
Virusi huishi kwenye papai zilizoathirika na baadhi ya mimea ya jamii ya matango.
Vidukari husambaza kwa muda mfupi; wanahitaji sekunde chache tu, kwa hiyo dawa ya wadudu haizuii kuenea.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
PRSV hutoa pete kwenye matunda na michirizi ya mafuta kwenye vikonyo. Upungufu wa madini hutoa njano bila pete. Athari ya dawa ya magugu hufuata mpangilio wa kunyunyizia.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Pete kwenye matunda pamoja na michirizi kwenye vikonyo ni za kipekee. Uthibitisho ni kwa ELISA.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
Panda mbali na mashamba ya papai ya zamani au yaliyoathirika.
Tumia miche kutoka vitalu safi.
Panda mimea ya kizuizi kama mahindi kuzunguka shamba ili kupunguza vidukari wanaoingia.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
Ng'oa mimea yenye dalili mapema, hasa katika miezi mitatu ya kwanza.
Ondoa magugu na papai za kujitokeza.
Kunyunyizia dawa ya wadudu hakuna faida kubwa kwa sababu kuenea ni kwa muda mfupi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ng'oa na choma mimea iliyoathirika baada ya msimu.
Makosa ya kawaida na tahadhari
Kuacha papai za zamani zilizoathirika kando ya shamba jipya.
Kutegemea dawa ya wadudu kama hatua kuu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Kutenganisha shamba jipya na la zamani, miche safi, mimea ya kizuizi, na kuondoa mimea yenye dalili mapema.
Tikiti, zabibu na matunda mengine
TK-01
Ukungu wa chini wa tikitiDowny Mildew of Cucurbits (Pseudoperonospora cubensis)
Mazingira yanayochocheaUnyevu wa juu, umande wa muda mrefu, joto la nyuzi 15 hadi 25
Dalili za awali na za hatua za juu
Madoa ya njano yenye pembe huonekana juu ya jani, yakizuiliwa na mishipa hivyo kuchukua umbo la pembe. Chini ya jani, utando wa rangi ya kijivu hadi zambarau huonekana wakati wa unyevu wa asubuhi.
Madoa yanapoungana, jani hukauka na kupinda juu. Mmea unaweza kupoteza majani yote ndani ya wiki mbili, na matunda yaliyobaki hushindwa kutamu na huchomwa na jua.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kimelea hakiishi vizuri bila mmea hai; spora hubebwa na upepo kutoka maeneo mengine.
Zoospora huhitaji maji juu ya jani ili kuogelea na kuingia. Mzunguko hukamilika ndani ya siku nne hadi saba.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Ukungu wa chini hutoa madoa ya pembe na utando chini ya jani. Ukungu unga hutoa unga mweupe juu ya jani unaofutika. Doa la bakteria hutoa madoa ya majimaji yenye pembe bila utando.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Utando chini ya jani asubuhi ni ushahidi. Weka jani kwenye mfuko wenye unyevu kwa masaa 12.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
Tumia aina zenye ustahimilivu.
Panda kwa nafasi inayoruhusu hewa.
Epuka kupanda karibu na mashamba ya matango yaliyoathirika.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
Epuka umwagiliaji wa kunyunyizia juu, hasa jioni.
Fuatilia chini ya majani ya kati kila wiki.
Dawa maalum za oomycetes hutumika kwa kinga; dawa za kawaida za kuvu hazifanyi kazi. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA na zingatia muda wa kusubiri kabla ya kuvuna; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki ya mimea.
Makosa ya kawaida na tahadhari
Kutumia dawa ya kuvu ya kawaida.
Kumwagilia juu ya majani jioni.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Aina inayostahimili, nafasi, umwagiliaji chini, ufuatiliaji wa chini ya majani, na dawa maalum za oomycetes kama kinga.
ZB-01
Ukungu unga wa zabibuGrape Powdery Mildew (Erysiphe necator)
ZaoZabibu
Kimelea / chanzoKuvu <em>Erysiphe necator</em>
Sehemu inayoathirikaMajani, machipukizi na matunda
Mazingira yanayochocheaJoto la nyuzi 20 hadi 27 na unyevu wa hewa; kivuli kinene; haihitaji mvua
Dalili za awali na za hatua za juu
Unga mweupe hadi kijivu huonekana juu ya majani, machipukizi na matunda machanga. Unga huu unafutika kwa kidole.
Matunda yaliyoathirika hukua polepole, hupasuka na kuoza. Ngozi ya tunda hupata mtandao wa mistari ya kahawia hata baada ya unga kuondoka. Ubora hushuka sana.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kuvu huishi kwenye machipukizi na macho ya mzabibu kati ya misimu.
Spora hubebwa na upepo. Hauhitaji maji juu ya jani, kwa hiyo hushamiri hata wakati wa kiangazi chenye unyevu wa hewa.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Ukungu unga ni unga mweupe unaofutika juu ya jani. Ukungu wa chini hutoa utando chini ya jani na madoa ya njano juu. Vumbi halifutiki kwa umbo la mabaka.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Unga unaofutika kwa kidole ni ushahidi wa kutosha.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
Panda kwa mfumo unaoruhusu hewa; mfumo wa trellis ni muhimu.
Pogoa kila mwaka ili kuondoa machipukizi yaliyoathirika.
Tumia aina zenye ustahimilivu ambapo zinapatikana.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
Anza ulinzi mapema, machipukizi yanapotoka, si baada ya unga kuonekana.
Salfa au fungicide nyingine iliyosajiliwa hutumika kwa mfululizo. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA na zingatia muda wa kusubiri kabla ya kuvuna; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Punguza majani yanayozunguka mashada ili mwanga na hewa vifike.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa machipukizi yaliyoathirika wakati wa kupogoa na uyachome.
Makosa ya kawaida na tahadhari
Kuruhusu majani mengi kuzunguka mashada kwa matumaini ya kuyalinda na jua.
Kutumia dawa moja mfululizo hadi usugu unatokea.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Mfumo wa trellis unaotoa hewa, kupogoa, kupunguza majani karibu na mashada, na ulinzi unaoanza mapema kwa dawa zinazozungushwa.
NN-01
Kuoza kwa moyo wa nanasiPineapple Heart Rot (Phytophthora)
ZaoNanasi
Kimelea / chanzoOomycete wa jamii ya <em>Phytophthora</em>
Sehemu inayoathirikaMoyo wa mmea na mizizi
Mazingira yanayochocheaMaji yaliyotuama, mvua kubwa, kupanda vipando vilivyoathirika, udongo mzito
Dalili za awali na za hatua za juu
Majani ya kati hubadilika kuwa ya njano hadi kahawia na yanaweza kuvutwa kwa urahisi kutoka kwenye moyo wa mmea, yakitoka bila kupinga.
Sehemu ya chini ya majani yaliyovutwa huwa imeoza, ni laini na yenye harufu. Mmea mzima hufa. Mabaka shambani hufuata sehemu zinazotuama maji.
Mzunguko na namna ya kuenea
Kimelea huishi udongoni na kwenye mabaki.
Zoospora huogelea kwenye maji na kuingia kwenye moyo wa mmea, hasa baada ya mvua kubwa.
Jinsi ya kuutofautisha na matatizo yanayofanana
Kuoza kwa moyo hutoa majani ya kati yanayotoka kwa urahisi. Uharibifu wa mealybug hutoa njano bila kuoza kwa moyo. Upungufu wa maji hutoa majani kukauka kuanzia ncha.
Namna sahihi ya kuthibitisha
Kuvuta jani la kati; likitoka kwa urahisi likiwa limeoza chini, umethibitisha.
Hatua za kuzuia kabla ya kupanda
Panda kwenye matuta yaliyoinuliwa.
Hakikisha mifereji inafanya kazi.
Tibu vipando kwa dawa inayolenga oomycetes kabla ya kupanda. Fuata lebo ya bidhaa iliyosajiliwa na TPHPA na zingatia muda wa kusubiri kabla ya kuvuna; kitabu hiki hakitoi majina ya bidhaa wala dozi.
Chagua vipando kutoka mimea yenye afya.
Udhibiti wakati wa uzalishaji
Epuka umwagiliaji wa kupita kiasi.
Ondoa mimea iliyoathirika pamoja na udongo wake.
Udhibiti baada ya kuvuna
Ondoa mabaki. Usipande vipando kutoka mimea iliyoathirika.
Makosa ya kawaida na tahadhari
Kupanda kwenye sehemu za chini bila matuta.
Kutumia vipando bila kutibu.
Mpango wa usimamizi jumuishi
Matuta na mifereji, vipando vilivyotibiwa na kuchaguliwa, na kuepuka maji kutuama.
Muhtasari wa magonjwa ya matunda
Magonjwa ya matunda na hatua muhimu zaidi
Namba
Ugonjwa
Zao
Kimelea
Hatua muhimu zaidi
PR-01
Kuoza mizizi
Parachichi
Oomycete
Mifereji na umwagiliaji uliopimwa
EM-01
Anthracnose
Embe
Kuvu
Kupogoa na kuvuna kwa upole
MC-01
Greening (HLB)
Machungwa
Bakteria
Miche iliyothibitishwa; kuondoa miti
PP-01
Kuoza shina
Papai
Oomycete
Matuta yaliyoinuliwa
PP-02
Ringspot
Papai
Virusi
Kutenganisha na mashamba ya zamani
TK-01
Ukungu wa chini
Tikiti na matango
Oomycete
Umwagiliaji chini na dawa maalum
ZB-01
Ukungu unga
Zabibu
Kuvu
Hewa na ulinzi wa mapema
NN-01
Kuoza kwa moyo
Nanasi
Oomycete
Matuta na vipando vilivyotibiwa
Sogeza jedwali kushoto na kulia ukiwa kwenye simu.
Muhtasari wa sura
Magonjwa mengi ya matunda huingia shambani lakini huonyesha dalili baada ya kuvuna.
Kuoza kwa mizizi ya parachichi hudhibitiwa kwa maji, si kwa kemikali.
Greening ya machungwa haina tiba; miche safi na kuondoa miti yenye dalili ndiyo suluhisho.
Njano ya greening haina ulinganifu kati ya pande za jani; ya upungufu wa madini ina ulinganifu.
Kuvuna kwa kukata bua na kushughulikia kwa upole hupunguza kuoza baada ya mavuno.
Ukungu unga hauhitaji mvua; hushamiri kwa unyevu wa hewa pekee.
Maneno muhimu na maana zake
Latent infectionMaambukizi yanayokaa kimya ndani ya tunda hadi tunda linapoanza kuiva.
HLBHuanglongbing au greening, ugonjwa hatari zaidi wa machungwa duniani.
Blotchy mottleNjano isiyo na ulinganifu kati ya pande mbili za jani, dalili ya HLB.
Hot water treatmentKuoga matunda kwenye maji ya moto kwa muda uliopimwa ili kupunguza kuvu.
TrellisMfumo wa kuegemeza mizabibu unaoruhusu hewa na mwanga.
PsyllidMdudu mdogo anayenyonya utomvu na kueneza bakteria wa greening.
Maswali ya kujipima
Mti wa parachichi una majani ya njano na mkulima anaongeza maji. Je, ni sahihi?
Tofautisha njano ya greening na njano ya upungufu wa zinki kwenye machungwa.
Kwa nini maembe yanaonekana mazuri wakati wa kuvuna lakini yanaoza siku tatu baadaye?
Kwa nini kunyunyizia dawa ya wadudu hakuzuii ringspot ya papai?
Majibu
Uwezekano mkubwa si sahihi. Njano na majani madogo katika parachichi mara nyingi ni dalili ya kuoza kwa mizizi kunakosababishwa na Phytophthora, ambako huchochewa na maji mengi. Kuongeza maji kunazidisha ugonjwa. Hatua ni kuchimba na kuangalia mizizi midogo, kisha kuboresha mifereji na kupunguza umwagiliaji.
Njano ya greening haina ulinganifu; upande mmoja wa jani unaweza kuwa na njano tofauti na mwingine, na inaweza kuathiri tawi moja tu. Njano ya zinki ina ulinganifu kati ya pande mbili za jani na huathiri mti mzima kwa mpangilio unaofanana. Pia greening husababisha matunda kubaki ya kijani chini na mbegu kuharibika.
Kwa sababu anthracnose huingia kwenye tunda changa bustanini na kubaki kimya bila kukua. Tunda linapoanza kuiva, kemia yake hubadilika na kuvu huamka na kukua haraka. Kwa hiyo ubora sokoni unaamuliwa na hatua zilizochukuliwa bustanini miezi kadhaa iliyopita.
Kwa sababu PRSV huenezwa na vidukari kwa muda mfupi. Mdudu anahitaji sekunde chache tu kunyonya na kuingiza virusi, kabla dawa haijamuua. Hatua zenye ufanisi ni kutenganisha shamba jipya na la zamani, mimea ya kizuizi, na kuondoa mimea yenye dalili mapema.
Marejeo ya kuaminika
Ploetz, R. C. (mhariri). Diseases of Tropical Fruit Crops. CABI.
Bové, J. M. Huanglongbing: a destructive disease of citrus. Journal of Plant Pathology.
TARI Tengeru na Mikocheni. Miongozo ya magonjwa ya matunda.
FAO. Miongozo ya kushughulikia matunda baada ya mavuno.